ORP Kaszub (1985)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z ORP Kaszub (1987))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zobacz też: inne jednostki pływające o tej nazwie.
ORP Kaszub
ORP „Kaszub” (zdjęcie z roku 2011)
ORP „Kaszub” (zdjęcie z roku 2011)
Klasa korweta
Typ Kaszub
Projekt 620
Historia
Stocznia Stocznia Północna, Gdańsk
Położenie stępki 9 czerwca 1984
Wodowanie 29 grudnia 1984
 Marynarka Wojenna
Wejście do służby 15 marca 1987
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 1051 t standardowa
1183 t pełna
Długość 82,34 m
Szerokość 10 m
Zanurzenie 4,9 m
Napęd
4 silniki wysokoprężne o mocy łącznej 17 400 KM, 2 śruby
Prędkość 26 węzłów
Zasięg 3500 Mm przy 14 w.
Uzbrojenie
1 armata uniwersalna 76,2 mm AK-176M
1 armata plot. 35 mm Tryton
4 działka plot. 23 mm ZU-23-2M (2 × II)
8 wpk plot. Strzała-2M (2 × IV)
2 wrbg RBU-6000 (2 × XII)
4 wt pop 533 mm (2 × II)
Załoga 80

ORP Kaszub (240) – współczesna polska korweta zwalczania okrętów podwodnych[1] (pierwotnie klasyfikowana jako dozorowiec[2]). Jedyny okręt projektu 620 (typu Kaszub), trzeci okręt Polskiej Marynarki Wojennej noszący tę nazwę. Pierwszy zbudowany w Polsce oceaniczny okręt wojenny[3]. Budowę rozpoczęto w 1983 roku, zwodowany został w 1985 roku, a do służby wszedł 15 marca 1987 roku. Okręt należy do 9. Flotylli Obrony Wybrzeża w Helu i tylko w latach 1989-1990 pływał wypożyczony w Kaszubskim Dywizjonie Morskiej Brygady Okrętów Pogranicza MW RP w Gdańsku-Westerplatte. Od 2011 roku włączony jest do dywizjonu Okrętów Bojowych w Gdyni Oksywiu.

Zamówienie i budowa[edytuj]

Powstanie projektu[edytuj]

Prace koncepcyjne nad nowymi okrętami zwalczania okrętów podwodnych dla Marynarki Wojennej (małymi fregatami), o większych możliwościach, niż posiadane ścigacze okrętów podwodnych, rozpoczęto jeszcze w latach 60. XX wieku w biurze CBKO-2 w Gdańsku (niezrealizowane projekty 610, 611, 618, 619)[2]. Projekt 618, o przewidywanym napędzie silnikami wysokoprężnymi i turbinami gazowymi oraz uzbrojeniu głównym w cztery armaty 76 mm, został zatwierdzony przez dowództwo marynarki do dalszych prac, lecz zostały one wstrzymane w 1972 roku[4]. W 1971 roku rozpoczęto również prace koncepcyjne nad takim okrętem w Ośrodku Badawczym Marynarki Wojennej, pod oznaczeniem projektu 618M[4]. Miała to być jednostka o dużej dzielności morskiej i wyporności około 900 ton. Dalsze prace studyjne doprowadziły w 1972 roku do zmiany oznaczenia na projekt 620, rozpatrywany w kilku wariantach o różnej wielkości i napędzie[4]. Prace nad nim Marynarka Wojenna przekazała następnie do Pionu Okrętów Centrum Techniki Okrętowej (PO CTO). Projekt koncepcyjny został ukończony tam w 1973 roku pod kierunkiem inż. Wojciecha Wszędybyła, który pozostał głównym projektantem przyszłego „Kaszuba”[4]. Wyporność pełna okrętu wzrosła do 1060 ton; uzbrojenie miała stanowić m.in. podwójna armata 57 mm AK-725 na rufie (zamieniona później na nowocześniejszą AK-176M na dziobie) i wyrzutnia pocisków przeciwlotniczych krótkiego zasięgu Osa-M[4].

