Murzyn

Anna Bilińska-Bohdanowiczowa, Murzynka (1884)

Murzyn (wymowa: /ˈmu.ʐɘn/^ⓘ) – określenie osoby czarnoskórej stosowane w języku polskim od XIV wieku. Współcześnie kontrowersyjne, przez użytkowników języka uznawane za neutralne lub pejoratywne.

Etymologia

Etymologicznie słowo „murzyn” jest przekształconym zapożyczeniem z języka staroczeskiego (muřín), które z kolei wywodzi się od łacińskiego maurus oznaczającego Maura (w starożytności czarnoskórego mieszkańca Afryki Północnej). Wskazuje się, że zapożyczenie to trafiło do języka polskiego na potrzeby tłumaczenia Biblii.

Frazeologia

Potocznie, w charakterze przenośni wyraz „murzyn” (zapisywany małą literą) to również określenie:

• człowieka o głębokiej ciemnobrązowej opaleniźnie
• człowieka anonimowo wykonującego pracę za kogoś innego
• człowieka wyzyskiwanego do ciężkiej pracy

Wyraz ten funkcjonuje również w utartych związkach frazeologicznych, jak np.:

• „opalić się na murzyna” – uzyskanie głębokiej, ciemnobrązowej opalenizny
• „biały murzyn” – osoba rasy białej traktowana i wykorzystywana jak niewolnik
• „murzyn zrobił swoje, murzyn może odejść” – sytuacja w której ktoś został wykorzystany do jakiegoś przedsięwzięcia po czym został porzucony lub odprawiony
• „być sto lat za murzynami” – głębokie zacofanie w jakiejś dziedzinie
• „robić za murzyna” – być wyzyskiwanym do ciężkiej pracy

Kontrowersyjny status

Apteka „Pod Murzynem” zlokalizowana w kamienicy w Pszczynie (2015)

Kawiarnia „Murzynek” w Warszawie (2011)

Dom pod Murzynkiem w Gdańsku zawdzięcza swą nazwę dekoracji Murzynek.

Kwestia uznawania określenia „Murzyn” za jednoznacznie neutralne bądź pejoratywne wzbudza kontrowersje wśród użytkowników języka polskiego, a zdania na temat jego charakteru są podzielone. Jeszcze w latach 80. i 90. XX wieku wyraz ten był powszechnie uważany za jednoznacznie neutralny, jednak z czasem zaczął podlegać stopniowej pejoratywizacji.

Mimo swojego pierwotnie neutralnego pochodzenia i znaczenia, współcześnie określenie to zaczęło być uważane za pejoratywne przez część użytkowników języka, w tym niektórych czarnoskórych, m.in. ze względu na związaną z nim frazeologię (np. „być sto lat za murzynami”). Jednocześnie osoby broniące jego tradycyjnego, neutralnego znaczenia podkreślają możliwość jego łączenia z wyrazami oznaczającymi cechy pozytywne, np. „piękna Murzynka”, „przystojny Murzyn”, w odróżnieniu od określeń o wydźwięku pejoratywnym, w przypadku których takie połączenia budziłyby przeciwstawne odczucia, np. „miły czarnuch”.

Niektórzy językoznawcy wskazują również, że współczesna pejoratywizacja tego określenia może wynikać z nieporozumienia językowego, spowodowanego tłumaczeniem angielskiego „nigger” na polskie „Murzyn”. O ile jednak angielskie „nigger” ma współcześnie silnie pogardliwe znaczenie, głęboko związane z niewolnictwem, tak polskie „Murzyn” nie miało takich konotacji. Automatyczne i bezrefleksyjne tłumaczenie jednego słowa na drugie na zasadzie 1:1 mogło doprowadzić do przeniesienia negatywnego nacechowania z języka angielskiego na polski odpowiednik.

W badaniach opinii publicznej

Odbiór słowa „Murzyn” w społeczeństwie był przedmiotem badań CBOS w 2007 r. Odpowiedzi respondentów przedstawiały się następująco:

• 19% – słowo to jest obraźliwe
• 12% – słowo to czasem jest, a czasem nie jest obraźliwe
• 68% – słowo to nie jest obraźliwe

W badaniu IBRiS z 2022 r. odbiór tego słowa uległ stopniowej zmianie:

• 32% – słowo to jest obraźliwe
• 55% – słowo to jest neutralne
• 8% – słowo to jest pozytywne

Status w słownikach

Starsze słowniki często nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych z tym słowem. Jeszcze w czerwcu 2020 r. Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch”, które oznaczone było jako „pogardliwe”).

Aktualnie Słownik Języka Polskiego PWN oznacza ten wyraz jako „obraźliwy”, Wielki Słownik ortograficzny PWN jako „dziś uważane za obraźliwe”, a Wielki Słownik Języka Polskiego PAN jako „uważany za obraźliwy”.

