Pokrzywka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy choroby. Zobacz też: inne znaczenia hasła Pokrzywka.
Pokrzywka
urticaria
ICD-10 L50
L50.0 Pokrzywka alergiczna
L50.1 Pokrzywka idiopatyczna
L50.2 Pokrzywka wywołana zimnem i ciepłem
L50.3 Pokrzywka dermograficzna
L50.4 Pokrzywka wibracyjna
L50.5 Pokrzywka cholinergiczna
L50.6 Pokrzywka kontaktowa
L50.8 Inna pokrzywka
L50.9 Nieokreślona pokrzywka
Alergiczna pokrzywka na goleni wywołana antybiotykiem

Pokrzywka (łac. urticaria) – niejednolita grupa chorób o zróżnicowanej (często nieznanej) przyczynie i zbliżonym obrazie klinicznym, w której wykwitem pierwotnym jest bąbel pokrzywkowy. Jest on zewnętrznym objawem powstającego przy pokrzywce obrzęku skóry właściwej w wyniku rozszerzenia i zwiększenia przepuszczalności naczyń krwionośnych. Wykwitom na skórze może towarzyszyć też obrzęk naczynioruchowy. Nazwa jednostki chorobowej pochodzi od pokrzywy – rośliny, której włoski powodują oparzenia podobne do zmian skórnych przy pokrzywce.

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym objawem pokrzywki jest bąbel pokrzywkowy:

  • miejscowy, bezbolesny, płasko-wyniosły obrzęk skóry właściwej
  • o barwie czerwonej, różowej lub porcelanowobiałej
  • płaski, odgraniczony stromym brzegiem
  • o różnych kształtach i rozmiarach, od kilku milimetrów do zmian obejmujących znaczne powierzchnie skóry
  • blednący przy ucisku i mogący pojawić się praktycznie wszędzie
  • z towarzyszącym świądem, a czasem uczuciem pieczenia
  • powstający nagle i utrzymujący się przez krótki okres (do 24 godzin), a ustępujący bez śladu
  • z towarzyszącym obrzękiem naczynioruchowym u około połowy chorych z pokrzywką (obejmującym najczęściej wargi, powieki, policzki, ręce, stopy, genitalia, a nawet jelita i krtań). Objawy utrzymują się do 72 godzin, a chorzy odczuwają ból i rozpieranie skóry[1].

W rzadkich przypadkach poza objawami skórnymi mogą występować dodatkowe symptomy, na przykład[potrzebny przypis]:

Rodzaje pokrzywek[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na czas trwania objawów wyróżnia się:

  • pokrzywkę ostrą – trwającą mniej niż 6 tygodni (⅔ przypadków)
  • pokrzywkę przewlekłą – trwającą dłużej niż 6 tygodni (pozostałe przypadki).

Ze względu na etiologię schorzenia wyróżnia się następujące rodzaje pokrzywek[2]:

  • pokrzywka idiopatyczna (samoistna)
    • ostra
    • przewlekła (z obrzękiem naczynioruchowym, bez obrzęku naczynioruchowego oraz nawracający obrzęk naczynioruchowy bez pokrzywki)
  • pokrzywka fizyczna
    • pokrzywka dermograficzna – wskutek tarcia (bąble pojawiają się po 1–5 min, u około 5% populacji)
    • pokrzywka z zimna – w wyniku działania zimnego powietrza, wody lub wiatru
    • pokrzywka opóźniona z ucisku – wskutek uciśnięcia skóry, zwykle bolesna (bąble i obrzęk głębokich warstw skóry pojawiają się po 1–3 godzinach)
    • pokrzywka wibracyjna – na przykład w wyniku działania młota pneumatycznego
    • pokrzywka cieplna – wskutek działania zlokalizowanego ciepła
    • pokrzywka słoneczna – będąca reakcją na światło nadfioletowe lub widzialne
  • pokrzywka cholinergiczna – czyli wzrost temperatury ciała, na przykład po wysiłku fizycznym lub biernym ogrzaniu ciała, niezwiązana ze wstrząsem anafilaktycznym (okrągłe grudki o średnicy 2–4 mm pojawiają się po 2–20 min, u około 11% populacji)
  • powysiłkowa reakcja anafilaktyczna – często przebiega z pokrzywką olbrzymią, obrzękiem naczynioruchowym, zaburzeniami oddychania i anafilaksją
  • pokrzywka wodna – wskutek kontaktu z wodą
  • pokrzywka pokarmowa
    • alergiczna – powstała jako reakcja na orzechy i orzeszki ziemne, ryby, skorupiaki, pszenicę, jaja, mleko, soję i różne owoce
    • niealergiczna – będąca odpowiedzią na działanie wyzwalaczy histaminy (np. truskawki, ser, szpinak, bakłażan, homary i pomidory) oraz bakterii zawartych w rybach z rodziny Scombridae (np. tuńczyk, makrela), które wytwarzają histaminę
    • wywołana przez dodatki do żywności – na przykład benzoesany, siarczyny, glutaminian sodu, penicylinę, barwniki spożywcze
  • pokrzywka polekowa
  • pokrzywka kontaktowa – wywołana przez lateks, pokarmy (np. orzechy, ryby, skorupiaki), substancje chemiczne (np. aldehyd mrówkowy w odzieży, żywice, ślinę zwierząt, nadsiarczan amonu w kosmetykach, pokarmach); najczęściej postać ostra
  • pokrzywka wywołana przez alergeny wziewne – rzadka; u części chorych z zespołem alergii jamy ustnej uczulonych na alergeny wziewne objawy występują w wyniku reakcji krzyżowej z alergenem pokarmowym (brzoza – jabłka, orzechy laskowe i pomidor; bylica – seler, jabłka i kiwi; ambrozja – melony i banan).

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrzywka dotyka przynajmniej raz w życiu od 15% do 20% populacji[3]. U kobiet stwierdza się ją dwukrotnie częściej niż u mężczyzn. Szacuje się, że od 0,1% do 3%[3] społeczeństwa europejskiego cierpi na pokrzywkę idiopatyczną o charakterze przewlekłym.

Pokrzywkę najczęściej diagnozuje się u osób pomiędzy 30. a 40. roku życia. Po sześćdziesiątym roku życia pierwsze przypadki zachorowań stwierdza się rzadko. Postać ostrą odnotowuje się częściej niż przewlekłą – około 50% populacji z objawami pokrzywki[4].

U kobiet najczęściej występuje pokrzywka idiopatyczna i pokrzywka świetlna, u mężczyzn pokrzywka opóźniona z ucisku i cholinergiczna, u dzieci zaś pokrzywka ostra i z zimna (w przeciwieństwie do pokrzywki idiopatycznej, aspirynowej, z ucisku i cholinergicznej, które u najmłodszych pojawiają się epizodycznie). Poniżej 16. roku życia zachorowania na pokrzywkę sięgają 3–6%[potrzebny przypis] ogółu populacji dzieci. Znacznie częściej dotknięci są nią pacjenci z atopią (atopowe zapalenie skóry, katar sienny).

Pokrzywkę z zimna częściej odnotowuje się w krajach skandynawskich niż w basenie Morza Śródziemnego. W przypadku pokrzywki cieplnej jest odwrotnie – dominuje w krajach śródziemnomorskich. Spośród pokrzywek o podłożu fizykalnym za najczęstsze uznaje się pokrzywkę wywołaną i opóźnioną z ucisku.

Patogeneza[edytuj | edytuj kod]