Mimo opracowania i zaakceptowania w 1975 roku przez marynarkę projektu wstępnego, prace szły powoli i były wstrzymywane, a projekt podlegał zmianom, co spowodowane było głównie brakiem lub opóźnieniem informacji z ZSRR odnośnie charakterystyk dostarczanego stamtąd nowoczesnego wyposażenia[4]. Prowadzono w tym czasie też badania na modelach w celu wyboru kształtu kadłuba o jak najlepszych własnościach morskich[4]. Projekt techniczny powstał w biurze konstrukcyjnym Stoczni Północnej dopiero w 1979 roku, lecz dokumentację roboczą ukończono ostatecznie w kwietniu 1984 roku[4]. Opóźnienia wynikały zarówno z opornej współpracy ze strony radzieckiej, przy chęci zainstalowania znacznej ilości nowoczesnego i niestosowanego wcześniej w Polsce wyposażenia, jak i kryzysu gospodarczego w Polsce[4]. W konsekwencji, proces, który doprowadził ostatecznie do powstania jedynej polskiej korwety ZOP, był wyjątkowo długotrwały i utrudniony i wiązał się z nieproporcjonalnym wysiłkiem projektowym wielu instytucji[2]. Należy wspomnieć, że w tym czasie ZSRR budował liczne serie korwet projektu 1124, NRD – korwety własnego projektu 133, a Rumunia – typu Tetal. W końcu, w 1981 roku Marynarka Wojenna zamówiła w Stoczni Północnej budowę doświadczalnego okrętu projektu 620[4]. Planowano pierwotnie wybudować większą serię (w 1974 roku podpisano wstępną umowę na budowę 4 okrętów)[4]. W toku budowy okręt otrzymał tymczasowe oznaczenie w kodzie NATO: BAL-COM 6 (BALtic-COMbat), według wzoru dla nowo zidentyfikowanych okrętów krajów bloku wschodniego budowanych na Bałtyku[5].

Budowa[edytuj]

Budowę prototypowego dozorowca rozpoczęto w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku w listopadzie 1983 roku[5]. Oficjalne położenie stępki nastąpiło 9 czerwca 1984 roku, a kadłub wodowano 29 grudnia tego samego roku[a]. W trakcie wodowania z bocznej pochylni na wodę zsunęła się rufa, natomiast dziób zatrzymał się końcowym odcinkiem na pochylni[5]. Kadłub zszedł na wodę dopiero po kilkunastu godzinach przy pomocy holownika, bez odkształceń i większych uszkodzeń[6]. Odholowano go następnie do Gdańskiej Stoczni Remontowej, gdzie w doku dokonano przeglądu i naprawy przebicia zbiornika dziobowego[7]. Za oficjalne wodowanie uznano 11 maja 1985 roku, po tym, jak okręt został wprowadzony do Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni w celu montażu opływki sonaru pod kadłubem przy użyciu podnośnika[7]. Po dalszych pracach wyposażeniowych w Stoczni Północnej, próby zdawczo-odbiorcze zakończono 18 grudnia 1986 roku[7].

Opis[edytuj]

Kadłub i architektura[edytuj]

Sylwetka

ORP „Kaszub” ma gładkopokładowy kadłub z lekkim wzniosem dziobu; na śródokręciu burty przechodzą gładko w ściany nadbudówki aż do wysokości skrzydeł mostka. Wyporność standardowa jednostki wynosi 1051 t, a pełna – 1183 t, długość kadłuba 82,34 m i szerokość 10 m[2]. Zanurzenie średnie wynosi 2,9 m, a maksymalne z opływką sonaru – 4,9 m[2]. Architektura nadbudówki ma powodować osłabienie w pewnym stopniu odbicia radarowego[7]. Kadłub ze wzdłużnym układem wiązań, podzielony grodziami na przedziały wodoszczelne, wykonany jest w części ze stali podwyższonej wytrzymałości. Średnia grubość blach burt wynosi 6 mm[7]. Nadbudówka wykonana jest ze stopu aluminium. Własności morskie okrętu oceniane są jako bardzo dobre[7]. Może on pływać w pokruszonym lodzie[7].

Uzbrojenie[edytuj]

Główne uzbrojenie artyleryjskie stanowi rosyjska armata automatyczna kalibru 76 mm AK-176M w wieży na pokładzie dziobowym (zamontowana we wrześniu 1992 roku), z zapasem amunicji 254 naboje[2]. Ujemną cechą jest jednak brak wyposażenia okrętu w używany standardowo w połączeniu z tą armatą radar artyleryjski kierowania ogniem MR-123[3].

