Powiat wrzesiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powiat wrzesiński
powiat
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo wielkopolskie
TERYT 4.30.39.30.00.0
Siedziba Września
Starosta Dionizy Jaśniewicz
Powierzchnia 704,19 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności

77 994[1]
• gęstość 110,8 os./km²
Urbanizacja 52,31%
Tablice rejestracyjne PWR
Adres urzędu:
ul. Chopina 10
62-300 Września
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu wrzesińskiego
Liczba gmin miejsko-wiejskich 4
Liczba gmin wiejskich 1
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat wrzesiński
Powiat wrzesiński
52°20′N 17°35′E/52,333333 17,583333
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Pałac w Miłosławiu
Kościół w Nekli nocą
Zrekonstruowane przejście graniczne w Borzykowie

Powiat wrzesińskipowiat w Polsce (województwo wielkopolskie), reaktywowany w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Września.

Według danych z 31 grudnia 2019 roku[2] powiat zamieszkiwało 77 944 osób.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W skład powiatu wchodzą:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od średniowiecza do 1818[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Powiat pyzdrski.

1818-1918[edytuj | edytuj kod]

Powiat wrzesiński został powołany w 1818 roku przez zaborcze władze pruskie, po czym istniał bez przerwy przez 157 lat, do 1975. W okresie tym obszar powiatu wrzesińskiego wielokrotnie i znacznie się zmieniał. W latach 1818–1918 powiat wrzesiński był okręgiem przygranicznym (granica prusko-rosyjska), przez co we Wrześni działał okręgowy urząd celny. Od 1902 roku we Wrześni znajdował się także garnizon 3 batalionu 46 pułku piechoty pruskiej[3].

1918-1939[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu niepodległości powiat wrzesiński graniczył od północy z powiatami gnieźnieńskim i witkowskim (powołanym w miejsce powidzkiego), od wschodu z powiatem słupeckim (a po jego likwidacji w 1932 roku, z konińskim), od południa z powiatem jarocińskim i od zachodu z powiatem średzkim. Pierwszym polskim starostą wrzesińskim w II Rzeczypospolitej został Franciszek Czapski. Do 1932 starostą był Bronisław Chodakowski, a jego następcą został Leon Gallas, sprawujący urząd do 1934[4][5]. Organem powiatowego samorządu był wstępnie sejmik powiatowy, a od 1934 roku rada powiatowa.

W 1927 roku zlikwidowano powiat witkowski a z jego terytorium 46 km² powierzchni włączono do powiatu wrzesińskiego, przez co obszar powiatu wzrósł do 608 km². W 1934 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono rejon Zberek z powiatu średzkiego.

1 sierpnia 1934 roku na obszarze byłego zaboru pruskiego przeprowadzono reformę administracyjną polegającą na komasacji dotychczasowych gmin jednostkowych (jednowioskowych) i obszarów dworskich w większe gminy zbiorowe (wielowioskowe). Tak więc w powiecie wrzesińskim z dotychczasowych 79 gmin utworzono 5 gmin (ponadto istniały dwie gminy miejskie – Września i Miłosław)[6]:

  • gminę Borzykowo – z dotychczasowych gmin Bieganowo, Borzykowo, Budziłowo, Cieśle Małe, Cieśle Wielkie, Gałęzewice, Gorazdowo, Grabowo Królewskie, Kołaczkowo, Krzywagóra, Łagiewki, Sokolniki, Sokolniki-Kolonja, Spławie, Szamarzewo, Wszembórz i Zieliniec oraz obszarów dworskich
  • gminę Miłosław – z dotychczasowych gmin Białepiątkowo, Biechowo, Biechówko, Chlebowo, Czeszewo, Gorzyce, Książno, Lipie, Mikuszewo, Nowawieś Podgórna, Orzechowo, Pałczyn, Rudki, Skotniki, Szczodrzejewo i Zajezierze oraz obszarów dworskich
  • gminę Strzałkowo – z dotychczasowych gmin Babin, Brudzewo, Chwałkowice, Gonice, Goniczki, Graboszewo, Janowo, Katarzynowo, Kokczyn, Kornaty, Łężec, Młodziejewice, Ostrowo Kościelne, Pospólno, Skarboszewo, Strzałkowo i Szemborowo oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Południe – z dotychczasowych gmin Bardo, Bierzglin, Bierzglinek, Gozdowo, Kaczanowo, Nowawieś Królewska, Obłaczkowo, Otoczna, Podwęgierki, Sołeczno i Węgierki oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Północ – z dotychczasowych gmin Barczyzna, Chociczka, Grzybowo, Chrzanowice, Gutowo Małe, Marzenin, Mystki, Noskowo, Pakszynek, Psary Małe, Psary Polskie, Psary Wielkie, Sędziwojewo, Słomowo, Sobiesiernie, Sokołowo, Stanisławowo i Strzyżewo Czerniejewskie oraz obszarów dworskich