Obraz kliniczny przy pokrzywce wykazuje obrzęk w obrębie górnych warstw skóry właściwej, poszerzenie postkapilarnych naczyń krwionośnych oraz naczyń limfatycznych obszaru objętego reakcją pokrzywkową. W przypadku obrzęku naczynioruchowego podobne zmiany dotyczą dolnych warstw skóry właściwej oraz tkanki podskórnej. Ich powodem jest przede wszystkim uwolnienie z komórek zapalnych w skórze mediatorów działających na naczynia krwionośne oraz zmiany wywołane przez te substancje w sąsiednich naczyniach i neuronach. Zwiększona przepuszczalność naczyń kapilarnych prowadzi do powstania bąbla pokrzywkowego, a podrażnienie zakończeń nerwowych powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych i wystąpienie rumienia. Uwolnione mediatory działają na receptory czuciowe, co jest przyczyną świądu[5]. Modelowym przykładem reakcji leżącej u podłoża pokrzywki jest degranulacja mastocytów znajdujących się w skórze i uwolnienie mediatorów, takich jak histamina. Istnieje szereg czynników, które na drodze immunologicznej lub nieimmunologicznej aktywują mastocyty i powodują rozpad ich ziarnistości. Należą do nich choroby związane z reakcjami immunologicznymi (nadwrażliwości) typu I, II i III według klasyfikacji Gella i Coombsa, z aktywacją układu dopełniacza, a także z mechanizmami nieimmunologicznymi.

  • Reakcje nadwrażliwości typu I (anafilaktyczne) – występują u osób z predyspozycją genetyczną, u których w odpowiedzi na kontakt z antygenem dochodzi do produkcji przeciwciał klasy IgE. Powtórna ekspozycja na ten sam antygen powoduje jego łączenie się z przeciwciałami IgE, a w rezultacie aktywację i degranulację mastocytów[6] prowadzących do uwolnienia histaminy i wystąpienia charakterystycznych objawów klinicznych. Przykładami takiej reakcji są: nadwrażliwość na penicylinę, nadwrażliwość na jad pszczeli, uczulenie na niektóre pokarmy (orzeszki ziemne, jaja, mleko, małże). Obok histaminy i innych mediatorów działających na naczynia krwionośne uwalniane są również cytokiny (np. IL-4, IL-5) oraz leukotrieny (np. LTB4).
  • Reakcja nadwrażliwości typu II (cytotoksyczność zależna od przeciwciał) i III (kompleksy immunologiczne) – prowadzą do degranulacji mastocytów w wyniku aktywacji układu dopełniacza przez kompleksy antygen–przeciwciało. Reakcje typu II obejmują wiązanie się przeciwciał z antygenem na powierzchni komórek, natomiast reakcje typu III są związane z obecnością krążących kompleksów immunologicznych, które odkładają się w tkankach. Przykładem reakcji nadwrażliwości typu II jest wytwarzanie przeciwciał skierowanych przeciwko antygenom powierzchniowym erytrocytów]] po przetoczeniu krwi niezgodnej w układzie ABO. Krążące kompleksy immunologiczne, biorące udział w reakcji typu III, mogą powstawać w przebiegu zakażeń bakteryjnych lub wirusowych (szczególnie wirusem zapalenia wątroby typu B, Coxsackie A i B oraz wirusem Epsteina-Barr), w odpowiedzi na leki lub w wyniku chorób tkanki łącznej, na przykład tocznia rumieniowatego układowego (SLE)[6]. Powstające w tych reakcjach anafilatoksyny – C3a i C5a – powodują uwolnienie mediatorów z mastocytów na drodze bezpośredniej, bez konieczności łączenia się antygenów z cząsteczkami IgE na powierzchni tych komórek.
  • Mechanizm nieimmunologiczny – opiera się na właściwościach wielu substancji, które mają zdolność bezpośredniego aktywowania dopełniacza i degranulacji mastocytów. Należą do nich radiologiczne środki cieniujące, opioidy, neuropeptydy, peptydy bakteryjne, a także szereg czynników fizycznych, między innymi wibracja, ucisk mechaniczny, wysoka temperatura lub zimno. Do aktywacji układu dopełniacza może również dojść bez połączenia się antygenu z przeciwciałem.