Bezpośrednio po wejściu do służby jedyne uzbrojenie artyleryjskie stanowiły trzy stanowiska podwójnie sprzężonych działek przeciwlotniczych kalibru 23 mm polskiej konstrukcji ZU-23-2M Wróbel[8]. Dwa z nich umieszczono na pokładzie nadbudówki, za nadbudówką dziobową, rozsunięte na burty, a trzecie na końcu pokładu nadbudówki na rufie, na miejscu pierwotnie przewidzianym dla wyrzutni rakiet przeciwlotniczych. Stanowiska nie dysponowały możliwością ostrzału bezpośrednio w kierunku dziobu. Pierwotnie planowano uzbrojenie okrętu w radziecką wyrzutnię rakiet przeciwlotniczych krótkiego zasięgu Osa-M, która zapewniłaby pewne możliwości obrony przeciwlotniczej zespołów okrętów[8]. Wyrzutni tej jednak nie otrzymano z ZSRR. Okręt otrzymał tylko dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M dla rakiet obrony bezpośredniej Strzała-2M (zapas 16 rakiet), umieszczone na burtach na końcu pokładu nadbudówki dziobowej[7]. Rakiety te są jednak przestarzałe i o małych możliwościach – skuteczne praktycznie jedynie do celów oddalających się, do odległości 4,2 km[9]. Łącznie z działkami 23 mm zapewniają jedynie ograniczone możliwości samoobrony okrętu[8]. Uzbrojenie artyleryjskie uzupełniają dwie armaty salutacyjne 45 mm[10].

W kwietniu 2016 roku zamontowano na „Kaszubie” w miejsce rufowej armaty 23 mm ZU-23-2M Wróbel polski nowoczesny zestaw artyleryjski Tryton – armatę 35 mm Oerlikon AM-35 wraz z głowicą śledzącą ZGS-158M, stanowiskiem kierowania ogniem i rezerwową kolumienką celowniczą, w celu przeprowadzenia testów zestawu na okręcie[11][12][13].

Strzelanie rakietowych bomb głębinowych na ORP „Kaszub”

Zasadnicze uzbrojenie okrętu służy do zwalczania okrętów podwodnych. Uzbrojony jest w tym celu w cztery wyrzutnie torpedowe kalibru 533,4 mm dla radzieckich elektrycznych samonaprowadzających się torped przeciwpodwodnych SET-53M[10]. Wyrzutnie torpedowe zgrupowane są w dwóch dwuwyrzutniowych aparatach DTA-53-620, rozmieszczonych na burtach za śródokręciem. W położeniu marszowym ustawione są równolegle do burt, w położeniu do strzału są odchylone o 25°[14]. Drugim rodzajem uzbrojenia przeciwpodwodnego są dwie dwunastoprowadnicowe wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-6000 umieszczone na piętrze nadbudówki, przed mostkiem. Przeładowywane są automatycznie, w podpokładowych magazynach przechowywane jest 96 bomb bojowych i 2 szkolne. System podawania pocisków opracowany został w Polsce[7].

Okręt ma dwa tory minowe na rufie, na których można przenosić 8 min morskich wz. 08/39 lub 6 min AGSB lub 20 min JaM lub zainstalować dwie wyrzutnie klasycznych bomb głębinowych B-1[2].

Napęd[edytuj]

Napęd stanowią cztery silniki wysokoprężne Sulzer-Cegielski 16AS-V25/30 w układzie V16 o maksymalnej mocy ciągłej po 4350 KM (3200 kW) każdy przy 1000 obr./min[10]. Silniki napędzają dwie śruby nastawne – każda para silników napędza poprzez przekładnię redukcyjno-zbiorczą i wał napędowy jedną śrubę[10]. Siłownia umieszczona jest w dwóch przedziałach, po dwa silniki[7]. Okręt może być napędzany przez dowolną liczbę silników (układ CODAD); przy dwóch silnikach maksymalna prędkość wynosi ponad 20 węzłów, a przy czterech silnikach – 26 węzłów[7]. Na próbach uzyskano prędkość ok. 27 węzłów[7].

