Morela zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Morela pospolita)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Morela pospolita
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd różowce
Rodzina różowate
Rodzaj śliwa
Gatunek morela pospolita
Nazwa systematyczna
Prunus armeniaca L.
Species plantarum, edition 1 Species plantarum, edition 1; 1753 474 1753[2]
Synonimy

Armeniaca vulgaris Lam.

Kategoria zagrożenia
Morela pospolita: drugie zdjęcie
Produkcja moreli na świecie w 2012 roku
Kwitnąca morela

Morela pospolita, m. zwyczajna[4] (Prunus armeniaca L.) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny różowatych. Pochodzi z Azji, rodzimy obszar jej występowania obejmuje Kirgistan, Chiny i Koreę. Jako gatunek introdukowany rośnie dziko także w Japonii. Jest uprawiany w wielu krajach świata[5], również w Polsce[4].

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Drzewo lub krzew o wysokości do 8 m[6].
Liście
Jajowate, o brzegach podwójnie pikowanych[7].
Kwiaty
Rozwijają się przed liśćmi, są białe, rzadziej różowe. Mają 5-płatkową koronę, 1 żółty słupek omszony w dolnej części i liczne pręciki. Pąki kwiatowe powstają zarówno na krótkopędach, jak i na długopędach[7][6].
Owoce
Kulisty i nieco spłaszczony pestkowiec o skórce pomarańczowej z niewielkim rumieńcem i pomarańczowym lub żółtym miąższem. Ma masę 30-70 g.

Historia uprawy[edytuj]

Po raz pierwszy zaczęto ją uprawiać w Chinach przed ponad 4000 lat[8]. Stamtąd stopniowo rozpowszechniła się przy pomocy karawan kupieckich w Azji Środkowej, Iranie, Azji Mniejszej i Syrii. W Cesarstwie rzymskim znana była już w I w. p.n.e., a dotarła tam z terenów Armenii. Szybko rozprzestrzeniona została w cieplejszych rejonach basenu Morza Śródziemnego. Do doliny Loary we Francji została sprowadzona w XV wieku przez Rene Andegaweńskiego (1409-80), gdzie około 1560 uzyskała obecną francuską nazwę abricotier. Możliwe, że już wcześniej zaczęła się rozpowszechniać na południu Francji z terenów Hiszpanii[9].

Znajduje się w rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej[10]. W Polsce największe uprawy są w rejonie tarnobrzeskim. Polska leży na północnej granicy zasięgu upraw. Czynnikiem hamującym jest wrażliwość pączków kwiatowych na mróz w czasie zimy i na przedwiośniu. Z tego względu jej uprawa nie ma u nas większego znaczenia i występuje głównie w uprawach amatorskich w najcieplejszych rejonach kraju. Obecnie uprawiane odmiany pochodzą od kilku dzikich gatunków. W 2014 r. głównymi ośrodkami uprawy moreli były: Turcja, Iran, Uzbekistan, Algieria, Włochy[11].

Zastosowanie[edytuj]

  • Sztuka kulinarna: jadalne owoce spożywa się zazwyczaj na surowo, ale również suszone lub w przetworach. Nadają się na dżemy, marmoladę i kompoty[7]. Jadalne nasiona słodkie lub gorzkie zastępują migdały. Surowe owoce Zawierają dużo kwasu asparaginowego (336 mg na 100 g) oraz β-karotenu (1,523 mg na 100 g). Zawierają też nieco żelaza. Morele są źródłem żelaza, fosforu i potasu (tego ostatniego blisko 300 mg w 100 g owocu), a także 25 razy więcej niż brzoskwinie witaminy B2 (0,05 mg w 100 g)[12]. Dzięki temu morele pomagają w tworzeniu czerwonych ciałek krwi, wzmacniają i regenerują organizm. W porównaniu do brzoskwiń są jednak nieco bardziej kaloryczne[13].
Wartość odżywcza
Morele, owoc suszony
(100 g)
Wartość energetyczna 1260 kJ (301 kcal)
Białka 5,4 g
Węglowodany 72,2 g
Tłuszcze 1,2 g
Woda 17,6 g
Dane liczbowe na podstawie: [14]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[15]
Wartość odżywcza
Morele, owoc surowy
(100 g)
Wartość energetyczna 209 kJ (50 kcal)
Białka 0,9 g
Węglowodany 11,9 g
Tłuszcze 0,2 g
Woda 86,4 g
Dane liczbowe na podstawie: [12]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[15]