W 1939 roku przeprowadzono wymianę terytoriów z powiatem gnieźnieńskim w rejonie Barczyzny, co spowodowało utratę niecałych 5 km² powierzchni przez powiat wrzesiński.

1939-1954[edytuj | edytuj kod]

W okresie czasie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) powiat wrzesiński wszedł w struktury administracyjne III Rzeszy. Zachowano wówczas przedwojenne granice oraz podział administracyjny powiatu, jednak obowiązywały zgermanizowane toponimy.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku, w powiecie wrzesińskim zawiązała się tzw. Tymczasowa Rada Narodowa, która stanowiła terenowe przedłużenie Krajowej Rady Narodowej. W latach 1945–1950 struktura władz powiatowych była oparta na zmodyfikowanym ustawodawstwie przedwojennym[7] oraz na dekrecie KRN z 1944 roku[8].

Na skutek reformy administracyjnej PRL w 1950 roku, dotychczasowe Starostwo Powiatowe zostało zastąpione przez Powiatową Radę Narodową z Prezydium PPRN (z przewodniczącym na czele) jako organem wykonawczym. Do 1954 roku rady narodowe nie były owocem wyborów; ich skład stanowiły osoby delegowane przez partie polityczne i organizacje społeczne.

Tuż po wojnie (podobnie jak przed wojną) powiat wrzesiński w województwie poznańskim składał się z 2 miast 5 gmin na obszarze 608 km². 1 lipca 1948 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono miasto Pyzdry oraz gminy Ciążeń i Dłusk[9]. Tak więc według stanu z 1 lipca 1952 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast, 7 gmin i 99 gromad[10] (liczba gromad w nawiasach)[11]:

1954-1972[edytuj | edytuj kod]

29 września 1954 zlikwidowano gminy a na ich miejsce wprowadzono gromady jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego kraju[12]. Obszar powiatu wrzesińskiego podzielono na 3 miasta i 23 gromady[13]:

1 stycznia 1956 roku w województwie poznańskim reaktywowano powiat słupecki, co sprawiło że 6 gromad z powiatu wrzesińskiego weszło w jego skład; równocześnie do powiatu wrzesińskiego przyłączono 3 gromady, które wyłączono z powiatu średzkiego[14]:

1 stycznia 1960 roku w powiecie wrzesińskim zniesiono 8 gromad a utworzono 3 nowe[13]:

W 1961 roku zniesiono gromadę Targowa Górka[18] a jej obszar włączono do gromady Nekla. 1 stycznia 1962 roku zniesiono gromady Rataje i Wrąbczynkowskie Holendry a z ich obszarów utworzono nową gromadę Pyzdry; równocześnie zniesioną gromadę Chwalibogowo włączono do gromady Września Południe[13].

1 stycznia 1972 roku zniesiono kolejne 6 gromad[13]:

1973-1975[edytuj | edytuj kod]

Tak więc z końcem 1972 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast i już tylko 6 gromad: Borzykowo, Miłosław, Nekla, Pyzdry, Września Południe i Września Północ, a więc podział administracyjny powiat powoli upodabniał się do zbliżającej się reformy 1 stycznia 1973 roku, kiedy to zniesiono gromady i osiedla a w ich miejsce reaktywowano gminy. Powiat wrzesiński podzielono na 3 miasta i 5 gmin[19] :

1975-1998[edytuj | edytuj kod]

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku główną część terytorium zniesionego powiatu wrzesińskiego włączono do nowego (mniejszego) województwa poznańskiego; jedynie miasto i gmina Pyzdry znalazły się w nowym województwie konińskim[22].