Zasięg wynosi 3500 Mm przy prędkości 14 węzłów, 2500 Mm przy 18 węzłach i 900 Mm przy 26 węzłach[10]. Autonomiczność wynosi 10 dób[10]. Okręt przenosi zapas paliwa 122 tony, oleju 7 t, wody 25 t, prowiantu 2,6 t[10].

Wyposażenie[edytuj]

  • stacja radiolokacyjna obserwacji okrężnej i wykrywania celów MR-302 (ozn. NATO: Strut Curve) o zasięgu 80 km[8];
  • radar nawigacyjny SRN-7453 Nogat;
  • radar nawigacyjny SRN-441XT (od przełomu 1992/1993)[8];
  • stacja hydrolokacyjna podkadłubowa MG-322T[2];
  • stacja hydrolokacyjna holowana o zmiennej głębokości MG-329M[2];
  • stacja hydroakustyczna MG-409K współpracująca z bojami hydroakustycznymi;
  • 4 boje hydroakustyczne MG-409M (mogą być przenoszone na torach minowych zamiast innego uzbrojenia)[2];
  • system zakłóceń pasywnych Jastrząb (od 1992/1993)[8].

Służba[edytuj]

Banderę na okręcie podniesiono 15 marca 1987 roku, nadając mu nazwę ORP „Kaszub” oraz numer burtowy 240 (wskazujący przez ostatnią cyfrę 0 na jednostkę doświadczalną)[7]. Z uwagi na doświadczalny charakter, fakt wejścia do służby okrętu nie został nagłośniony[7], chociaż czasowo stał się on wówczas największym bojowym okrętem nawodnym Marynarki Wojennej, nie licząc okrętów desantowych[b]. Dozorowiec włączono do 9. Flotylli Obrony Wybrzeża w Helu, gdzie przechodził cykl badań eksploatacyjnych, pozwalających na opracowanie wniosków dla przyszłych jednostek seryjnych[7]. Brak funduszy oraz brak wypracowania założeń na następne okręty, zwłaszcza dotyczących perspektywicznych systemów uzbrojenia, spowodował jednak rezygnację z budowy dalszych jednostek[7]. Początkowo okręt nie posiadał także dziobowej armaty 76 mm i nigdy nie otrzymał planowanej wyrzutni pocisków przeciwlotniczych Osa-M, na miejscu której zamontowano trzecią, rufową armatę przeciwlotniczą 23 mm[5]. Problemem były także wyrzutnie torpedowe – na początku zainstalowano wyrzutnie otrzymane z ZSRR, po czym zostały zdemontowane i sprzedane do NRD (dla korwet projektu 133.1M), a dopiero później zainstalowano nowe, wyprodukowane na licencji radzieckiej w Centrum Techniki Morskiej[7]. Okręt mało przebywał w morzu, co wraz z brakami w wyposażeniu odbijało się na szkoleniu załogi i jego wartości bojowej[7].

ORP „Kaszub” widok od rufy

W lipcu 1989 roku „Kaszub” został wypożyczony do Kaszubskiego Dywizjonu Morskiej Brygady Okrętów Pogranicza MW RP w Gdańsku-Westerplatte. Tam okręt był intensywnie eksploatowany, co przyczyniło się do dotarcia mechanizmów i wyszkolenia załogi[7]. Służbę w Dywizjonie zakończył 1 stycznia 1991 roku i powrócił do 9. FOW; od tej pory datuje się jego normalna służba jako okrętu bojowego[7]. Wszedł w skład 11. Dywizjonu Ścigaczy 9. FOW[15]. We wrześniu 1992 roku zamontowano na nim dziobową armatę 76,2 mm AK-176M[2]. W okresie od 7 do 10 kwietnia ORP „Kaszub” udał się wraz z ORP „Warszawa” i ORP „Rolnik” w swoją pierwszą wizytę zagraniczną, odwiedzając Kilonię. W 1993 roku na jednostce zamontowano drugi radar nawigacyjny oraz wymieniono okrętowy system zakłóceń pasywnych z radzieckiego z wyrzutniami celów pozornych PK-16 na polski Jastrząb[8]. Korweta reprezentowała PMW w obchodach rocznicy zwycięstwa w bitwie o Atlantyk w Londynie[7]. W czerwcu następnego roku okręt wraz z ORP „Lech” wziął udział w międzynarodowych ćwiczeniach BALTOPS '94. Stał się pierwszym polskim okrętem, który uczestniczył w ćwiczeniach z okrętami NATO[16]. W 1995 roku uzyskał miano najlepszego okrętu MW[1].

