Kwas acetylosalicylowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kwas acetylosalicylowy
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Krystaliczny kwas acetylosalicylowy
Krystaliczny kwas acetylosalicylowy
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C9H8O4
Inne wzory C6H4(OCOCH3)COOH
Masa molowa 180,16 g/mol
Wygląd białe kryształy o kwaśnym smaku[1]
Identyfikacja
Numer CAS 50-78-2
PubChem 2244[2]
DrugBank APRD00264[3]
Podobne związki
Podobne związki kwas salicylowy, kwas benzoesowy
Pochodne nitroaspiryna
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
ATC A01AD05, B01AC06, N02BA01

Kwas acetylosalicylowy (łac. acidum acetylsalicylicum), potocznie aspiryna (od niem. Aspirin) – organiczny związek chemiczny, acetylowa pochodna kwasu salicylowego, popularny środek o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym[1] oraz, przy długotrwałym stosowaniu, przeciwzakrzepowym. Jest składnikiem wielu leków złożonych.

Otrzymywanie[edytuj]

Kwas acetylosalicylowy otrzymuje się w reakcji kwasu salicylowego z bezwodnikiem octowym w obecności kwasu siarkowego jako katalizatora[potrzebny przypis]:

Synteza kwasu acetylosalicylowego

Działanie[edytuj]

Kwas acetylosalicylowy jest inhibitorem cyklooksygenazy i działa (nieodwracalnie) poprzez acetylację jej centrum katalitycznego. Enzym ten katalizuje reakcje syntezy prostaglandyn, które są mediatorami reakcji zapalnej. Aspiryna hamuje również powstawanie prostacyklin. W ten sposób kwas acetylosalicylowy wywiera działanie przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne i jest zaliczany do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Mimo że jest tak starym lekiem, w większości krajów jest nadal najczęściej stosowanym specyfikiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym (obok paracetamolu). WHO uznało kwas acetylosalicylowy za jeden z najlepszych środków do stosowania na pierwszym szczeblu przeciwbólowej drabiny analgetycznej, w leczeniu lekkich i umiarkowanych bólów towarzyszących chorobom nowotworowym[potrzebny przypis].

Inną ważną cechą kwasu acetylosalicylowego wykorzystywaną w lecznictwie jest zdolność hamowania cyklooksygenazy w płytkach krwi, w których jest ona odpowiedzialna za produkcję tromboksanu. W ten sposób aspiryna hamuje zdolność płytek krwi do agregacji i tworzenia skrzepów. W przeciwieństwie do innych komórek organizmu, płytki krwi nie mają możliwości regulacji stężenia i aktywności cyklooksygenazy, raz zahamowane pozostają nieaktywne aż do ich lizy (około 7 dni)[potrzebny przypis].

Małe dawki kwasu acetylosalicylowego (75–300 mg/dobę) stosowane są w profilaktyce udarów mózgu i zawałów serca[potrzebny przypis].

 Osobny artykuł: Leki przeciwpłytkowe.

W 2007 roku opublikowano badanie, oparte na retrospektywnej obserwacji 79 439 kobiet w badaniu Nurse Health Study, w którym oceniono umieralność wśród kobiet przyjmujących i nieprzyjmujących ASA. W trakcie 24-letniej obserwacji wykazano zmniejszenie ogólnej umieralności o 25%. Umieralność z przyczyn sercowo-naczyniowych była zmniejszona o 38% już po 1 roku zażywania ASA, natomiast umieralność z powodu nowotworów była zmniejszona o 12% i zaobserwowana została po 10-letnim okresie stosowania leku. Korzyści te były obserwowane w grupie przyjmujących poniżej 14 standardowych dawek kwasu acetylosalicylowego na miesiąc[7]. Jednocześnie w innym badaniu[8] wykazano, że nie ma obecnie żadnych przesłanek, aby w długotrwałym stosowaniu aspiryny stosować dawki większe niż 75–81 miligramów. Kwas salicylowy powoduje rozluźnienie zewnętrznej (rogowej)warstwy skóry i ułatwia wchłanianie kortykosteroidu stąd też zastosowanie w lekach miejscowych do leczenia łuszczycy[9].

