Powiat wrzesiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powiat wrzesiński
powiat
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo wielkopolskie
TERYT 4.30.39.30.00.0
Siedziba Września
Starosta Dionizy Jaśniewicz
Powierzchnia 704,19 km²
Populacja (2005)
• liczba ludności

73 658
• gęstość 104,6 os./km²
Urbanizacja 52,31%
Tablice rejestracyjne PWR
Adres urzędu:
ul. Chopina 10
62-300 Września
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu wrzesińskiego
Liczba gmin miejsko-wiejskich 4
Liczba gmin wiejskich 1
Położenie na mapie województwa
POL województwo wielkopolskie powiat wrzesiński map.svg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat wrzesiński
Powiat wrzesiński
Ziemia 52°20′N 17°35′E/52,333333 17,583333
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Pałac w Miłosławiu
Kościół w Nekli nocą
Zrekonstruowane przejście graniczne w Borzykowie

Powiat wrzesiński – powiat w Polsce (województwo wielkopolskie), reaktywowany w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Września.

Podział administracyjny[edytuj]

W skład powiatu wchodzą:

Historia[edytuj]

Od średniowiecza do 1818[edytuj]

 Osobny artykuł: Powiat pyzdrski.

1818-1918[edytuj]

Powiat wrzesiński został powołany w 1818 roku przez zaborcze władze pruskie, po czym istniał bez przerwy przez przez 157 lat, do 1975. W okresie tym obszar powiatu wrzesińskiego wielokrotnie i znacznie się zmieniał. W latach 1818–1918 powiat wrzesiński był okręgiem przygranicznym (granica prusko-rosyjska), przez co we Wrześni działał okręgowy urząd celny. Od 1902 roku we Wrześni znajdował się także garnizon 3 batalionu 46 pułku piechoty pruskiej[1].

1918-1939[edytuj]

Po odzyskaniu niepodległości powiat wrzesiński graniczył od północy z powiatami gnieźnieńskim i witkowskim (powołanym w miejsce powidzkiego), od wschodu z powiatem słupeckim (a po jego likwidacji w 1932 roku, z konińskim), od południa z powiatem jarocińskim i od zachodu z powiatem średzkim. Pierwszym polskim starostą wrzesińskim w II Rzeczypospolitej został Franciszek Czapski. Organem powiatowego samorządu był wstępnie sejmik powiatowy, a od 1934 roku rada powiatowa.

W 1927 roku zlikwidowano powiat witkowski a z jego terytorium 46 km² powierzchni włączono do powiatu wrzesińskiego, przez co obszar powiatu wzrósł do 608 km². W 1934 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono rejon Zberek z powiatu średzkiego.

1 sierpnia 1934 roku na obszarze byłego zaboru pruskiego przeprowadzono reformę administracyjną polegającą na komasacji dotychczasowych gmin jednostkowych (jednowioskowych) i obszarów dworskich w większe gminy zbiorowe (wielowioskowe). Tak więc w powiecie wrzesińskim z dotychczasowych 79 gmin utworzono 5 gmin (ponadto istniały dwie gminy miejskie – Września i Miłosław)[2]:

  • gminę Borzykowo – z dotychczasowych gmin Bieganowo, Borzykowo, Budziłowo, Cieśle Małe, Cieśle Wielkie, Gałęzewice, Gorazdowo, Grabowo Królewskie, Kołaczkowo, Krzywagóra, Łagiewki, Sokolniki, Sokolniki-Kolonja, Spławie, Szamarzewo, Wszembórz i Zieliniec oraz obszarów dworskich
  • gminę Miłosław – z dotychczasowych gmin Białepiątkowo, Biechowo, Biechówko, Chlebowo, Czeszewo, Gorzyce, Książno, Lipie, Mikuszewo, Nowawieś Podgórna, Orzechowo, Pałczyn, Rudki, Skotniki, Szczodrzejewo i Zajezierze oraz obszarów dworskich
  • gminę Strzałkowo – z dotychczasowych gmin Babin, Brudzewo, Chwałkowice, Gonice, Goniczki, Graboszewo, Janowo, Katarzynowo, Kokczyn, Kornaty, Łężec, Młodziejewice, Ostrowo Kościelne, Pospólno, Skarboszewo, Strzałkowo i Szemborowo oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Południe – z dotychczasowych gmin Bardo, Bierzglin, Bierzglinek, Gozdowo, Kaczanowo, Nowawieś Królewska, Obłaczkowo, Otoczna, Podwęgierki, Sołeczno i Węgierki oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Północ – z dotychczasowych gmin Barczyzna, Chociczka, Grzybowo, Chrzanowice, Gutowo Małe, Marzenin, Mystki, Noskowo, Pakszynek, Psary Małe, Psary Polskie, Psary Wielkie, Sędziwojewo, Słomowo, Sobiesiernie, Sokołowo, Stanisławowo i Strzyżewo Czerniejewskie oraz obszarów dworskich

