Toko białogrzbiety

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Toko białogrzbiety
Tockus erythrorhynchus[1]
(Temminck, 1823)
Ilustracja
Toko białogrzbiety w rezerwacie w Rezerwacie Narodowym Samburu, Kenia
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd dzioborożcowe
Rodzina dzioborożce
Rodzaj Tockus
Gatunek toko białogrzbiety
Synonimy
  • Buceros erythrorhynchus Temminck, 1823
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Toko białogrzbiety (Tockus erythrorhynchus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny dzioborożców (Bucerotidae). Występuje na południe od Sahelu, na Półwyspie Somalijskim i w centralno-południowej Afryce. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Coenraad Jacob Temminck w 1823 roku. Holotyp pochodził z miasta Mora w Kamerunie. Temminck przydzielił toko białogrzbietemu nazwę Buceros erythrorhynchus[3]. Obecna (2020) nazwa przyjęta przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC)[4] i autorów The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World[5] to Tockus erythrorhynchus. Na podstawie podobieństwa głosów, zachowań i DNA uznano, że najbliżej spokrewniony z toko białogrzbietym jest toko plamoskrzydły (T. monteiri), poza tym blisko spokrewnione gatunki to toko żółtodzioby (T. flavirostris), czerwonolicy (T. leucomelas) i czarnoskrzydły (T. deckeni)[3]. IOC uznaje toko białogrzbietego za takson monotypowy[4], ale autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World[5] oraz Handbook of the Birds of the World[3] wyróżniają cztery podgatunki.

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World i HBW uznają następujące podgatunki[5][3]:

  • toko senegalski (T. e. kempi) Tréca & Érard, 2000 – południowa Mauretania i Senegambia na wschód po środkową deltę Nigru
  • toko białogrzbiety (T. e. erythrorhynchus) (Temminck, 1823) – środkowa delta Nigru na wschód po Erytreę i Somalię, na południe do Kenii i północnej Tanzanii
  • toko tanzański (T. e. ruahae) Kemp & Delport, 2002 – centralna i zachodnia Tanzania
  • toko buszmeński (T. e. rufirostris) (Sundevall, 1850) – południowa Angola i północno-wschodnia Namibia na wschód po Zambię i południowe Malawi i na południe do północno-wschodniego RPA

IOC wszystkie te podgatunki klasyfikuje jako odrębne gatunki[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi blisko 35 cm. U podgatunku nominatywnego masa ciała wynosi 124–185 g u samca, 90–151 g u samicy; u kempi znana masa samca to 182 g, samicy – 148 g, u ruahae odpowiednio 128 i 125 g. Mały, czarno-biały dzioborożec. Pokrywy skrzydłowe plamkowane. Sterówki czarne, z wyjątkiem zewnętrznych. Dziób długi, smukły, czerwony. U samca podgatunku nominatywnego u nasady dzioba widać cienką, żółtą linię, ponadto bliższa głowie połowa żuchwy jest czarna. Naga skóra wokół oka i na gardle żółta po różowawą. Tęczówka brązowa. Samica mniejsza; na żuchwie widać jedynie czarną plamę. Młode są podobne do samców, ale mają krótszy dziób i pomarańczowy. Podgatunki różnią się głównie rozmiarem w stosunku do podgatunku nominatywnego, kolorem oczu i nagiej skóry. T. e. kempi mniejszy, naga skóra przybiera kolor czarny; T. e. ruahae mały, pióra na głowie białe, naga skóra czarna, tęczówka żółta; T. e. rufirostris większy, od przodu głowy do górnej części piersi upierzenie jest bardziej ciemnoszare, na dziobie mniej czerni, naga skóra mięsistoróżowa, tęczówka żółta[3].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek zamieszkuje otwartą sawannę i lasy, zwłaszcza z rzadkim podszytem; w okolicach subsaharyjskich przechodzą w obszary pokryte ciernistymi krzewami i bardziej górzyste, ale w północnej Ghanie już bardziej zwarte lasy, suche lasy z obecnymi roślinami z rodzaju Anogeissus oraz obszary upraw masłoszy Parka. W Malawi i Zambii najchętniej zamieszkuje wysokie lasy Colophospermum mopane. W Etiopii gatunek stwierdzany był do wysokości 2120 m n.p.m. Toko białogrzbiete z podgatunku T. e. ruahae zamieszkują lasy z roślinami z rodzaju Brachystegia, Acacia i Combretum oraz lasy nad brzegami rzek, prawdopodobnie głównie w okolicach baobabów[3].