Diagnostyka[edytuj | edytuj kod]

Wywiad lekarski[edytuj | edytuj kod]

Diagnozy pokrzywki dokonuje się w oparciu o ocenę charakterystycznych zmian skórnych i wywiad z pacjentem dotyczący kwestii:

  • pierwszego objawu pokrzywkowego
  • częstotliwości wysiewu bąbli
  • czasu utrzymywania się zmian skórnych
  • wielkości, kształtu i lokalizacji zmian skórnych
  • współistnienia objawów obrzęku naczynioruchowego
  • dodatkowych objawów podmiotowych: świąd skóry, ból
  • wywiadu rodzinnego w zakresie pokrzywki oraz atopii
  • współistnienia chorób alergicznych, infekcyjnych, endokrynopatii lub innych zaburzeń internistycznych
  • związku występowania objawów pokrzywki z ekspozycją na czynniki fizykalne lub wysiłek fizyczny
  • stosowania leków (szczególnie niesterydowych leków przeciwzapalnych, szczepionek odpornościowych lub alergenowych, hormonów, antybiotyków, środków przeczyszczających, kropli do oczu, nosa, uszu itd.)
  • związku wystąpienia objawów ze spożytymi pokarmami
  • rodzaju pracy zawodowej lub kierunku kształcenia się chorego czy jego hobby
  • związku wysiewów zmian skórnych z sezonem (wakacje, weekend, lato, zima)
  • wprowadzania implantów chirurgicznych, stomatologicznych lub ortopedycznych
  • związku z cyklem miesiączkowym u kobiet
  • związku ze stresem emocjonalnym.

Badania dodatkowe[edytuj | edytuj kod]

W celu ustalenia przyczyn pokrzywki wykonuje się również badania pomocnicze[7]:

  • badania krwi
  • badanie moczu
  • testy skórne punktowe i/lub oznaczenie swoistych IgE (przy podejrzeniu pokrzywki ostrej)
  • testy skórne płatkowe (przy podejrzeniu pokrzywki kontaktowej)
  • próby prowokacyjne
    • powierzchniowe zadrapanie skóry – pokrzywka dermograficzna
    • przyłożenie kostki lodu – pokrzywka z zimna
    • mokry okład o temperaturze ciała – pokrzywka wodna
    • mocny ucisk – pokrzywka uciskowa
    • przyłożenie przyrządu wywołującego drgania – pokrzywka wibracyjna
    • szybki trening – pokrzywka wysiłkowa
    • naświetlenie – pokrzywka świetlna
    • spożycie prawdopodobnie uczulającego produktu – pokrzywka na tle pokarmowym
    • podanie prawdopodobnie uczulającego leku (w bezpiecznej dawce) – pokrzywka polekowa
  • biopsja skóry

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Zalecenia ogólne[edytuj | edytuj kod]

Pacjenci ze zdiagnozowana pokrzywką powinni:

  • unikać kontaktu z alergenem lub czynnikiem będącym u nich wyzwalaczem histaminy (jeśli został zidentyfikowany)
  • unikać czynników nieswoiście nasilających lub wywołujących pokrzywkę (kwas acetylosalicylowy, opioidy, alkohol, stres psychiczny)
  • poddać się leczeniu choroby podstawowej, jeśli pokrzywka ma charakter wtórny.

Leczenie farmakologiczne[edytuj | edytuj kod]

  • leki przeciwhistaminowe – są lekami pierwszego rzutu w terapii objawów pokrzywki, stosuje się je również w leczeniu obrzęku naczynioruchowego. Działają one na receptor H1, uniemożliwiając wiązanie histaminy z receptorem histaminowym, co hamuje aktywność głównego mediatora w procesie zapalnym przy pokrzywce. Antagonisty receptora H1 mogą więc działać profilaktycznie oraz znosić objawy skórne (bąble pokrzywkowe, świąd)[8]. W terapii stosuje się głównie leki przeciwhistaminowe nowej generacji, na przykład bilastynę, cetyryzynę, loratadynę. W przypadku bilastyny wyniki badań przedklinicznych prowadzonych in vivo wykazały jej wysoką selektywność w odniesieniu do receptora H1, działanie przeciwhistaminowe oraz przeciwalergiczne[9]. Leki na bazie bilastyny nie mają również działania sedacyjnego, odznaczają się dobrym profilem bezpieczeństwa, nie wywołują ciężkich objawów niepożądanych oraz nie wykazują działania antymuskarynowego (w odróżnieniu od leków przeciwhistaminowych I generacji)[10].
  • kortykosteroidy – podawane w przypadkach pokrzywki ostrej z objawami ogólnoustrojowymi, stosowane przy pokrzywce w przebiegu choroby posurowiczej oraz w przypadkach pokrzywki przewlekłej, gdzie leczenie w oparciu o antagonisty receptora H1 nie przynosi zadowalających rezultatów[11]
  • inne leki[12]
    • β-mimetyki
    • ketotifen (pokrzywka fizyczna)
    • montelukast (przewlekła pokrzywka idiopatyczna)
    • nifedypina (w monoterapii lub w połączeniu z lekami przeciwhistaminowymi)
    • cyklosporyna (pokrzywka przewlekła, zwłaszcza autoimmunologiczna i oporna na inne leczenie)
    • przeciwciało monoklonalne przeciwko IgE (wybrane przypadki pokrzywki idiopatycznej, cholinergicznej, pokrzywki z zimna i pokrzywki słonecznej).