W 1996 roku ORP „Kaszub” rozpoczął intensywne szkolenia z zespołami okrętów innych państw. 23-24 maja brał udział wraz z ORP „Dzik” w polsko-francuskich ćwiczeniach zwalczania okrętów podwodnych, a 13 września przeprowadził te same manewry z holenderską fregatą „Jan Van Brakel”. Zapoczątkowało to coroczne systematyczne ćwiczenia „Kaszuba” z marynarką francuską i innych państw NATO na Bałtyku, Morzu Północnym i Atlantyku z cyklu PASSEX[17]. Od 25 września do 14 października uczestniczył w międzynarodowych ćwiczeniach Partnerstwa dla Pokoju Cooperative Venture '96 (z ORP „Lech”)[18]. Rok 1997 przebiegł podobnie na ćwiczeniach ZOP na Bałtyku, w połowie kwietnia z lotnictwem holenderskim, a 29-30 kwietnia z francuskim awizem „Drogou” typu A69[19]. Od 13 do 22 czerwca ORP „Kaszub” uczestniczył w manewrach BALTOPS '97[20]. W lipcu 1997 roku odwiedził Den Helder i Brest i ćwiczył z okrętami holenderskimi[21]. W lipcu 1998 roku ponownie odwiedził Brest, Den Helder i Zeebrugge i ćwiczył z okrętami francuskimi[15]. Dowódcą okrętu był wówczas kpt. mar. Krzysztof Mazurkiewicz[15]. 21 września 1998 roku okręt otrzymał nagrodę „Buzdygan" za działalność na rzecz Marynarki Wojennej[1].

W dniach 5–8 maja 2000 roku ponownie wziął udział w obchodach rocznicy bitwy o Atlantyk w Londonderry; podczas wizyty przekazano mu uroczyście w Newark banderę i proporzec krążownika ORP „Dragon”[22]. W czerwcu tego roku brał udział w manewrach BALTOPS 2000[23]. W marcu i kwietniu 2001 roku „Kaszub” brał udział w manewrach siedmiu państw NATO SPONTEX 2001 na Atlantyku[24], a w marcu 2002 roku w dużych manewrach 14 państw NATO Strong Resolve 2002[25]. W sierpniu 2002 roku ORP „Kaszub”, oprócz tradycyjnej wizyty i wspólnych ćwiczeń we Francji, reprezentował Marynarkę Wojenną w obchodach Plymouth Navy Days 2002 w Plymouth[17]. W maju 2004 roku, podczas kolejnych ćwiczeń PASSEX na Bałtyku, eskortował francuski śmigłowcowiecJeanne d’Arc[26]. 1 lipca 2004 roku, w związku z wycofaniem ostatnich ścigaczy okrętów podwodnych, „Kaszub” wszedł w skład Dywizjonu Zwalczania Okrętów Podwodnych 3. Flotylli Okrętów w Gdyni[27]. W czerwcu 2005 i czerwcu 2006 roku brał udział w manewrach BALTOPS[28][29]. W lutym i marcu 2007 roku „Kaszub” ćwiczył z okrętami duńskimi[30].

W czerwcu 2010 roku brał udział w kolejnych manewrach BALTOPS[31].

1 stycznia 2011 roku został włączony do Dywizjonu Okrętów Bojowych w Gdyni Oksywiu, w składzie 3. Flotylli Okrętów[32].

26 kwietnia 2016 roku zamontowano doświadczalnie na „Kaszubie” w miejsce rufowej armaty 23 mm ZU-23-2M Wróbel zestaw artyleryjski Tryton – armatę 35 mm Oerlikon AM-35 wraz z urządzeniami kierowania ogniem, w celu przeprowadzenia testów na okręcie[11][12].

