Wachau (dolina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy doliny. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kulturowy krajobraz Wachaua
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Burgruine Hinterhaus, Spitz an der Donau 25.jpg
Wachau, Spitz an der Donau
Kraj  Austria
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, IV
Numer ref. 970
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2000
na 24. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Dolnej Austrii
Mapa lokalizacyjna Dolnej Austrii
Dolina Wachau
Dolina Wachau
Położenie na mapie Austrii
Mapa lokalizacyjna Austrii
Dolina Wachau
Dolina Wachau
Ziemia 48°23′36,0″N 15°27′20,0″E/48,393333 15,455556

Wachauprzełomowy odcinek doliny Dunaju pomiędzy miastem Melk i Krems an der Donau w Dolnej Austrii, około 80 km na zachód od Wiednia, słynący z licznych zabytków architektury świeckiej i sakralnej, średniowiecznych miasteczek oraz uprawy winorośli i moreli.

Ze względu na swoje unikalne walory widokowe, architektoniczne i kulturowe Wachau została wpisana w 2000 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wachau rozciąga się na długości ok. 35 km od miasta Melk po Krems an der Donau, obejmując przełomowy odcinek doliny Dunaju[1] oraz stoki Dunkelsteinerwald i południowe tereny Waldviertel[2].

Dunaj przecina tutaj południowy kraniec Masywu Czeskiego[1]. Przełom zbudowany jest ze skał krystalicznych, a w obszarach gdzie dolina się rozszerza oraz w Spitzer Graben nagromadziły się osady z trzecio- i czwartorzędu[2].

W dolinie panują łagodne warunki klimatyczne – strome stoki chronią przed silnymi wiatrami z zachodu i północy[2]. Z uwagi na duże różnice w terenie, klimat zróżnicowany jest lokalnie – na stokach i w wyższych partiach penepleny panuje surowszy klimat Waldviertel[2]. Podczas gdy średnia temperatura roczna w regionie Kremsu to +9 °C, to w okolicach Jauerlingu +5 °C[2].

Winogrodnictwo i sadownictwo[edytuj | edytuj kod]

Winnice w Dolnie Wachau koło Dürnstein

Łagodny klimat doliny Wachau sprzyja winogrodnictwu i sadownictwu. Winorośl, głównie jej odmiany Riesling i Grüner Veltliner, uprawiana jest na terasach na zboczach doliny[3]. Najważniejsze uprawy znajdują się w: Spitzu, Arnsdorfie, Wösendorfie, Jochingu, Weißenkirchen, Dürnstein, Loiben, Rossatz i Mautern[3]. Lokalni producenci wina zrzeszeni są w organizacji regionalnej „Vinea Wachau“, która wyróżnia trzy rodzaje wina w Wachau[3][4]:

  • „Steinfeder“ – lekkie wina o zawartości alkoholu 11.5%
  • „Federspiel“ – wina o zawartości alkoholu pomiędzy 11.5 a 12.5%
  • „Smaragd“ – wina mocniejsze niż 12.5%

Na dnie doliny Wachau, wzdłuż płaskich brzegów Dunaju, uprawiane są drzewa owocowe – głównie morele. Region dorobił się własnej moreli z Wachau (niem. Wachauer Marille) objętej chronioną nazwą pochodzenia[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Z uwagi na łagodny klimat i położenie Wachau była zamieszkana już w okresie neolitycznym[6]. W górnym Wachau znaleziono tzw. Wenus z Willendorfu[7][8] a koło Krems tzw. Wenus z Galgenbergu – najstarszy znany przykład sztuki figuralnej w Europie[9]. Znaleziono tu ślady illiryjskiej kultury halsztackiej (800–400 p.n.e.), po której nastąpiła kultura lateńska[2].

Na południe od Dunaju rozwinęło się królestwo Noricum, które zostało zajęte przez Rzymian w roku 15 p.n.e. – Favianis (współczesne Mautern an der Donau) stało się ważnym garnizonem przy granicy (limes) na Dunaju[2]. Po upadku granicy w IV wieku, tereny Noricum były często najeżdżane przez plemiona z północy[2]. Po założeniu przez Seweryna z Noricum w 453 roku klasztoru wykorzystywanego przez pielgrzymów w drodze do Włoch, Mautern stało się ważnym ośrodkiem religijnym[2].

