Odmiana językowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Odmiana języka)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Odmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy[1] – wyodrębniona forma egzystencji systemu językowego. Może nią być język, dialekt, a także rejestr, styl lub postać standardowa danego języka[2]. Stosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych form mowy pozwala uniknąć używania pojęcia języka, które jest popularnie utożsamiane z językiem standardowym oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla narzeczy terytorialnych, postrzeganych społecznie jako mniej prestiżowe lub mniej „poprawne” niż standard literacki[3]. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich/wernakularnych) odmianach językowych[4]. Termin „lekt” pozwala określić neutralnie środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Na neutralne określenie bytów językowych bywa używane także oznaczenie „idiom”, spotykane m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej[5][6][7][8].

Zróżnicowanie polegające na odrębności leksykalnej, takie jak slang czy żargon, rozważa się często w odniesieniu do konkretnych stylów lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe[2].

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dialekt.

O’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi właściwościami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi[2]. Dialekt właściwy dla danego regionu określany jest mianem dialektu regionalnego (in. regiolekt, geolekt[9]); sporadycznie spotyka się również terminy „regionalekt”[10] i „topolekt”[11], znajdujące szczególne zastosowanie w kontekście lektów chińskich. Wyróżnia się także odmiany dialektalne powiązane z konkretnymi grupami etnicznymi (etnolekty), klasami socjoekonomicznymi (socjolekty) lub innymi wyodrębnionymi wspólnotami społeczno-kulturowymi. Badaniem dialektów i ich rozmieszczenia społeczno-geograficznego zajmuje się dialektologia[2].

Standardy językowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Język standardowy.

Standard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu normatywnej postaci gramatyki, ortografii i leksyki oraz opublikowaniu wyników tych rozstrzygnięć w wydawnictwach takich jak słowniki. Standard cieszy się większym poważaniem społecznym w porównaniu do lektów niestandardowych i stanowi zinstytucjonalizowaną normę komunikacji pisanej w danej społeczności[12], nauczaną i promowaną w procesie edukacji oraz postrzeganą jako miarę dla oceny środków językowych[13].

Pod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego prestiżu kulturalnego względem innych lektów – ich status normatywny stanowi wynik splotu okoliczności historycznych[14]. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect)[15].

W niektórych przypadkach zasady języka standardowego ustalane są przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska[16], która kodyfikuje normy literackiej francuszczyzny. W innych przypadkach za czynnik normotwórczy przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo pisze, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny uznają konsensualnie za dobre”[17].

Rejestry i style[edytuj | edytuj kod]

Rejestr językowy (utożsamiany również ze stylem) to forma języka używana w danym kontekście społecznym[18]. Kontekst społeczny można definiować w kategoriach większej lub mniejszej formalności[19], a także szerzej pojętych okoliczności sytuacyjnych. Jako szczególny przykład rejestru podaje się mowę matczyną, używaną w kulturach zachodnich przez dorosłych mówiących do niemowląt i małych dzieci[18]. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się konkretnie do słownictwa związanego z takimi rejestrami.

W odróżnieniu od dialektów, które są właściwe dla określonych społeczności mownych i wykazują ścisły związek z otoczeniem geograficznym lub grupą społeczną, rejestry są powiązane z określonymi sytuacjami komunikatywnymi, celami funkcjonalnymi lub poziomami formalności; mogą one toteż być subwariantami w ramach jednego dialektu lub standardu. Dialekt i rejestr można zatem pojmować jako różne wymiary zróżnicowania lingwistycznego.

Idiolekt[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Idiolekt.

Idiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”[20]. Na kształt mowy indywidualnej może wpływać kontakt z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami[21].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ronald Wardhaugh, An introduction to sociolinguistics, wyd. 5, Malden, Mass., USA: Blackwell Pub, 2006, s. 88, ISBN 978-1-4051-3559-7, OCLC 60835457 (ang.).
  2. a b c d Meechan i Rees-Miller 2001 ↓, s. 537–590.
  3. Schilling-Estes 2006 ↓, s. 311–341.
  4. Schilling-Estes i Wolfram 2015 ↓, s. 13–16.
  5. Marek Stanojević, Barbara Kryżan-Stanojević, Słowa kluczowe podawane przez autora publikacji jako podstawa opisu bibliograficznego w iSybislawie, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, 49, 2014, s. 219–231, DOI10.11649/sfps.2014.020, ISSN 2392-2435 [dostęp 2019-10-13].
  6. idiom [w:] Hrvatska enciklopedija [online] [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
  7. Dalibor Brozović, Povijest hrvatskoga književnog i standardnoga jezika, Školska knj., 2008, s. 15, ISBN 978-953-0-60845-0 [dostęp 2019-10-13] (chorw.).
  8. Živorad Kovačević, Srpsko-engleski frazeološki rečnik, "Filip Višnjić", 2002, s. 9 [dostęp 2019-10-13] (serb.).
  9. Christopher D. Land, Varieties of the Greek language [w:] Stanley E. Porter, Andrew Pitts (red.), The Language of the New Testament: Context, History, and Development, s. 250 (ang.).
  10. Kanstantsin Masaila, Čínská fonetická abeceda pinyin a její sociolingvistický rozměr, Praga: Uniwersytet Karola, 2014, s. 11 (cz.).
  11. topolect [w:] The American Heritage Dictionary of the English Language, wyd. 4, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2010 (ang.).
  12. Suhardi i Sembiring 2007 ↓, s. 61.
  13. Vít Dovalil, JAZYKOVÝ STANDARD [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  14. Katubi, Bahasa Dan Nasionalisme Di Indonesia: Kajian Politik Bahasa, „Masyarakat Indonesia”, 34 (2), 2008, s. 33–35, ISSN 0125-9989 (indonez.).
  15. standard dialect [w:] Tom McArthur, The concise Oxford companion to the English language, Nowy Jork: Oxford University Press, 1998, ISBN 978-0-19-172702-3, OCLC 49356842 (ang.).
  16. Le Dictionnaire, Académie française [dostęp 2019-03-20] (fr.).
  17. John Algeo, What Makes Good English Good? [w:] L. Miller Cleary, M.D. Lin (red.), Linguistics for Teachers, Nowy Jork: McGraw, 1993, s. 473–482 (ang.).
  18. a b Harriet Joseph Ottenheimer, The Anthropology of Language, Belmont: Wadsworth Cengage, 2006 (ang.).
  19. Martin Joos, The Five Clocks, Nowy Jork: Harcourt, Brace and World, 1961 (ang.).
  20. Dennis Freeborn, Peter French & David Langford, Varieties of English, Houndsmill/Londyn: MacMillan Press, 1993 (ang.).
  21. Michael Gregory, Susanne Carroll, Language and situation: language varieties and their social contexts, Londyn: Routledge, 1978 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marjory Meechan, Janie Rees-Miller, Language in social contexts [w:] William O’Grady i inni red., Contemporary linguistics: an introduction, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590 (ang.).
  • B. Suhardi, B. Cornelius Sembiring, Aspek sosial bahasa [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia R.M.T. Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, ISBN 979-22-1681-2, OCLC 156874430 (indonez.).
  • Natalie Schilling-Estes, An introduction to language and linguistics, Ralph W. Fasold, Jeff Connor-Linton (red.), Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880 (ang.).
  • Natalie Schilling-Estes, Walt Wolfram, American English: dialects and variation, wyd. 3 (Language in Society), Hoboken: John Wiley & Sons, 2015, s. 13–16, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335 (ang.).