Działania niepożądane[edytuj]

Regularne zażywanie aspiryny blisko dwukrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia mokrej postaci zwyrodnienia plamki żółtej (AMD), niezależnie od faktu bycia palaczem czy stwierdzonej choroby układu krwionośnego, które same w sobie są czynnikami sprzyjającymi rozwinięciu AMD[10][11].

Przeciwwskazania[edytuj]

Leki zawierające w swym składzie kwas acetylosalicylowy są przeciwwskazane dla osób cierpiących na chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Aspiryna, poprzez zahamowanie produkcji prostaglandyn, przyczynia się do zmniejszenia wydzielania przez ściany żołądka ochronnego śluzu. Poza tym wywiera bezpośrednie działanie podrażniające na błony śluzowe przewodu pokarmowego[potrzebny przypis].

Kwas acetylosalicylowy nie powinien być stosowany przez kobiety w ciąży – badania wykazały korelację między jego zażywaniem przez matki a występowaniem rozszczepu podniebienia, wad serca i mniejszej masy urodzeniowej u noworodków. Salicylany zażywane w ciąży zwiększają też ryzyko powikłań okołoporodowych, gdyż zaburzają syntezę pochodnych kwasu arachidonowego[potrzebny przypis].

Kwasu acetylosalicylowego nie należy podawać małym dzieciom oraz młodzieży w leczeniu objawowym grypy, przeziębienia i innych chorób wirusowych, ponieważ istnieją podejrzenia, że może on powodować wystąpienie potencjalnie śmiertelnego zespołu Reye’a[12][13][14].

Leki zawierające acetylosalicylany (wszystkie piryny) nie powinny być też stosowane przez osoby ze skazami krwotocznymi, jak hemofilia lub choroba von Willebranda, gdyż obniżają krzepliwość krwi[potrzebny przypis].

Kwas acetylosalicylowy nie powinien być stosowany przez osoby cierpiące na astmę, ponieważ może wywołać napad duszności, tzw. astmę aspirynową. Nie może być stosowane u osób chorych na cukrzycę, gdyż nasila działanie leków przeciwcukrzycowych i może dojść do znacznego obniżenia poziomu glukozy we krwi i zasłabnięcia. U niektórych osób odstawia się kwas acetylosalicylowy na 7-10 dni przed zabiegiem operacyjnym, aby zdolność płytek do agregacji wróciła do stanu pierwotnego, czyli łatwego krzepnięcia (podczas podejmowania decyzji o odstawieniu należy wziąć pod uwagę prawdopodobieństwo krwawienia podczas zabiegu i zagrożenia związane z zaprzestaniem przyjmowania tego leku (np. zwiększonym prawdopodobieństwem wystąpienia zawału serca)).

Dawkowanie[edytuj]

Dawkowanie zależy od wskazania, zalecana dawka to najmniejsza, która przynosi pozytywny skutek. Typowa dawka dobowa to 2,5 g w dawkach 0,5–1 g podzielonych co 4–8 h; nie należy przekraczać 4 g na dobę. W niektórych chorobach dawki są większe, np. w gorączce reumatycznej zaleca się 7–8 g na dobę. Lek można przyjmować bez konsultacji z lekarzem najdłużej przez 3 dni[15][16][17].

Preparaty[edytuj]

Chociaż nazwa Aspirin jest zastrzeżona w Polsce (i innych krajach, oprócz Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji) dla kwasu acetylosalicylowego produkcji firmy Bayer, potocznie aspiryną nazywa się wszystkie farmaceutyki zawierające kwas acetylosalicylowy jako substancję czynną[potrzebny przypis].

Nazwa handlowa polskiego leku będącego czystym kwasem acetylosalicylowym to Polopiryna S (pojawiły się też inne, np. Cardiopirin, Hascopiryn). W sprzedaży są także specyfiki (np. Ascalcin Plus, Ascodan, Asprocol, Calcipiryna, Coffepirine, Etopiryna, Kopiryna), w których występuje on z różnymi dodatkami. Popularne kiedyś tabletki od bólu głowy z krzyżykiem (ułatwiającym dzielenie) zostały wycofane ze sprzedaży, ponieważ dodatkowo zawierały szkodliwą fenacetynę[potrzebny przypis].

