Wachau (dolina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy doliny. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kulturowy krajobraz Wachaua
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Burgruine Hinterhaus, Spitz an der Donau 25.jpg
Wachau, Spitz an der Donau
Kraj  Austria
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, IV
Numer ref. 970
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2000
na 24. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Dolnej Austrii
Mapa lokalizacyjna Dolnej Austrii
Dolina Wachau
Dolina Wachau
Położenie na mapie Austrii
Mapa lokalizacyjna Austrii
Dolina Wachau
Dolina Wachau
Ziemia48°23′36,0″N 15°27′20,0″E/48,393333 15,455556

Wachauprzełomowy odcinek doliny Dunaju pomiędzy miastem Melk i Krems an der Donau w Dolnej Austrii, około 80 km na zachód od Wiednia, słynący z licznych zabytków architektury świeckiej i sakralnej, średniowiecznych miasteczek oraz uprawy winorośli i moreli.

Ze względu na swoje unikalne walory widokowe, architektoniczne i kulturowe Wachau została wpisana w 2000 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj]

Wachau rozciąga się na długości ok. 35 km od miasta Melk po Krems an der Donau, obejmując przełomowy odcinek doliny Dunaju[1] oraz stoki Dunkelsteinerwald i południowe tereny Waldviertel[2].

Dunaj przecina tutaj południowy kraniec Masywu Czeskiego[1]. Przełom zbudowany jest ze skał krystalicznych, a w obszarach gdzie dolina się rozszerza oraz w Spitzer Graben nagromadziły się osady z trzecio- i czwartorzędu[2].

W dolinie panują łagodne warunki klimatyczne – strome stoki chronią przed silnymi wiatrami z zachodu i północy[2]. Z uwagi na duże różnice w terenie, klimat zróżnicowany jest lokalnie – na stokach i w wyższych partiach penepleny panuje surowszy klimat Waldviertel[2]. Podczas gdy średnia temperatura roczna w regionie Kremsu to +9 °C, to w okolicach Jauerlingu +5 °C[2].

Winogrodnictwo i sadownictwo[edytuj]

Winnice w Dolnie Wachau koło Dürnstein

Łagodny klimat doliny Wachau sprzyja winogrodnictwu i sadownictwu. Winorośl, głównie jej odmiany Riesling i Grüner Veltliner, uprawiana jest na terasach na zboczach doliny[3]. Najważniejsze uprawy znajdują się w: Spitzu, Arnsdorfie, Wösendorfie, Jochingu, Weißenkirchen, Dürnstein, Loiben, Rossatz i Mautern[3]. Lokalni producenci wina zrzeszeni są w organizacji regionalnej „Vinea Wachau“, która wyróżnia trzy rodzaje wina w Wachau[3][4]:

  • „Steinfeder“ – lekkie wina o zawartości alkoholu 11.5%
  • „Federspiel“ – wina o zawartości alkoholu pomiędzy 11.5 a 12.5%
  • „Smaragd“ – wina mocniejsze niż 12.5%

Na dnie doliny Wachau, wzdłuż płaskich brzegów Dunaju, uprawiane są drzewa owocowe – głównie morele. Region dorobił się własnej moreli z Wachau (niem. Wachauer Marille) objętej chronioną nazwą pochodzenia[5].

Historia[edytuj]

Z uwagi na łagodny klimat i położenie Wachau była zamieszkana już w okresie neolitycznym[6]. W górnym Wachau znaleziono tzw. Wenus z Willendorfu[7][8] a koło Krems tzw. Wenus z Galgenbergu – najstarszy znany przykład sztuki figuralnej w Europie[9]. Znaleziono tu ślady illiryjskiej kultury halsztackiej (800–400 p.n.e.), po której nastąpiła kultura lateńska[2].