Ok. 800 roku klasztory z Bawarii i Salzburga rozpoczęły uprawę winorośli na stokach doliny Dunaju w Wachau, tworząc terasy[6]. Do dnia dzisiejszego zachowały się średniowieczne gospodarstwa winiarzy – o charakterystycznym kształcie litery U lub litery L[6]. Po sekularyzacji w 1803 roku, wiele winnic podupadło, co przyczyniło się do zubożenia regionu[6].

Nazwa „Wachau” po raz pierwszy jest wzmiankowana jako „Wahowa” w 853 roku a nazwa „Krems” jako „Urbs Chremisa” w 995 roku[2]. „Wachau” w formie łacińskiej Vuachoua wzmiankowana jest również w dokumencie Ottona I Wielkiego z 972 roku[10]. Powstała ok. 1200 roku Pieśń o Nibelungach wzmiankuje miasta z Wachau: Pöchlarn (Bechelaren), Melk (Medelike) i Mautern an der Donau (Mutoren)[2].

Wachau należało od 976 roku do Babenbergów[6]. W XI wieku w Wachau zamieszkali Kuenringerowie, a po ich wymarciu tereny Wachau przeszły w 1430 roku w posiadanie Albrechta II Habsburga[6]. Dopiero pod koniec XIX wieku Wachau stał się modnym celem turystycznym, a turystyka rozwijała się prężnie również dzięki kolei Donauuferbahn zbudowanej na początku XX wieku[6].

Krajobraz kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na swoje unikalne walory widokowe, architektoniczne i kulturowe dolina Wachau została wpisana w 2000 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].

Melk[edytuj | edytuj kod]

Opactwo w Melku

Stift melk 001 2004.jpg070526 Stift Melk 08.jpgMelk - Abbey - Library.jpg070526 Stift Melk 09.jpgCeiling painting of the Marble Hall - Melk Abbey - Austria.jpg
Opactwo w Melku
Kościół i ołtarz • Biblioteka
Klatka schodowa pomiędzy kościołem a biblioteką • Malowidła sufitowe w Sali Marmurowej

Położone na prawym brzegu Dunaju Melk jest zachodnią bramą do Wachau.

Nad miastem góruje barokowe opactwo Benedyktynów z XVIII wieku[11]. Założone w XI wieku, kiedy to benedyktyni przybyli z Lambach do Melk na zaproszenie Leopolda II Pięknego[12]. Zniszczone w XIII wieku, było wielokrotnie przebudowywane[12]. W 1702 roku opat Berthold Dietmayr zainicjował gruntowną przebudowę klasztoru i kościoła[12]. W latach 1702–1714 opactwo zostało kompletnie przebudowane według projektu Jakoba Prandtauera (1660–1726)[11]. Opactwo w Melk jest jednym z największych barokowych kompleksów budowli sakralnych na świecie[11]. Nad opactwem góruje położony w centrum kompleksu kościół św. Piotra i św. Pawła z kopułą i dwoma wieżami[11]. Wokół świątyni wznoszą się niższe zabudowania klasztorne, szkolne i biblioteczne[11]. Wśród bogato zdobionych wnętrz na szczególną uwagę zasługują:

  • Sala Marmurowa – dawna jadalnia dla dostojnych gości, której sufit zdobi malowidło ze scenami mitologicznymi, m.in. pracami Herkulesa[12]
  • Biblioteka z freskami sufitowymi pędzla Paula Trogera obejmuje zbiory ponad 100 tys. woluminów (w tym 2000 manuskryptów i 1600 inkunabułów)[12]
  • Wnętrza kościoła zdobione freskami Johanna Michaela Rottmayra[12]

Schönbühel-Aggsbach[edytuj | edytuj kod]