Na rynku znajduje się bardzo wiele preparatów z kwasem acetylosalicylowym, w różnych postaciach: tabletki, tabletki musujące oraz tabletki dojelitowe. Przyjmuje się, że najlepszą formą są tabletki dojelitowe (np. Bestpirin, Polocard, Proficar), posiadające specjalną otoczkę odporną na kwasy znajdujące się w żołądku – lek uwalniany jest dopiero w jelicie cienkim, co częściowo chroni błonę śluzową żołądka (lek będzie przedostawał się do żołądka również drogą krwionośną, dlatego będzie mógł powodować chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy)[potrzebny przypis].

Leki, w których kwas acetylosalicylowy jest substancją czynną, są przeważnie dostępne bez recepty[potrzebny przypis].

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: Historia aspiryny.

Kwas salicylowy zawarty w korze wierzby znany był ludzkości od zarania dziejów: właściwości kory wierzbowej opisują po raz pierwszy egipskie zwoje z okresu około 1550 roku p.n.e., była ona też środkiem leczniczym zalecanym przez na przykład Hipokratesa, Aulusa Corneliusa Celsusa, Pliniusza Starszego, czy Pedaniosa Dioskurydesa[potrzebny przypis]. W latach 1828–1829 niemiecki profesor farmacji Johann Buchner[18] i Francuz Pierre-Joseph Leroux[19][20] wyizolowali z kory wierzby salicynę (glikozyd fenolowy będący połączeniem saligeniny (alkoholu salicylowego) z glukozą). W roku 1838 Włoch Rafaelle Piria opracował metodę hydrolizy salicyny i utlenienia saligeniny do kwasu salicylowego[20].

Kwas acetylosalicylowy po raz pierwszy otrzymał w roku 1853 francuski chemik Charles Frédéric Gerhardt[21], jednak nie zdołał uzyskać go w czystej formie ani nie rozwiązał jego struktury[22][20]. W roku 1859 H. von Gilm otrzymał acetylową pochodną kwasu salicylowego w formie krystalicznej[23]. W roku 1869 A. Schröder, A. Prinzhorn i K. Kraut powtórzyli procedury acetylowania Gerhardta (z salicylanu sodu) i von Gilma (z kwasu salicylowego), ustalając, że produktem obu reakcji jest kwas acetylosalicylowy[24].

Substancję tę, w formie nadającej się do stosowania farmaceutycznego, zsyntetyzował w roku 1897 Felix Hoffmann, niemiecki chemik pracujący wówczas dla przedsiębiorstwa chemicznego Friedrich Bayer & Co. Sprzedawana pod nazwą handlową Aspirin, była pierwszym lekiem uzyskanym w sposób syntetyczny, a nie wyizolowanym z surowców występujących w przyrodzie. Syntezę aspiryny uważa się za początek przemysłu farmaceutycznego. W 1949 roku w piśmie Pharmazie ukazała się publikacja autorstwa Arthura Eichengrüna, innego z badaczy pracujących w firmie Bayer, który twierdził, że to on był autorem pomysłu syntezy aspiryny i powierzył Hoffmannowi jej wykonanie[25].

Etymologia nazwy[edytuj]

Potoczna nazwa aspiryna (spolszczenie niemieckiego Aspirin) powstała jako połączenie elementów[potrzebny przypis]:

  • a – od acetylosalicylowy (kwas)
  • spir – od dawnej nazwy rośliny (Spirea ulmaria, współcześnie Filipendula ulmariawiązówka błotna), z której początkowo uzyskiwano lek przeciwbólowy
  • -in – dawniej stosowana końcówka nazw leków przeciwbólowych.

