Sztum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sztum
Widok z zamku
Widok z zamku
Herb Flaga
Herb Sztumu Flaga Sztumu
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat sztumski
Gmina Sztum
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1416
Burmistrz Leszek Tabor
Powierzchnia 4,59 km²
Wysokość 45,5 - 63,4 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

10 427
2127,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-400
Tablice rejestracyjne GSZ
Położenie na mapie powiatu sztumskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sztumskiego
Sztum
Sztum
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Sztum
Sztum
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sztum
Sztum
Ziemia 53°55′18″N 19°02′01″E/53,921667 19,033611
TERC
(TERYT)
6222916054
SIMC 0932991
Urząd miejski
ul. Mickiewicza 39
82-400 Sztum
Strona internetowa

Sztum (niem. Stuhm) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim. Siedziba powiatu sztumskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Sztum. Położone nad jeziorami: Zajezierskim i Barlewickim (dawniej tworzyły jedno Jezioro Białe)[1], przy drodze krajowej nr 55 (KwidzynMalbork).

Według danych z 31 marca 2011 miasto miało 10 427 mieszkańców[2].

Sztum jest podzielony na osiedla: Osiedle na Wzgórzu, Osiedle Nad Jeziorem, Osiedle Różane, Osiedle Sierakowskich, Osiedle Parkowe, Osiedle Witosa, Osiedle Zacisze, Osiedle Piastowskie, Osiedle Reja i Plac Wolności.

Położenie[edytuj]

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 4,59 km²[3].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.

Historia[edytuj]

Rycina z dzieła Abrahama Boota z 1627, przedstawiająca miasto i zamek od strony północnej.
Widok miasta i zamku, rysunek z 1749

We wczesnym średniowieczu gród pruski, zdobyty w 1236 przez Krzyżaków. Zamek zbudowany został w latach 1326–1335. Od 1330 siedziba krzyżackiego wójta. W 1377 miasto odwiedził książę austriacki Albrecht, który pozostawił zakonowi herb, którym posługiwał się wójt sztumski, oraz fundusze na budowę wieży. W 1410, podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, zamek i miasto na krótko trafiło w ręce wojsk polskich, dowodzonych przez Jędrzeja z Brochocic. Prawa miejskie Sztum otrzymał w 1416, nadane przez wielkiego mistrza Michaela Küchmeistera von Sternberg, a potwierdzone przez polskiego króla Zygmunta II Augusta w 1553. Miasto otoczono murami z dwoma bramami na osi północ-południe na szlaku MalborkKwidzyn. Wytyczono 50 działek osadniczych. Władza spoczywała w rękach rady, na której czele stał wójt. Dwa razy w roku (22 VI i 11 XI) odbywał się w Sztumie jarmark, a w każdy piątek targ[4].

Podczas wojny trzynastoletniej miasto i zamek na krótko trafiły w ręce Polaków – od 8 sierpnia do 21 września 1454.

Na podstawie pokoju toruńskiego z 1466 Sztum został włączony do Korony Królestwa Polskiego. W latach 1468–1772 miasto powiatowe w województwie malborskim oraz miejsce sejmików tegoż województwa. Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565.

Od XVI w. w sztumskim kościele (wybudowanym po wojnie trzynastoletniej) odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie, a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego. Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa[4].

Obraz Gustav II Adolf w Sztumie, (1853) Nationalmuseum

Podczas V wojny polsko-szwedzkiej tzw. o "Ujście Wisły" miasto było okupowane przez wojska szwedzkie[potrzebny przypis]. Po przegranej bitwie pod Trzcianą Gustaw II Adolf schronił się na sztumskim zamku. Na mocy rozejmu w Starym Targu miasto wraz z zamkiem znalazły się w rękach elektora brandenburskiego, od 6 września 1629 aż do rozejmu w Sztumskiej Wsi 12 września 1635. Ponownie pod okupacją szwedzką miasto było w czasie potopu szwedzkiego (1655–1660).