Zamek Schönbühel
Ruiny zamku Aggstein
Zamek Artstetten

Dalej w górę rzeki na prawym jej brzegu, ok. 5 km od Melku, na skale wznosi się zamek Schönbühel[13]. Zbudowany w XII wieku zamek służył przez 200 lat rodzinie Schoenbuchele, by po bezpotomnej śmierci ostatniego przedstawiciela rodu na początku XIII wieku przejść w ręce Conrada von Eisenbeutela a następnie w posiadanie opactwa benedyktynów w Melku[13]. W 1396 roku zamek objęli przedstawiciele rodu Starhemberg – Casper i Gundaker[13]. Najsłynniejszym właścicielem zamku był Ernst Rüdiger von Starhemberg (1638–1701), który dowodził obrona Wiednia w 1683 roku[13]. Od lat 30. XX wieku (z przerwami) zamek należy do rodu Seilern-Aspang[13].

Zamek Aggstein został wzniesiony w XIII wieku a z historią jego własności wiąże się przedstawicieli rodu Kuenringerów[14]. W 1429 roku zamek przeszedł na własność Jörga Schecka von Walda, który go rozbudował[14]. Na początku XVII wieku znalazł się w posiadaniu Anny von Polheim-Parz, która go gruntownie odremontowała, po czym z wolna popadł w ruinę[14]. Od XIX wieku ruiny są celem wycieczek turystycznych[14].

Zamek Artstetten[edytuj | edytuj kod]

Około 10 km na zachód od Melk, na lewym brzegu Dunaju koło Artstetten-Pöbring, znajduje się zamek Artstetten[15]. Należący dawniej do rodziny cesarskiej zamek, mieści obecnie muzeum poświęcone arcyksięciu Ferdynandowi, który spędzał tu za życia wiele czasu i jest pochowany wraz z żoną Zofią von Chotek w krypcie zamkowej[15]. Cesarz Franciszek Józef I był przeciwny małżeństwu arcyksięcia z ubogą czeską szlachcianką i nie pozwolił pochować pary w Wiedniu[15].

Willendorf[edytuj | edytuj kod]

Ruiny zamku Hinterhaus
„Zające” na dachu kościoła w St. Michael
Ruiny zamku Dürnstein i kościół Wniebowzięcia Matki Boskiej
Krems an der Donau
Opactwo Göttweig

Benediktinerstift Göttweig, Luftbild 2.JPGStiftskirche Göttweig Orgel 03.JPGAustria - Göttweig Abbey - 2015.jpgStift Göttweig Kaiserstiege Fresko Sonnenwagen.JPGStift Göttweig Gobelinzimmer 01.JPG
Opactwo Göttweig
Wnętrze kościoła • Biblioteka
Fresk na suficie nad cesarską klatką schodową
Komnaty cesarskie – pokój gobelinów

Wieś Willendorf in der Wachau na lewym brzegu Dunaju była ośrodkiem osadnictwa od czasów prehistorycznych[16]. W okresie zlodowacenia obozowisko myśliwych polujących na mamuty[16]. W 1908 roku, podczas budowy linii kolejowej znaleziono tu figurkę z kamienia kredowego przedstawiająca postać kobiecą datowaną na okres paleolitu – tzw. Wenus z Willendorfu[7][8][16]. Oryginalna figurka znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, a w Willendorfie stoi pomnik figurki – jej stukrotne powiększenie[16].

Zamek Hinterhaus[edytuj | edytuj kod]

Nad Spitzem górują ruiny XIII-wiecznego zamku Hinterhaus, który już na początku XVI wieku popadł w ruinę[17].

Weißenkirchen[edytuj | edytuj kod]

Weißenkirchen in der Wachau na lewym brzegu Dunaju jest wraz z okolicznymi wsiami St. Michael, Wösendorf i Joching największym obszarem winogrodnictwa w Wachau[16][18]. Uprawiane są tu białe odmiany winorośli Grüner Veltliner i Riesling. W miasteczku znajduje się wiele winnic – w największej winnicy – renesansowym Teiserhoferhofie mieści się muzeum regionalne[19].

