Waplewo Wielkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°55′45″N 19°14′3″E
- błąd 38 m
WD 53°51'N, 19°13'E, 53°55'38.57"N, 19°14'2.65"E
- błąd 20810 m
Odległość 5 m
Waplewo Wielkie
osada
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat sztumski
Gmina Stary Targ
Sołectwo Ramoty
Liczba ludności (2015) 877
Strefa numeracyjna 55
Tablice rejestracyjne GSZ
SIMC 0157606
Położenie na mapie gminy Stary Targ
Mapa lokalizacyjna gminy Stary Targ
Waplewo Wielkie
Waplewo Wielkie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Waplewo Wielkie
Waplewo Wielkie
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Waplewo Wielkie
Waplewo Wielkie
Położenie na mapie powiatu sztumskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sztumskiego
Waplewo Wielkie
Waplewo Wielkie
Ziemia53°55′45″N 19°14′03″E/53,929167 19,234167
Kościół w Waplewie (dawna kaplica przypałacowa Sierakowskich)

Waplewo Wielkie (niem. Waplitz, Grosswaplitz[1]) – osada w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie sztumskim, w gminie Stary Targ. Należy do sołectwa Ramoty. Miejscowość położona jest na Pojezierzu Iławskim, na trasie Ramoty–Stary Targ.

W Waplewie Wielkim znajduje się pałac, w którym mieszczą się Muzeum Tradycji Szlacheckiej i Pomorski Ośrodek Kontaktów z Polonią. Jest tam także szkoła podstawowa i przedszkole im. Rodziny Sierakowskich, placówka Ochotniczej Straży Pożarnej, biblioteka, kościół, cmentarz, stadion oraz kilka sklepów. W Waplewie Wielkim ma siedzibę założony w 1950 klub piłkarski LKS Waplewo Wielkie. Istnieje tam też ośrodek wypoczynkowy „Gałęziaki” (mający siedzibę w Sztumie), który w swoim zanadrzu ma kilka jezior połowowych, kąpielisk, hotelik oraz pole namiotowe i kempingowe. W 2010 został wybudowany budynek, w którym mieści się świetlica z profesjonalną salą komputerową i siedziba OSP Waplewo Wielkie. Na terenie miejscowości działa ciepłownia na biomasę o mocy 3 MW, która dostarcza ciepło dla mieszkańców Waplewa Wielkiego. 24 września 2012 w miejscowości powstała Agencja Urzędu Pocztowego Poczty Polskiej.