Uprawa[edytuj]

Wymaga dużej ilości światła i ciepła, źle znosi długotrwałe opady, owoce wówczas masowo pękają i gniją. W zimie wytrzymuje mrozy do -30 °C, jednak rozwija się bardzo wcześnie na wiosnę i dlatego w Polsce jej kwiaty często przemarzają. W okres owocowania wchodzi w 4-5 roku po posadzeniu. Koronę prowadzi się w formie kulistej, lub szpalerowej, gdy morela uprawiana jest przy ścianie domu. Cięcie ogranicza się tylko do usuwania gałęzi chorych[6][16].

Produkcja moreli[edytuj]

Główni producenci moreli na świecie.

Kraj Produkcja w tysiącach ton
w roku 2014[17]
świat ogółem 3365
 Uzbekistan 547
 Turcja 278
 Iran 253
 Włochy 223
 Algieria 217
 Francja 177
 Pakistan 170
 Hiszpania 136
 Grecja 125
 Japonia 111

Udział w kulturze[edytuj]

  • Niektórzy znawcy roślin biblijnych uważają, że w Biblii pod hebrajskim słowem tappûa kryje się jabłoń dzika lub morela zwyczajna. Ma to miejsce w 3 miejscach: Pieśń nad pieśniami 2,3 i 8,5 oraz Księga Joela 1,12. M. Zohary wyklucza morelę, gdyż nie jest ona rodzima dla Ziemi Świętej, F. N. Hepper jednak ją akceptuje, przypominając, że Salomon miał w swoim ogrodzie wiele gatunków sprowadzonych z odległych nawet krajów. Ponadto w owym czasie, w epoce wojen, podbojów i rozkwitu gospodarczego sprowadzano rośliny, często wraz z bryłą ziemi i zakładano nowe ogrody[18].
  • Barwa morelowa jest trzecim kolorem na fladze ormiańskiej.
  • To bardzo ceniony owoc w Armenii, jego łacińska nazwa pochodzi właśnie od nazwy tego kraju. W 2010 roku na Konkursie Piosenki Eurowizji, reprezentantka Armenii, Eva Rivas wykonała utwór "Apricot stone" (Pestka moreli).

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-29].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
  3. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (ang.). [dostęp 6 marca 2014].
  4. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
  6. a b c Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  7. a b c Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  8. W. Seneta, J. Dolatowski. Dendrologia, s. 300
  9. Frédéric Gilles: Etude des determinants genetiques de caracteres d'intérêt agronomique chez l'abricotier. École pratique des hautes études. Sciences de la vie et de la terre, 2012, s. 5. [dostęp 2016-05-20]. (fr.)
  10. Wykaz gatunków roślin uprawnych objętych rejestracją. [dostęp 2013-04-23].
  11. Baza danych statystycznych FAO (ang.). [dostęp 15-05-2014].
  12. a b Hanna Kunachowicz i inni, Tabele składu i wartości odżywczej żywności, wyd. II zmienione, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 619, ISBN 978-83-200-5311-1.
  13. Iwona Krupa: Trele morele... (pol.). 2013. [dostęp 2013-02-10].
  14. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow; Tabele składu i wartości odżywczej żywności; Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Warszawa; 2017; s. 642, ​ISBN 978-83-200-5311-1
  15. a b Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  16. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  17. ProdSTAT. W: FAOSTAT [on-line]. [dostęp 11 czerwca 2017].
  18. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.