W St. Michael znajduje się orientowany kościół św. Michała po raz pierwszy wzmiankowany w 987 roku – najstarszy kościół obronny w Wachau[19]. Świątynia ta nazywana jest potocznie „kościołem z siedmioma zającami na dachu”. Nazwa ta wywodzi się z miejscowej legendy o zimie obfitej w wielkie opady śniegu, które to miały zasypać kościół, tak że zające weszły na dach. Śnieg jednak stopniał tak szybko, że zające nie zdążyły uciec i zostały skamieniałe na dachu[19]. Faktycznie na kalenicy dachu chóru znajdują się figury terakotowe (jeleni i koni) przypominające zające.

Dürnstein[edytuj | edytuj kod]

Położone na lewym brzegu Dunaju średniowieczne Dürnstein nazywane jest „perłą Wachau”[20]. Nad miasteczkiem góruje zamek Dürnstein, z którym związana jest historia króla angielskiego Ryszarda Lwie Serce, który sprofanował flagę Babenbergów[21]. Powracający z trzeciej wyprawy krzyżowej przez Austrię Ryszard Lwie Serce został pojmany z rozkazu Leopolda V Babenberga i uwięziony na zamku Dürnstein od grudnia 1192 roku do lutego 1194 roku; następnie został oddany w ręce cesarza Henryka VI Hohenstauf[22][23]. Po zapłaceniu okupu 35 tys. w srebrze król został uwolniony, a pieniądze pozwoliły na sfinansowanie wielkich projektów budowlanych, m.in. w Wiedniu[21]. Zamek został prawie doszczętnie zniszczony podczas najazdu wojsk szwedzkich w XVII wieku[24].

W XV wieku założono tu opactwo Augustianów Dürnstein, które zostało przebudowane na początku XVIII wieku w stylu barokowym według planów m.in. Josepha Munggenasta (1680–1741) a wiele fresków zostało wykonanych przez Kremsera Schmidta (1718–1801)[25]. Charakterystyczna błękitno-biała wieża kościoła góruje nad starym miastem[24]. Klasztor został rozwiązany w 1788 roku z rozkazu cesarza Józefa II Habsburga a jego włości przeszły na własność opactwa Herzogenburg[26].

1 listopada 1805 roku pod Dürenstein stoczono bitwę III koalicji antyfrancuskiej.

Krems i Stein[edytuj | edytuj kod]

Wschodnią bramą do Wachau tworzą miasta Krems i Stein[27]. W tradycji lokalnej mówi się, że są to trzy miasta: wschodnie Krems i zachodnie Stein połączone Und – Krems und Stein sind drei Städte[28].

Jeszcze w XI-XII wieku Krems rywalizowało z Wiedniem[29]. W Kremsie i Steinie zachowało się po dzień dzisiejszy wiele budowli średniowiecznych, m.in. XIII-wieczny zamek miejski Gozzoburg i XV-wieczny kościół pijarów w Kremsie, czy XIII-wieczny Großer Passauerhof i XIV-wieczny Frauenbergkirche w Steinie. W obydwu miastach znajduje się również wiele budowli barokowych, m.in. kościół św. Wita w Krems – pierwsza świątynia barokowa wzniesiona na terenie Austrii[29]. W Steinie mieszkał i działał malarz barokowy Kremser Schmidt (1718–1801)[27].

Göttweig[edytuj | edytuj kod]

Opactwo Benedyktynów Göttweig zostało założone w 1083 roku[29]. Od 1094 roku mieszkali tu benedyktyni przybyli z klasztoru w St. Blasien w Schwarzwaldzie[29]. Opactwo nazywane jest również „austriackim Monte Cassino” z uwagi na wiele podobieństw architektoniczno-krajobrazowych z klasztorem na Monte Cassino[29].

Po pożarze na początku XVIII wieku, klasztor został odbudowany w stylu barokowym według projektu Johanna Lucasa von Hildebrandta (1668–1745)[29]. W 1739 roku zachodnie skrzydło kompleksu z komnatami cesarskimi otrzymało paradną klatkę schodową Kaiserstiege, której sufit zdobi plafon „Apoteoza Karola VI” pędzla Paula Trogera[29]. W dobrej kondycji zachowała się romańska kaplica św. Erentrudy z 1072 roku.