1 sierpnia 1977 roku z gminy Września wyłączono części obszaru sołectw Przyborki, Psary Polskie, Bierzglinek i Obłaczkowo i włączone je do Wrześni, natomiast z Wrześni wyłączono obszar o powierzchni 74,37 ha, który włączono do gminy Września[23]. 1 stycznia 1988 roku z gminy Września wyłączono wieś Pakszynek i włączono ją do gminy Czerniejewo[24]. 1 lutego 1991 roku miasto i gminę wiejską Września połączono we wspólną gminę miejsko-wiejską Września[25]. 1 stycznia 1992 roku identycznej fuzji uległy jednoimienne miasta oraz gminy wiejskie Miłosław i Pyzdry[26]. 1 lipca 1994 roku do gminy Miłosław przyłączono część wsi Winna Góra z gminy Środa Wielkopolska[27].

od 1999[edytuj | edytuj kod]

Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku przywrócono w nowym województwie wielkopolskim powiat wrzesiński o identycznych granicach co z początku 1975 roku[28].

1 stycznia 2000 roku prawa miejskie (utracone w 1793 roku) odzyskała Nekla, co sprawiło że gminę wiejską Nekla przekształcono w gminę miejsko-wiejską[29].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 73 658 100 37 633 51,09 36 025 48,91
Miasto 38 554 52,34 19 973 27,12 18 581 25,23
Wieś 35 104 47,66 17 660 23,98 17 444 23,68
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu wrzesińskiego w 2014 roku[30].


Piramida wieku powiat wrzesinski.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W końcu września 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie wrzesińskim obejmowała ok. 1,1 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 3,1% do aktywnych zawodowo[31].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Powiaty partnerskie:

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajduje się 99 obiektów zabytkowych:[34]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajdują się 2 muzea regionalne, 1 oddział muzeum archeologicznego i 2 izby pamięci:

Sąsiednie powiaty[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
  2. l, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2019), 31 grudnia 2019.
  3. Informacje z okresu 1818-1950 pobrane z rysu historycznego (opracowanego przez Mariana Torzewskiego) w Serwisie internetowym powiatu wrzesińskiego
  4. Ruch służbowy. „Lwowski Dziennik Wojewódzki”. Nr 8, s. 126, 14 maja 1932. 
  5. Marian Torzewski: Historia powiatu 1818-2011. wrzesnia.powiat.pl, 2013-07-25. [dostęp 2017-03-18].
  6. Dz.U. z 1934 r. nr 68, poz. 622
  7. w zakresie organów wykonawczych
  8. w zakresie rad samorządowych
  9. Dz.U. z 1948 r. nr 37, poz. 261, modyfikacja w Dz.U. z 1949 r. nr 32, poz. 242
  10. mowa o gromadach sprzed reformy w 1954 roku, a więc na wzór obecnych sołectw, nie gmin
  11. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., Polska Rzeczpospolita Ludowa, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa
  12. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191
  13. a b c d Wstęp zbiorowy do inwentarzy zespołów: Prezydia Gromadzkich Rad Narodowych powiatu wrzesińskiego
  14. Dz.U. z 1955 r. nr 44, poz. 284
  15. a b zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1971 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  16. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1960 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  17. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1961 roku przez włączenie do gromady Słupca
  18. zmiana pisowni z Targowagórka Targowa Górka nastąpiła 22 listopada 1958 roku – M.P. z 1958 r. nr 89, poz. 496
  19. Polska – Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974
  20. z gromady Borzykowo
  21. z gromad Września Południe i Września Północ
  22. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  23. Dz.U. z 1977 r. nr 24, poz. 103
  24. M.P. z 1987 r. nr 33, poz. 291
  25. Dz.U. z 1991 r. nr 3, poz. 12
  26. Dz.U. z 1991 r. nr 87, poz. 397
  27. Dz.U. z 1994 r. nr 72, poz. 314
  28. Dz.U. z 1998 r. nr 103, poz. 652
  29. Dz.U. z 1999 r. nr 110, poz. 1268
  30. http://www.polskawliczbach.pl/powiat_wrzesinski, w oparciu o dane GUS.
  31. GUS, Bezrobotni zarejestrowani i stopa bezrobocia. Stan w końcu września 2019 r., stat.gov.pl [dostęp 2019-12-12] (pol.).
  32. Powiat wrzesiński. Współpraca międzynarodowa: Wolfenbüttel (Niemcy)
  33. Powiat wrzesiński. Współpraca międzynarodowa: Smolewicze (Białoruś)
  34. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 2020-09-30. s. 252-257. [dostęp 2012-06-22].