Pożywienie toko białogrzbietych stanowią głównie chrząszcze, termity, uskrzydlone larwy i prostoskrzydłe, ale zjada ono także małe kręgowcegekony, pisklęta (np. wikłaczy czerwonodziobych Quelea quelea i dzierzyków purpurowych Laniarius atrococcineus) oraz gryzonie, głównie martwe. Spożywa także niewielkie ilości owoców, np. Ficus thonningii, Boscia senegalensis, Premna resinosa, Commiphora holtziana i Commiphora riparia, a w porze suchej nawet ziarno (zwłaszcza podgatunek nominatywny). W jednym z badań ustalono, że większość pożywienia ptak znajduje na ziemi. Rzadko łapie coś w locie. Często przyłącza się do innych ptaków (w Etiopii np. abisyniaków Zavattariornis stresemanni), niekiedy tworzy jednogatunkowe stada liczące do 50 osobników[3].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Ptak w dziupli

Przeważnie toko białogrzbiete składają jaja 4 do 7 tygodni po rozpoczęciu się pory deszczowej, ale możliwe, że niosą się przed wystąpieniem opadów – w zachodniej Afryce od marca do listopada, w północno-wschodniej i wschodniej Afryce w różnych miesiącach, np. od marca do maja w Somalii, w lutym i marcu w Namibii, od września do marca w centralnej i południowej Afryce. W nieistniejącej już prowincji Transwal (RPA) średnia wielkość terytorium jednej pary to 10 hektarów. Gniazdo znajduje się w naturalnej dziupli na wysokości 0,3–9,1 m nad ziemią, np. w baobabie, maruli, hurmie, wianowłostce, balsamowcu, także w starej dziupli wąsala, dzięcioła lub w barci; gniazdo ptak wyścieła zielonymi liśćmi i trawą. Ptaki zaklejają otwór; samiec, prócz przynoszenia wyściółki, przynosi materiał do zalepienia otworu dziupli, co robi również samica w pomocą odchodów i resztek jedzenia. Dziupla używana jest kilka sezonów[3].

W zniesieniu od 4 do 7 jaj o wymiarach 31,5–37 × 22–25,5 mm. Wielkość skorupki zdaje się zmniejszać wraz z kolejnymi złożeniami jaj. Samica składa jaja co 1–7 dni. Wysiadywanie zaczyna się od pierwszego jaja i trwa 23–25 dni. Samiec karmi samicę z częstotliwością 1–17 wizyt przy dziupli na godzinę, w połowie wzrostu piskląt nawet 50 razy na godzinę. W okresie składania jaj trwa pierzenie sterówek i lotek u samicy. Młode osiągają właściwą masę ciała po 28–38 dniach od wyklucia, ale są w pełni opierzone dopiero w 39–50. dniu życia. W Transwalu w 26 gniazdach z 45% jaj wykluły się pisklęta, które dożyły opierzenia; w innym badaniu w Kenii pisklęta wykuły się z 59% jaj (94% z nich dożyło opierzenia). Jedną z przyczyn niepowodzeń w lęgach jest śmierć samca — wiadomo, że na dorosłe toko polują kuglarze (Terathopius ecaudatus), orzełki afrykańskie (Aquila wahlbergi), orły sawannowe (A. rapax), jastrzębiaki małe (Micronisus gabar). Do tego sukces lęgowy zmniejszają jaja niezapłodnione i pęknięte oraz śmierć piskląt z powodu niedożywienia (w liczniejszych lęgach), zalanie gniazda lub uszkodzenie drzewa, w którym było gniazdo. Pewien samiec w niewoli przeżył ponad 18 lat[3].

Status zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje toko białogrzbietego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern)[6]. Pospolity ptak, zwłaszcza np. w Etiopii lub północnej Ghanie, występuje w wielu wielkoobszarowych obszarach chronionych. W Malawi pospolity głównie w rezerwatach. Osobniki z podgatunku T. e. ruahae występują w Parku Narodowym Ruaha i Katavi. Prawdopodobnie mało zauważalnym zagrożeniem dla gatunku jest handel, który jednak nie ma dużego wpływu na populację. Potencjalnym zagrożeniem są zmiany klimatyczne, zwłaszcza w północnej części Afryki. W RPA toko białogrzbiete podgatunku rufirostris używają do gniazdowania budek lęgowych, u toko podgatunku T. e. kempi w Senegalu również zauważono korzystanie z budek[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tockus erythrorhynchus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Tockus erythrorhynchus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j Kemp, A.C. & Kirwan, G.M.: Red-billed Hornbill (Tockus erythrorhynchus. W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2015. [dostęp 25 maja 2015].
  4. a b c F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Mousebirds, Cuckoo Roller, trogons, hoopoes, hornbills (ang.). IOC World Bird List (v10.1). [dostęp 2020-05-04].
  5. a b c P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Bucerotidae Rafinesque, 1815 - dzioborożce - Hornbills (Wersja: 2015-02-09). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-05-04].
  6. Red-billed Hornbill Tockus erythrorhynchus. BirdLife International. [dostęp 30 maja 2015].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]