W 1939 roku przeprowadzono wymianę terytoriów z powiatem gnieźnieńskim w rejonie Barczyzny, co spowodowało utratę niecałych 5 km² powierzchni przez powiat wrzesiński.

1939-1954[edytuj]

W okresie czasie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) powiat wrzesiński wszedł w struktury administracyjne III Rzeszy. Zachowano wówczas przedwojenne granice oraz podział administracyjny powiatu, jednak obowiązywały zgermanizowane toponimy.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku, w powiecie wrzesińskim zawiązała się tzw. Tymczasowa Rada Narodowa, która stanowiła terenowe przedłużenie Krajowej Rady Narodowej. W latach 1945–1950 struktura władz powiatowych była oparta na zmodyfikowanym ustawodawstwie przedwojennym[3] oraz na dekrecie KRN z 1944 roku[4].

Na skutek reformy administracyjnej PRL w 1950 roku, dotychczasowe Starostwo Powiatowe zostało zastąpione przez Powiatową Radę Narodową z Prezydium PPRN (z przewodniczącym na czele) jako organem wykonawczym. Do 1954 roku rady narodowe nie były owocem wyborów; ich skład stanowiły osoby delegowane przez partie polityczne i organizacje społeczne.

Tuż po wojnie (podobnie jak przed wojną) powiat wrzesiński w województwie poznańskim składał sią z 2 miast 5 gmin na obszarze 608 km². 1 lipca 1948 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono miasto Pyzdry oraz gminy Ciążeń i Dłusk[5]. Tak więc według stanu z 1 lipca 1952 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast, 7 gmin i 99 gromad[6] (liczba gromad w nawiasach)[7]:

1954-1972[edytuj]

29 września 1954 zlikwidowano gminy a na ich miejsce wprowadzono gromady jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego kraju[8]. Obszar powiatu wrzesińskiego podzielono na 3 miasta i 23 gromady[9]:

1 stycznia 1956 roku w województwie poznańskim reaktywowano powiat słupecki, co sprawiło że 6 gromad z powiatu wrzesińskiego weszło w jego skład; równocześnie do powiatu wrzesińskiego przyłączono 3 gromady, które wyłączono z powiatu średzkiego[10]:

1 stycznia 1960 roku w powiecie wrzesińskim zniesiono 8 gromad a utworzono 3 nowe[9]:

W 1961 roku zniesiono gromadę Targowa Górka[14] a jej obszar włączono do gromady Nekla. 1 stycznia 1962 roku zniesiono gromady Rataje i Wrąbczynkowskie Holendry a z ich obszarów utworzono nową gromadę Pyzdry; równocześnie zniesioną gromadę Chwalibogowo włączono do gromady Września Południe[9].

1 stycznia 1972 roku zniesiono kolejne 6 gromad[9]:

1973-1975[edytuj]

Tak więc z końcem 1972 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast i już tylko 6 gromad: Borzykowo, Miłosław, Nekla, Pyzdry, Września Południe i Września Północ, a więc podział podział administracyjny powiat powoli upodabniał się do zbliżającej się reformy 1 stycznia 1973 roku, kiedy to zniesiono gromady i osiedla a w ich miejsce reaktywowano gminy. Powiat wrzesiński podzielono na 3 miasta i 5 gmin[15] :

1975-1998[edytuj]

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku główną część terytorium zniesionego powiatu wrzesińskiego włączono do nowego (mniejszego) województwa poznańskiego; jedynie miasto i gmina Pyzdry znalazły się w nowym województwie konińskim[18].