W opactwie znajduje się biblioteka manuskryptów oraz zbiory ponad 32 tys. grafik, m.in. dzieła Rubensa, Rembrandta, Dürera i Cranacha[30]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 UNESCO: Wachau (Austria) No 970 (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  3. 3,0 3,1 3,2 Österreich Wein Marketing GmbH: Wachau Steile Terrassen, edle Rebsorten, monumentale Weine (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  4. Vinea Wachau: strona oficjalna (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  5. Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft: Wachauer Marille g.U. (niem.). [dostęp 2015-05-10].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 UNESCO: Wachau Cultural Landscape (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  7. 7,0 7,1 Arbeitskreis Wachau - Regionalentwicklung: Die Wachau (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  8. 8,0 8,1 Der Venus- und Museumsverein Willendorf: Venus von Willendorf (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  9. Richard Rudgley: The Lost Civilizations of the Stone Age. Simon and Schuster, 2000, s. 192. ISBN 9780684862705. [dostęp 2015–05-09].
  10. Urkunde Nr. 423. W: Theodor Sickel (wyd.): Monumenta Germaniae Historica: Diplomata 12: Die Urkunden Konrad I., Heinrich I. und Otto I. (Conradi I., Heinrici I. et Ottonis I. Diplomata). Hannover, 1879, s. 577–578. [dostęp 2015–05-09].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Great Buildings. Dorling Kindersley Ltd, 2012, s. 155-157. ISBN 9781409322429. [dostęp 2015–05-09].
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 DK Eyewitness Travel Guide: Austria: Austria. Dorling Kindersley Ltd,, 2012, s. 142–144. ISBN 9781409383505. [dostęp 2015–05-09].
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Schloßgut Schönbühel Aggstein AG: Schloss Schönbühel - Geschichtlicher Überblick (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Burgruine Aggstein: Entstehungsgeschichte (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  15. 15,0 15,1 15,2 Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 179. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 23. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  17. EBIDAT: Hinterhaus I (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  18. Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 173. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  19. 19,0 19,1 19,2 Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014, s. 102. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  20. Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 19. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  21. 21,0 21,1 Hinnerk Dreppenstedt: Flusskreuzfahrten Donau: Zwischen Passau und dem Schwarzen Meer. Trescher Verlag, 2014, s. 105. ISBN 9783897942370. [dostęp 2015–05-09].
  22. Robert-Tarek Fischer: Richard I. Löwenherz 1157-1199: Mythos und Realität. Böhlau Verlag Wien, 2006, s. 194–198. ISBN 9783205775447. [dostęp 2015–05-09].
  23. Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 172. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  24. 24,0 24,1 Jonathan Bousfield, Rob Humphreys: The Rough Guide to Austria. Rough Guides UK, 2008, s. 171. ISBN 9781848360785. [dostęp 2015–05-09].
  25. Anthony Haywood, Kerry Walker: Austria. Lonely Planet, 2008, s. 171. ISBN 9781741046700. [dostęp 2015–05-09].
  26. Stift Dürnstein: Die Geschichte im Detail (niem.). [dostęp 2015-05-09].
  27. 27,0 27,1 Franz Hauleitner, Rudolf Hauleitner: Wachau: mit Dunkelsteinerwald, Nibelungengau und Strudengau. Bergverlag Rother GmbH, 2011, s. 22. ISBN 9783763340507. [dostęp 2015–05-09].
  28. Anthony Haywood, Kerry Walker: Austria. Lonely Planet, 2008, s. 167. ISBN 9781741046700. [dostęp 2015–05-09].
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 DK Eyewitness Travel Guide: Austria: Austria. Dorling Kindersley Ltd,, 2012, s. 138. ISBN 9781409383505. [dostęp 2015–05-09].
  30. Benediktinerstift Göttweig: Reichhaltiges kulturelles Erbe (ang.). [dostęp 2015-05-09].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]