Jeśli pokrzywce towarzyszy wstrząs anafilaktyczny, lekiem pierwszego wyboru jest epinefryna.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M. Czarnecka-Operacz, Diagnostyka i leczenie pokrzywki. „Alergia” 2008, nr 2. Wersja online dostępna na alergia.org.pl
  2. Pokrzywka. Definicja i Etiopatogeneza, [w:] Medycyna Praktyczna
  3. a b M. Czarnecka-Operacz, Pokrzywka – aktualne kierunki badań oraz implikacje praktyczne, Alergia 2011, nr 4, wersja online dostępna na alergia.org.pl
  4. K. Mazur, M. Wrzyszcz, Epidemiologia chorób alergicznych: alergiczne choroby skóry, alergia na leki, alergia pokarmowa, alergia na jad owadów żądlących. Alergia Astma Immunologia 1997, nr 2(3), s. 130.
  5. S.R. Stevens, K.D. Cooper, Allergic skin diseases, [w:] R.R. Rich, T.A. Fleisher, B.D. Schwartz, W.T. Shearer, W. Strober, Clinical Immunology Principles and Practice, St. Louis, Mosby 1996, s. 952–965.
  6. a b V.S. Beltrani, Urticaria and angioedema. Dermatol. Clin. 1996, nr 14, s. 171–198.
  7. Pokrzywka. Rozpoznanie [w:] Medycyna Praktyczna
  8. Ernest E. Lee, Howard I. Maibach, Treatment of urticaria. An evidence-based evaluation of antihistamines, „American Journal of Clinical Dermatology”, 2 (1), 2001, s. 27–32, DOI10.2165/00128071-200102010-00005, PMID11702618 (ang.).
  9. M. Czarnecka-Operacz, Pokrzywka – aktualne kierunki badań oraz implikacje praktyczne, op. cit.
  10. M. Jutel, Bilastyna – nowy lek przeciwhistaminowy. Alergia 2011, nr 3, www.alergia.org.pl.
  11. M. Czarnecka-Operacz, Diagnostyka i leczenie pokrzywki, op. cit.
  12. Pokrzywka. Leczenie farmakologiczne, [w:] Medycyna Praktyczna., op. cit.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • S. Jabłońska, S. Majewski, Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową., Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010. ​ISBN 978-83-200-4154-5​.
  • B. Rogala, R. Śpiewak, Klasyfikacja pokrzywek., [w:] Pokrzywki. Rozpoznawanie i leczenie., pod red. J. Kruszewski, R. Nowicki, R. Śpiewak, Stanowisko Panelu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergologicznego. Medycyna Praktyczna 2011, nr 4, s. 13–17.
  • Rozpoznanie i leczenie pokrzywki. Wytyczne European Academy of Allergology and Clinical Immunology, Global Allergy and Asthma European Network (GA2LEN) i European Dermatology Forum. Medycyna Praktyczna 2008, nr 10, s. 65–72.
  • E. Rudzki, Choroby alergiczne skóry. Postępy Nauk Medycznych 2007, nr 11 s. 457–465.
  • K.Y. Kwong, N. Maalouf, C.A. Jones, Urticaria and angioedema: pathophysiology, diagnosis, and treatment. Pediatric Annals 1998, nr 27, s. 719–724, przedruk: Medycyna Praktyczna. Pediatria 1999, nr 2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.