1 sierpnia 1977 roku z gminy Września wyłączono części obszaru sołectw Przyborki, Psary Polskie, Bierzglinek i Obłaczkowo i włączone je do Wrześni, natomiast z Wrześni wyłączono obszar o powierzchni 74,37 ha, który włączono do gminy Września[19]. 1 stycznia 1988 roku z gminy Września wyłączono wieś Pakszynek i włączono ją do gminy Czerniejewo[20]. 1 lutego 1991 roku miasto i gminę wiejską Września połączono we wspólną gminę miejsko-wiejską Września[21]. 1 stycznia 1992 roku identycznej fuzji uległy jednoimienne miasta oraz gminy wiejskie Miłosław i Pyzdry[22]. 1 lipca 1994 roku do gminy Miłosław przyłączono część wsi Winna Góra z gminy Środa Wielkopolska[23].

od 1999[edytuj]

Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku przywrócono w nowym województwie wielkopolskim powiat wrzesiński o identycznych granicach co z początku 1975 roku[24].

1 stycznia 2000 roku prawa miejskie (utracone w 1793 roku) odzyskała Nekla, co sprawiło że gminę wiejską Nekla przekształcono w gminę miejsko-wiejską[25].

Demografia[edytuj]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 73 658 100 37 633 51,09 36 025 48,91
Miasto 38 554 52,34 19 973 27,12 18 581 25,23
Wieś 35 104 47,66 17 660 23,98 17 444 23,68
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu wrzesińskiego w 2014 roku[26].


Piramida wieku powiat wrzesinski.png

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Powiaty partnerskie:

Zabytki[edytuj]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajduje się 99 obiektów zabytkowych:[29]

Muzea[edytuj]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajdują się 2 muzea regionalne, 1 oddział muzeum archeologicznego i 2 izby pamięci:

Sąsiednie powiaty[edytuj]

Przypisy

  1. Informacje z okresu 1818-1950 pobrane z rysu historycznego (opracowanego przez Mariana Torzewskiego) w Serwisie internetowym powiatu wrzesińskiego
  2. Dz. U. z 1934 r. Nr 68, poz. 622
  3. w zakresie organów wykonawczych
  4. w zakresie rad samorządowych
  5. Dz. U. z 1948 r. Nr 37, poz. 261, modyfikacja w Dz. U. z 1949 r. Nr 32, poz. 242
  6. mowa o gromadach sprzed reformy w 1954 roku, a więc na wzór obecnych sołectw, nie gmin
  7. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., Polska Rzeczpospolita Ludowa, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa
  8. Dz. U. z 1954 r. Nr 43, poz. 191
  9. a b c d Wstęp zbiorowy do inwentarzy zespołów: Prezydia Gromadzkich Rad Narodowych powiatu wrzesińskiego
  10. Dz. U. z 1955 r. Nr 44, poz. 284
  11. a b zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1971 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  12. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1960 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  13. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1961 roku przez włączenie do gromady Słupca
  14. zmiana pisowni z Targowagórka Targowa Górka nastąpiła 22 listopada 1958 roku – M.P. z 1958 r. Nr 89, poz. 496
  15. Polska – Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974
  16. z gromady Borzykowo
  17. z gromad Września Południe i Września Północ
  18. Dz. U. z 1975 r. Nr 17, poz. 92
  19. Dz. U. z 1977 r. Nr 24, poz. 103
  20. M.P. z 1987 r. Nr 33, poz. 291
  21. Dz. U. z 1991 r. Nr 3, poz. 12
  22. Dz. U. z 1991 r. Nr 87, poz. 397
  23. Dz. U. z 1994 r. Nr 72, poz. 314
  24. Dz. U. z 1998 r. Nr 103, poz. 652
  25. Dz. U. z 1999 r. Nr 110, poz. 1268
  26. http://www.polskawliczbach.pl/powiat_wrzesinski, w oparciu o dane GUS.
  27. Historia współpracy z Powiatem Wolfenbüttel
  28. Historia współpracy z Rejonem Smolewickim
  29. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 31 marca 2016; 6 miesięcy temu. [dostęp 2012-06-22]. s. 252-257.