Pałac w Waplewie Wielkim

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIV wieku mistrz ziemski Conrad Sack nadał Prusowi Thessym „campum Wermeno” (teren późniejszego Cieszymowa), a także włości, które stanowiły majątek waplewski. W 1323 jego potomkowie Glabuno i Wappel otrzymali tę posiadłość od mistrza ziemskiego w Kiszporku Fryderyka Wildenberga na prawie chełmińskim. Nosiła ona wówczas nazwę Resginen (później wystąpiła również nazwa Resdinen). Późniejsza nazwa pochodzi od Wappela, który osiadł w tym miejscu. W 1376 pojawiła się nazwa Wapils, a w XV wieku Walpele, Woplyn, Wopplynn i Opolyn[2]. W II połowie XV wieku dobra przeszły w posiadanie rodziny Rabe. W XVI wieku przejęli je Czemowie, a następnie Güldensternowie. W późnych latach XVI wieku występowała nazwa Waplisz, a w 1592 po raz pierwszy pojawiła się nazwa Waplewo. W 1641 wieś była jedną z miejscowości sprzedanych przez Niemojowskiego za cenę 78 tys. zł kasztelanowi gdańskiemu i wojewodzie parnawskiemu Janowi Zawadzkiemu herbu Rogala (spokrewnionemu z Wazami). Postawił on tam murowany dwór. Urodził się w nim poseł Kazimierz Zawadzki. Kolejnymi właścicielami dóbr byli Chełstowscy, Bagniewscy i od 1759 Sierakowscy herbu Ogończyk. Pod koniec XVIII wieku obok pałacu powstał park angielski w stylu krajobrazowym, posiadający szpaler lipowy na przedłużeniu osi dworu. W 1827 gościł tam Fryderyk Chopin, koncertując wraz z właścicielem wsi Antonim Sierakowskim[3]. Będący od 1842 posiadaczem majątku hrabia Alfons Sierakowski rozbudował dwór. Zostały mu nadane cechy założenia pałacowego. Dwór stał się centrum życia kulturalnego i społecznego na Pomorzu, gościli w nim m.in. Jan Matejko, Józef Ignacy Kraszewski, Jan Kasprowicz, Oskar Kolberg, Stefan Żeromski czy Stanisław Tarnowski. Wewnątrz znalazły się liczne dzieła malarskie, a także zbiór broni z różnych stron świata. W 1873 w Waplewie Wielkim zbudowano kaplicę grobową, gdzie leżą ciała rodziny Sierakowskich (obecnie jest to kościół). Znajduje się tam m.in. alabastrowe epitafium „Zmartwychwstanie Chrystusa” oraz barokowe ołtarze i gotycka rzeźba Madonny[4]. Na przełomie XIX i XX wieku zarządcą majątku był hrabia Adam Sierakowski. Do waplewskiego majątku należały folwarki Rychendrysy (obecnie Andrzejewo należące do Moran), Tillendorf, Olszak i Waplewko. W samym Waplewie znajdowały się wówczas szkoła katolicka, szpital i gorzelnia parowa. Ostatnim właścicielem majątku był Stanisław Sierakowski (m.in. prezes Związku Polaków w Niemczech w latach 1922–1933 i poseł na sejm pruski w okresie 1921–1928), zamordowany w 1939 przez Niemców w czasie II wojny światowej. Od 1933 majątkiem, z wyłączeniem pałacu i parku, władał Zbigniew Donimirski. Dwór po wojnie był własnością PGR i Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej. W miejsce PGR w 1994 powstał Ośrodek Hodowli Zarodowej Skarbu Państwa Waplewo[5], w 1996 przekształcony w Ośrodek Hodowli Zarodowej Waplewo Sp. z o.o.[6], a następnie zlikwidowany. Pałac w listopadzie 2006 przeszedł w posiadanie Muzeum Narodowego w Gdańsku, które utworzyło tam Muzeum Tradycji Szlacheckiej. Mieści się tam też Pomorski Ośrodek Kontaktów z Polonią.

W latach 1945–1975 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego, a w latach 1975–1998 do województwa elbląskiego. W 1990 (po wydzieleniu z parafii w Starym Targu) powstała parafia św. Maksymiliana Marii Kolbe w Waplewie Wielkim, należąca do dekanatu Dzierzgoń i diecezji elbląskiej.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość była osadą folwarczną z wsią w typie ulicówki. Na południe od zespołu dworskiego znajdowały się czworaki. Układ ruralistyczny z początku XIV wieku został zachowany. Wzbogacony został o zespoły nieistniejącej już stacji kolejowej (biegnąca przez Waplewo Wielkie linia między Malborkiem a Małdytami powstała w 1893, połączenia zlikwidowano w 2000, kilka lat później tory zostały rozebrane). Oprócz pałacu (w którym znajduje się m.in. kominek z 1600) i kościoła wśród architektury zachowane zostały m.in. oficyna z przełomu XVIII i XIX wieku, altanka i oranżeria z połowy XIX wieku, gorzelnia z 1864, wieża ciśnień z 1893, kuźnia, stajnie, stodoły, kolumna i ogrodzenie wokół kościoła także z końcówki XIX wieku, czy też cmentarz i liczne budynki z przełomu XIX i XX wieku. Pałac, park, oficyna, oranżeria i kościół zostały wpisane do rejestru zabytków.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba mieszkańców: 877 (30.06.2015)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  2. Hinweise zur Familienforschung in Westpreußen, westpreussen.de [zarchiwizowane z adresu 2019-04-02] (niem.).
  3. 11. Pomorskie Dni Chopinowskie od piątku w Waplewie Wielkim, dzieje.pl, 15 czerwca 2017.
  4. Piotr Skurzyński: Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A., Warszawa 2004, s. 32, ​ISBN 83-7200-631-8
  5. M.P. z 1994 r. nr 83, poz. 383
  6. M.P. z 1996 r. nr 81, poz. 378

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Targ 2011–2014, s. 37, 72–74, 79
  • Piotr Podlewski: Dworki ziemiańskie Dolnego Powiśla [w:] „Prowincja” nr 1 (2010), s. 64–66

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]