Na południe od Dunaju rozwinęło się królestwo Noricum, które zostało zajęte przez Rzymian w roku 15 p.n.e. – Favianis (współczesne Mautern an der Donau) stało się ważnym garnizonem przy granicy (limes) na Dunaju[2]. Po upadku granicy w IV wieku, tereny Noricum były często najeżdżane przez plemiona z północy[2]. Po założeniu przez Seweryna z Noricum w 453 roku klasztoru wykorzystywanego przez pielgrzymów w drodze do Włoch, Mautern stało się ważnym ośrodkiem religijnym[2].

Ok. 800 roku klasztory z Bawarii i Salzburga rozpoczęły uprawę winorośli na stokach doliny Dunaju w Wachau, tworząc terasy[6]. Do dnia dzisiejszego zachowały się średniowieczne gospodarstwa winiarzy – o charakterystycznym kształcie litery U lub litery L[6]. Po sekularyzacji w 1803 roku, wiele winnic podupadło, co przyczyniło się do zubożenia regionu[6].

Nazwa „Wachau” po raz pierwszy jest wzmiankowana jako „Wahowa” w 853 roku a nazwa „Krems” jako „Urbs Chremisa” w 995 roku[2]. „Wachau” w formie łacińskiej Vuachoua wzmiankowana jest również w dokumencie Ottona I Wielkiego z 972 roku[10]. Powstała ok. 1200 roku Pieśń o Nibelungach wzmiankuje miasta z Wachau: Pöchlarn (Bechelaren), Melk (Medelike) i Mautern an der Donau (Mutoren)[2].

Wachau należało od 976 roku do Babenbergów[6]. W XI wieku w Wachau zamieszkali Kuenringerowie, a po ich wymarciu tereny Wachau przeszły w 1430 roku w posiadanie Albrechta II Habsburga[6]. Dopiero pod koniec XIX wieku Wachau stał się modnym celem turystycznym, a turystyka rozwijała się prężnie również dzięki kolei Donauuferbahn zbudowanej na początku XX wieku[6].

Krajobraz kulturowy[edytuj]

Ze względu na swoje unikalne walory widokowe, architektoniczne i kulturowe dolina Wachau została wpisana w 2000 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].

Melk[edytuj]

Opactwo w Melku

Stift melk 001 2004.jpg070526 Stift Melk 08.jpgMelk - Abbey - Library.jpg070526 Stift Melk 09.jpgCeiling painting of the Marble Hall - Melk Abbey - Austria.jpg
Opactwo w Melku
Kościół i ołtarz • Biblioteka
Klatka schodowa pomiędzy kościołem a biblioteką • Malowidła sufitowe w Sali Marmurowej

Położone na prawym brzegu Dunaju Melk jest zachodnią bramą do Wachau.

Nad miastem góruje barokowe opactwo Benedyktynów z XVIII wieku[11]. Założone w XI wieku, kiedy to benedyktyni przybyli z Lambach do Melk na zaproszenie Leopolda II Pięknego[12]. Zniszczone w XIII wieku, było wielokrotnie przebudowywane[12]. W 1702 roku opat Berthold Dietmayr zainicjował gruntowną przebudowę klasztoru i kościoła[12]. W latach 1702–1714 opactwo zostało kompletnie przebudowane według projektu Jakoba Prandtauera (1660–1726)[11]. Opactwo w Melk jest jednym z największych barokowych kompleksów budowli sakralnych na świecie[11]. Nad opactwem góruje położony w centrum kompleksu kościół św. Piotra i św. Pawła z kopułą i dwoma wieżami[11]. Wokół świątyni wznoszą się niższe zabudowania klasztorne, szkolne i biblioteczne[11]. Wśród bogato zdobionych wnętrz na szczególną uwagę zasługują:

  • Sala Marmurowa – dawna jadalnia dla dostojnych gości, której sufit zdobi malowidło ze scenami mitologicznymi, m.in. pracami Herkulesa[12]
  • Biblioteka z freskami sufitowymi pędzla Paula Trogera obejmuje zbiory ponad 100 tys. woluminów (w tym 2000 manuskryptów i 1600 inkunabułów)[12]
  • Wnętrza kościoła zdobione freskami Johanna Michaela Rottmayra[12]