Uwagi

  1. W Ciślak 1995 ↓, s. 48 podano datę wodowania 30 grudnia 1984 roku, jednakże w tabelce na s. 44 jest data 29 grudnia 1984 roku.
  2. Po wycofaniu ORP „Warszawa” (275) w 1986 roku, a przed wejściem do służby ORP „Warszawa” (271) w 1988 roku. Ciślak 1995 ↓, s. 30

Przypisy

  1. a b c 22-lecie ORP „Kaszub”. mw.mil.pl, 2009-03-13. [dostęp 20-11-2017].
  2. a b c d e f g h i j k Ciślak 1995 ↓, s. 44-46.
  3. a b Robert Gardiner, Stephen Chumbley: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1947-1995. Annapolis: 1996, s. 312. ISBN 1557501327.
  4. a b c d e f g h i j k Ciślak 1995 ↓, s. 46-48.
  5. a b c d Ciślak 1995 ↓, s. 48.
  6. Ciślak 1995 ↓, s. 48-50.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Ciślak 1995 ↓, s. 50.
  8. a b c d e f g Ciślak 1995 ↓, s. 50-51.
  9. Ciślak 1995 ↓, s. 228.
  10. a b c d e f g Ciślak 1995 ↓, s. 44.
  11. a b Próby nowej armaty. „Morza i Okręty”. 4/2016. II (11), s. 2, lipiec-sierpień 2016. Warszawa: ZBiAM. ISSN 2450-2499.
  12. a b Maksymilian Dura: FBM: Armata 35 mm TRYTON dla Kormorana. Defence24.pl, 2016-01-06.
  13. Andrzej Nitka: Polska armata Tryton gotowa do prób morskich. Defence24.pl, 2016-05-01.
  14. Ciślak 1995 ↓, s. 232.
  15. a b c Kronika polskiej Marynarki Wojennej, „Morza, Statki i Okręty” nr 5/1998, s. 5-6.
  16. Marynarka Wojenna 10 lat w NATO. mw.mil.pl, 2009-03-10. [dostęp 20-11-2017].
  17. a b ORP "Kaszub" w rejsie. mw.mil.pl, 2002-08-22. [dostęp 20-11-2017].
  18. Adam Kalicki, Cooperative Venture '96, „Morza, Statki i Okręty” nr 1/1997, s. 52.
  19. Kronika polskiej Marynarki Wojennej, „Morza, Statki i Okręty” nr 3/1997, s.6-7.
  20. Robert Rochowicz, Andrzej Kiński, Międzynarodowe ćwiczenia morskie BALTOPS'97, "Nowa Technika Wojskowa" nr 7/1997, s. 58-59.
  21. Kronika polskiej Marynarki Wojennej, „Morza, Statki i Okręty” nr 4/1997, s. 6.
  22. ORP Kaszub w rocznicę Bitwy o Atlantyk. mw.mil.pl, 2000-05-04. [dostęp 20-11-2017].
  23. BALTOPS 2000. mw.mil.pl, 2000-06-05. [dostęp 20-11-2017].
  24. SPONTEX 2001. mw.mil.pl, 2001-03-20. [dostęp 20-11-2017].
  25. Strong Resolve 2002. mw.mil.pl, 2002-03-04. [dostęp 20-11-2017].
  26. Polsko-francuskie manewry „Passex”. mw.mil.pl, 2004-05-11. [dostęp 20-11-2017].
  27. Zakończenie służby ścigaczy okrętów podwodnych. mw.mil.pl, 2004-07-04. [dostęp 20-11-2017].
  28. BALTOPS 2005 FAZA MORSKA. mw.mil.pl, 2005-06-03. [dostęp 20-11-2017].
  29. BALTOPS 2006 – faza morska. mw.mil.pl, 2006-06-05. [dostęp 20-11-2017].
  30. Międzynarodowe ćwiczenia na Bałtyku. mw.mil.pl, 2007-02-22. [dostęp 20-11-2017].
  31. BALTOPS 2010 – faza morska. mw.mil.pl, 2010-06-06. [dostęp 20-11-2017].
  32. Jarosław Ciślak, Zmiany organizacyjne w Marynarce Wojennej, „Morze, Statki i Okręty” nr 2-3/2011, s. 12-13.

Bibliografia[edytuj]

  • Jarosław Ciślak: Polska Marynarka Wojenna 1995: okręty, samoloty i śmigłowce, uzbrojenie, organizacja. Wyd. I. Warszawa: Lampart & Bellona, 1995, seria: Ilustrowana Encyklopedia Techniki Wojskowej, 6. ISBN 83-86776-08-0.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]