Przypisy[edytuj]

  1. a b Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 208. ISBN 8371832400.
  2. a b Kwas acetylosalicylowy – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  3. Kwas acetylosalicylowy (APRD00264) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  4. a b c CRC Handbook of Chemistry and Physics. William M. Haynes (red.). Wyd. 95. Boca Raton: CRC Press, 2014, s. 3-8, 5-100, 5-156. ISBN 9781482208689.
  5. a b c d Kwas acetylosalicylowy (ICSC: 0822) (ang.) Międzynarodowa karta bezpieczeństwa chemicznego. Międzynarodowy Program Bezpieczeństwa Chemicznego. [dostęp 2016-03-15].
  6. a b Kwas acetylosalicylowy. Karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) dla Polski. [dostęp 2016-03-15].
  7. Andrew T. Chan, JoAnn E. Manson, Diane Feskanich, Meir J. Stampfer i inni. Long-term Aspirin Use and Mortality in Women. „Arch Intern Med.”. 167 (6), s. 562–572, 2007. 
  8. Charles L. Campbell, Susan Smyth, Gilles Montalescot, Steven R. Steinhubl. Aspirin Dose for the Prevention of Cardiovascular Disease. „JAMA”. 297 (18), s. 2018–2024, 2007. 
  9. http://www.leki-informacje.pl/content/salbetan
  10. Aspirin And AMD. amd.org, 2011-10. [dostęp 2015-02-15].
  11. G. Liew, P. Mitchell, T.Y. Wong, E. Rochtchina i inni. The association of aspirin use with age-related macular degeneration. „JAMA Intern Med”. 173 (4), s. 258–264, 2013. DOI: 10.1001/jamainternmed.2013.1583. PMID: 23337937. 
  12. Neurologia Merrita. Lewis Rowland (red.). Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2008, s. 266. ISBN 9788360290293.
  13. Ninove, L., Daniel, L., Gallou, J., Cougard, P.-A. i inni. Fatal case of Reye's syndrome associated with H3N2 influenza virus infection and salicylate intake in a 12-year-old patient. „Clinical Microbiology and Infection”. 17 (1), s. 95-97, 2011. DOI: 10.1111/j.1469-0691.2010.03196.x. 
  14. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Menen E. Mund, Christoph Gyo, Dörthe Brüggmann, David Quarcoo i inni. Acetylsalicylic acid as a potential pediatric health hazard: legislative aspects concerning accidental intoxications in the European Union. „Journal of Occupational Medicine and Toxicology”. 11 (1), s. 32, 2016. DOI: 10.1186/s12995-016-0118-5. 
  15. Polopiryna S – Acidum acetylsalicylicum – zastosowanie i działanie lecznicze. DOZ.pl. [dostęp 2012-04-09].
  16. Aspirin – Acidum acetylsalicylicum – zastosowanie i działanie lecznicze. DOZ.pl. [dostęp 2012-04-09].
  17. Kwas acetylosalicylowy (opis profesjonalny). Medycyna praktyczna – baza leków. [dostęp 2012-04-09].
  18. Johann Andreas Buchner. W: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). T. 3. Lipsk: Duncker & Humblot, 1876, s. 487.
  19. Dominique Kassel: Des pharmaciens dans leur siècle, le XIXe (fr.). Ordre national des pharmaciens, 2002. [dostęp 2011-02-15].
  20. a b c O. Lafont. From the willow to aspirin. „Rev Hist Pharm (Paris)”. 55 (354), s. 209–216, 2007. PMID: 18175528. 
  21. C. Gerhardt. Untersuchungen über die wasserfreien organischen Säuren. „Annalen der Chemie und Pharmacie”. 87, s. 149–179, 1853. DOI: 10.1002/jlac.18530870107. 
  22. K.C. Nicolaou, Tamsyn Montagnon: Molecules that changed the world: a brief history of the art and science of synthesis and its impact on society. Wiley-VCH, 2008, s. 24. ISBN 9783527309832.
  23. H. von Gilm. Acetylderivate der Phloretin- und Salicylsäure. „Annalen der Chemie und Pharmacie”. 112 (2), s. 180–185, 1859. DOI: 10.1002/jlac.18591120207. 
  24. Ad. Schröder, Ad. Prinzhorn, K. Kraut. Uber Salicylverbindungen. „Annalen der Chemie und Pharmacie”. 150 (1), s. 1–20, 1869. DOI: 10.1002/jlac.18691500102. 
  25. W. Sneader, F. Hoffmann, A. Eichengrün. The discovery of aspirin: a reappraisal. „BMJ”. 321 (7276). s. 1591–1594. PMID: 11124191. PMCID: PMC1119266. 

Linki zewnętrzne[edytuj]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.