Schönbühel-Aggsbach[edytuj]

Zamek Schönbühel
Ruiny zamku Aggstein
Zamek Artstetten

Dalej w górę rzeki na prawym jej brzegu, ok. 5 km od Melku, na skale wznosi się zamek Schönbühel[13]. Zbudowany w XII wieku zamek służył przez 200 lat rodzinie Schoenbuchele, by po bezpotomnej śmierci ostatniego przedstawiciela rodu na początku XIII wieku przejść w ręce Conrada von Eisenbeutela a następnie w posiadanie opactwa benedyktynów w Melku[13]. W 1396 roku zamek objęli przedstawiciele rodu Starhemberg – Casper i Gundaker[13]. Najsłynniejszym właścicielem zamku był Ernst Rüdiger von Starhemberg (1638–1701), który dowodził obrona Wiednia w 1683 roku[13]. Od lat 30. XX wieku (z przerwami) zamek należy do rodu Seilern-Aspang[13].

Zamek Aggstein został wzniesiony w XIII wieku a z historią jego własności wiąże się przedstawicieli rodu Kuenringerów[14]. W 1429 roku zamek przeszedł na własność Jörga Schecka von Walda, który go rozbudował[14]. Na początku XVII wieku znalazł się w posiadaniu Anny von Polheim-Parz, która go gruntownie odremontowała, po czym z wolna popadł w ruinę[14]. Od XIX wieku ruiny są celem wycieczek turystycznych[14].

Zamek Artstetten[edytuj]

Około 10 km na zachód od Melk, na lewym brzegu Dunaju koło Artstetten-Pöbring, znajduje się zamek Artstetten[15]. Należący dawniej do rodziny cesarskiej zamek, mieści obecnie muzeum poświęcone arcyksięciu Ferdynandowi, który spędzał tu za życia wiele czasu i jest pochowany wraz z żoną Zofią von Chotek w krypcie zamkowej[15]. Cesarz Franciszek Józef I był przeciwny małżeństwu arcyksięcia z ubogą czeską szlachcianką i nie pozwolił pochować pary w Wiedniu[15].

Willendorf[edytuj]

Ruiny zamku Hinterhaus
„Zające” na dachu kościoła w St. Michael
Ruiny zamku Dürnstein i kościół Wniebowzięcia Matki Boskiej
Krems an der Donau
Opactwo Göttweig

Benediktinerstift Göttweig, Luftbild 2.JPGStiftskirche Göttweig Orgel 03.JPGAustria - Göttweig Abbey - 2015.jpgStift Göttweig Kaiserstiege Fresko Sonnenwagen.JPGStift Göttweig Gobelinzimmer 01.JPG
Opactwo Göttweig
Wnętrze kościoła • Biblioteka
Fresk na suficie nad cesarską klatką schodową
Komnaty cesarskie – pokój gobelinów

Wieś Willendorf in der Wachau na lewym brzegu Dunaju była ośrodkiem osadnictwa od czasów prehistorycznych[16]. W okresie zlodowacenia obozowisko myśliwych polujących na mamuty[16]. W 1908 roku, podczas budowy linii kolejowej znaleziono tu figurkę z kamienia kredowego przedstawiająca postać kobiecą datowaną na okres paleolitu – tzw. Wenus z Willendorfu[7][8][16]. Oryginalna figurka znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, a w Willendorfie stoi pomnik figurki – jej stukrotne powiększenie[16].

Zamek Hinterhaus[edytuj]

Nad Spitzem górują ruiny XIII-wiecznego zamku Hinterhaus, który już na początku XVI wieku popadł w ruinę[17].