Opinia Rady Języka Polskiego

W sierpniu 2020 r. członek Rady Języka Polskiego Marek Łaziński, w odpowiedzi na list dotyczący słowa „Murzyn”, który został nadesłany do organu, wydał opinię, w której stwierdził m.in.:

Odbiór słów „Murzyn” i „Murzynka” (…), niegdyś neutralnych i podstawowych wśród możliwych nazw oznaczających osoby czarnoskóre, dziś niewątpliwie jest obarczony bagażem negatywnych konotacji. (…) Osoby, które używały go w latach osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, nie mają w żadnym razie powodu do wyrzutów sumienia. Jednak słowa zmieniają skojarzenia i wydźwięk w toku naturalnych zmian świadomości społecznej. Dziś słowo „Murzyn” jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne. (…)

Słowo „Murzyn” w języku polskim obrosło wyjątkowo silną frazeologią obraźliwą, jak „100 lat za Murzynami”. (…) Czarno- i ciemnoskórzy Polacy (…) oraz mieszkający w Polsce czasowo czarnoskórzy Amerykanie w zdecydowanej większości traktują to słowo jako obraźliwe. (…) Określa [ono] nie narodowość ani pochodzenie geograficzne, tylko kolor skóry, a ta cecha podobnie jak kolor włosów, wzrost, typ figury nie musi być istotna w opisie człowieka. (…)

[Zalecam więc], by słowa „Murzyn” nie używać inaczej niż na prawach historycznego cytatu (…). Ponieważ trudno jest zmienić przyzwyczajenia mówiących, ograniczam swoją rekomendację do komunikacji publicznej: mediów, administracji, szkoły. (…) Osoby przyzwyczajone do języka sprzed lat będą dalej używać słowa „Murzyn” w rozmowach prywatnych w przekonaniu, że słowo to jest neutralne. Taką opinię podziela część językoznawców. Dlatego nie zachęcam do poprawiania wszystkich i w każdej sytuacji.

Opinia spotkała się zarówno z wyrazami poparcia, jak i krytyki, przede wszystkim ze strony środowisk konserwatywnych, które zarzuciły Łazińskiemu zbytnią poprawność polityczną.

W październiku 2020 r. na 55. posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego jednogłośnie przyjęła opinię Marka Łazińskiego jako swoje oficjalne stanowisko. Decyzja ta spotkała się z jednej strony negatywnymi komentarzami ze strony konserwatywnych mediów i prawicowych polityków, z drugiej strony z wyrazami zadowolenia.

Obecnie Rada Języka Polskiego nie zaleca używania tego określenia w przestrzeni publicznej.

W opinii osób publicznych

Władysław Franciszek Jabłonowski, pierwszy polski generał częściowo afrykańskiego pochodzenia nazywany był Murzynkiem. Polacy, którzy osiedlili się na Haiti, pierwotnie zesłani przez Napoleona w celu pacyfikacji powstania, lecz ostatecznie zasymilowani z tamtejszym czarnoskórym ludem, zostali nazwani przez marszałka Jeana-Jacques’a Dessalinesa „honorowymi białymi Murzynami Europy”.

Polski poseł Killion Munyama zapytany, czy uważa słowo „Murzyn” za obraźliwe, odpowiedział twierdząco, dodając, że murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu „sto lat za murzynami” i jest obraźliwym określeniem.

Do nazwy „Murzyn” przychylnie odniósł się inny czarnoskóry Polak, dziennikarz Brian Scott, który nazwał siebie „pierwszym Murzynem Rzeczypospolitej”, a także wydał książkę o tym tytule.

Początkowo opinię o neutralności rzeczownika „Murzyn” podzielał też czarnoskóry były poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej John Godson, który w 2011 r. stwierdził, że nie widzi nic złego w tym słowie, dodając, że nie obraża się, jeśli słyszy je od osoby, która czuje szacunek do czarnoskórych. Jednak w czerwcu 2020 r. Godson wyraził krytyczny stosunek wobec używania słowa „Murzyn” wobec osób, które sobie tego nie życzą, pisząc na Twitterze: [...] Podobnie jest do słowa Murzyn. Ewoluował. Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać.

Opinię RJP z 2020 r. skrytykował między innymi czarnoskóry polski prawicowy aktywista Bawer Aondo-Akaa, który nazwał ją „motywowaną politycznie”, dodając, że w kulturze polskiej: słowo „Murzyn” nie ma obraźliwych konotacji, na przykład tak, jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych, we Francji czy w Wielkiej Brytanii.

Zobacz też

• Bambo
• murzynek
• mniejszość afrykańska w Polsce
• nigger
• A u was Murzynów biją!