Weißenkirchen[edytuj]

Weißenkirchen in der Wachau na lewym brzegu Dunaju jest wraz z okolicznymi wsiami St. Michael, Wösendorf i Joching największym obszarem winogrodnictwa w Wachau[16][18]. Uprawiane są tu białe odmiany winorośli Grüner Veltliner i Riesling. W miasteczku znajduje się wiele winnic – w największej winnicy – renesansowym Teiserhoferhofie mieści się muzeum regionalne[19].

W St. Michael znajduje się orientowany kościół św. Michała po raz pierwszy wzmiankowany w 987 roku – najstarszy kościół obronny w Wachau[19]. Świątynia ta nazywana jest potocznie „kościołem z siedmioma zającami na dachu”. Nazwa ta wywodzi się z miejscowej legendy o zimie obfitej w wielkie opady śniegu, które to miały zasypać kościół, tak że zające weszły na dach. Śnieg jednak stopniał tak szybko, że zające nie zdążyły uciec i zostały skamieniałe na dachu[19]. Faktycznie na kalenicy dachu chóru znajdują się figury terakotowe (jeleni i koni) przypominające zające.

Dürnstein[edytuj]

Położone na lewym brzegu Dunaju średniowieczne Dürnstein nazywane jest „perłą Wachau”[20]. Nad miasteczkiem góruje zamek Dürnstein, z którym związana jest historia króla angielskiego Ryszarda Lwie Serce, który sprofanował flagę Babenbergów[21]. Powracający z trzeciej wyprawy krzyżowej przez Austrię Ryszard Lwie Serce został pojmany z rozkazu Leopolda V Babenberga i uwięziony na zamku Dürnstein od grudnia 1192 roku do lutego 1194 roku; następnie został oddany w ręce cesarza Henryka VI Hohenstauf[22][23]. Po zapłaceniu okupu 35 tys. w srebrze król został uwolniony, a pieniądze pozwoliły na sfinansowanie wielkich projektów budowlanych, m.in. w Wiedniu[21]. Zamek został prawie doszczętnie zniszczony podczas najazdu wojsk szwedzkich w XVII wieku[24].

W XV wieku założono tu opactwo Augustianów Dürnstein, które zostało przebudowane na początku XVIII wieku w stylu barokowym według planów m.in. Josepha Munggenasta (1680–1741) a wiele fresków zostało wykonanych przez Kremsera Schmidta (1718–1801)[25]. Charakterystyczna błękitno-biała wieża kościoła góruje nad starym miastem[24]. Klasztor został rozwiązany w 1788 roku z rozkazu cesarza Józefa II Habsburga a jego włości przeszły na własność opactwa Herzogenburg[26].

1 listopada 1805 roku pod Dürenstein stoczono bitwę III koalicji antyfrancuskiej.

Krems i Stein[edytuj]

Wschodnią bramą do Wachau tworzą miasta Krems i Stein[27]. W tradycji lokalnej mówi się, że są to trzy miasta: wschodnie Krems i zachodnie Stein połączone Und – Krems und Stein sind drei Städte[28].

Jeszcze w XI-XII wieku Krems rywalizowało z Wiedniem[29]. W Kremsie i Steinie zachowało się po dzień dzisiejszy wiele budowli średniowiecznych, m.in. XIII-wieczny zamek miejski Gozzoburg i XV-wieczny kościół pijarów w Kremsie, czy XIII-wieczny Großer Passauerhof i XIV-wieczny Frauenbergkirche w Steinie. W obydwu miastach znajduje się również wiele budowli barokowych, m.in. kościół św. Wita w Krems – pierwsza świątynia barokowa wzniesiona na terenie Austrii[29]. W Steinie mieszkał i działał malarz barokowy Kremser Schmidt (1718–1801)[27].

Göttweig[edytuj]

Opactwo Benedyktynów Göttweig zostało założone w 1083 roku[29]. Od 1094 roku mieszkali tu benedyktyni przybyli z klasztoru w St. Blasien w Schwarzwaldzie[29]. Opactwo nazywane jest również „austriackim Monte Cassino” z uwagi na wiele podobieństw architektoniczno-krajobrazowych z klasztorem na Monte Cassino[29].

Po pożarze na początku XVIII wieku, klasztor został odbudowany w stylu barokowym według projektu Johanna Lucasa von Hildebrandta (1668–1745)[29]. W 1739 roku zachodnie skrzydło kompleksu z komnatami cesarskimi otrzymało paradną klatkę schodową Kaiserstiege, której sufit zdobi plafon „Apoteoza Karola VI” pędzla Paula Trogera[29]. W dobrej kondycji zachowała się romańska kaplica św. Erentrudy z 1072 roku.

W opactwie znajduje się biblioteka manuskryptów oraz zbiory ponad 32 tys. grafik, m.in. dzieła Rubensa, Rembrandta, Dürera i Cranacha[30]

Przypisy

  1. a b Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  2. a b c d e f g h i j k UNESCO: Wachau (Austria) No 970 (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  3. a b c Österreich Wein Marketing GmbH: Wachau Steile Terrassen, edle Rebsorten, monumentale Weine (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  4. Vinea Wachau: strona oficjalna (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  5. Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft: Wachauer Marille g.U. (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  6. a b c d e f g h UNESCO: Wachau Cultural Landscape (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  7. a b Arbeitskreis Wachau - Regionalentwicklung: Die Wachau (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  8. a b Der Venus- und Museumsverein Willendorf: Venus von Willendorf (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  9. Richard Rudgley: The Lost Civilizations of the Stone Age. Simon and Schuster, 2000, s. 192. ISBN 9780684862705. [dostęp 2015–05-09].
  10. Urkunde Nr. 423. W: Theodor Sickel (wyd.): Monumenta Germaniae Historica: Diplomata 12: Die Urkunden Konrad I., Heinrich I. und Otto I. (Conradi I., Heinrici I. et Ottonis I. Diplomata). Hannover, 1879, s. 577–578. [dostęp 2015–05-09].
  11. a b c d e Great Buildings. Dorling Kindersley Ltd, 2012, s. 155-157. ISBN 9781409322429. [dostęp 2015–05-09].
  12. a b c d e f DK Eyewitness Travel Guide: Austria: Austria. Dorling Kindersley Ltd,, 2012, s. 142–144. ISBN 9781409383505. [dostęp 2015–05-09].
  13. a b c d e Schloßgut Schönbühel Aggstein AG: Schloss Schönbühel - Geschichtlicher Überblick (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  14. a b c d Burgruine Aggstein: Entstehungsgeschichte (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  15. a b c Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 179. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  16. a b c d e Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 23. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  17. EBIDAT: Hinterhaus I (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  18. Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 173. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  19. a b c Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014, s. 102. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  20. Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 19. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  21. a b Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014, s. 105. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  22. Robert-Tarek Fischer: Richard I. Löwenherz 1157-1199: Mythos und Realität. Böhlau Verlag Wien, 2006, s. 194–198. ISBN 9783205775447. [dostęp 2015–05-09].
  23. Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 172. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  24. a b Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 171. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  25. Anthony Haywood, Kerry Walker: Austria. Lonely Planet, 2008, s. 171. ISBN 9781741046700. [dostęp 2015–05-09].
  26. Stift Dürnstein: Die Geschichte im Detail (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  27. a b Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 22. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  28. Anthony Haywood, Kerry Walker: Austria. Lonely Planet, 2008, s. 167. ISBN 9781741046700. [dostęp 2015–05-09].
  29. a b c d e f g DK Eyewitness Travel Guide: Austria: Austria. Dorling Kindersley Ltd,, 2012, s. 138. ISBN 9781409383505. [dostęp 2015–05-09].
  30. Benediktinerstift Göttweig: Reichhaltiges kulturelles Erbe (ang.). [dostęp 2015-05-09].

Linki zewnętrzne[edytuj]