Po I rozbiorze Sztum znalazł się na terytorium Królestwa Prus, od 1870 w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Rozwój miasta nastąpił na przełomie XIX/XX w. dzięki uruchomieniu linii kolejowej z Malborka do Torunia w 1883[4]. Według danych pochodzących ze spisu z 1905 ludność miasta w ponad 60% stanowili Niemcy, jednak na 125 wsi w powiecie, w 47 Polacy stanowili większość[5]. W plebiscycie w 1920 ludność miasta Sztum opowiedziała się za pozostaniem w państwie niemieckim, jednak na Polskę zagłosowała w większości ludność 23 gmin powiatu sztumskiego (na około 47, w których Polacy stanowili większość przed wojną)[6], dzięki temu Sztum stanowił główny ośrodek mniejszości polskiej na ówczesnym niemieckim Powiślu (głównie dzięki ziemiańskim rodzinom Sierakowskich i Donimirskich)[7].

Sztum został ponownie przyłączony do Polski w 1945 (obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[8]), jako stolica powiatu w województwie gdańskim, którą pozostawał do 1975. Po reformie administracyjnej kraju i likwidacji powiatów wszedł w skład województwa elbląskiego. W 1998 podjęto decyzję o przyłączeniu miasta do powiatu malborskiego, co wywołało znaczne niezadowolenie społeczne. W rezultacie, decyzją rządu z 2001, Sztum ponownie został miastem powiatowym (od 1 stycznia 2002)[9].

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Sztum[10].

Od 2009, dzięki dotacjom z Unii Europejskiej, w Sztumie odbywa się szeroko zakrojona rewitalizacja miasta.

Demografia[edytuj]

Piramida wieku mieszkańców Sztumu w 2014, w oparciu o dane GUS:

Piramida wieku Sztum.png

Administracja[edytuj]

Lista burmistrzów miasta i gminy Sztum oraz ich zastępców i przewodniczących rady w okresie III Rzeczypospolitej[11]:

Daty Burmistrz Zastępca burmistrza Przewodniczący rady
1990–1991 Antoni Fila (Komitet Obywatelski „Solidarność”) Waldemar Wnuk Wacław Bielecki (KO „Solidarność”)
1991–1994 Waldemar Wnuk (KO „Solidarność”) Janusz Konefał
1994–1998 Krzysztof Mroczkowski (Polskie Stronnictwo Ludowe) Leszek Tabor Zbigniew Zwolenkiewicz (SLD)
1998–2002 Leszek Tabor (Sojusz Lewicy Demokratycznej / Razem dla Powiśla) Zbigniew Zwolenkiewicz Czesław Oleksiak (SLD)
2002–2006 Alicja Podlewska Joachim Majewski (Platforma Obywatelska)
2006–2014 Czesław Oleksiak (RdP)
od 2014 Ryszard Wirtwein

Zabytki[edytuj]

  • Częściowo zachowany zamek krzyżacki, gotycki, zbudowany po 1331, przebudowany w 1414, z ruinami ośmiobocznej wieży w narożu północno-wschodnim. Dawna letnia rezydencja Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Na terenie zamku odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich. Dziedziniec zamkowy to również miejsce plenerów malarskich.
  • Kościół parafialny św. Anny – główny element w krajobrazie staromiejskiej części Sztumu. Zbudowany po wojnie trzynastoletniej, obecny kształt uzyskał na przełomie lat 1900–1901. Wnętrze utrzymano w stylu neogotyckim z elementami wystroju barokowego.
  • Kościół poewangelicki – na miejscu dawnego ratusza, w centralnej części rynku. Powstał w latach 1816–1818 w stylu neoklasycystycznym. Obecnie mieści się tam Muzeum Alyem.
  • Fragmenty odrestaurowanych i iluminowanych murów miejskich (116 m) wraz z fosą.
  • Wieża ciśnień zbudowana w 1911. Jest na planie koła, a na wysokości piątej kondygnacji z cylindrycznej przechodzi w ośmioboczną. Usytuowana jest na wzniesieniu przy rozwidleniu ulic Kochanowskiego, Nowowiejskiego oraz Słowackiego.
  • Cmentarz wraz z kaplicą cmentarną przy ulicy Kochanowskiego, powstały na przełomie XVII i XVIII wieku. Jest to najstarszy zachowany cmentarz w mieście. Do 1945 pełnił funkcje cmentarza miejskiego, co upamiętniają dwie tablice pamiątkowe, poświęcone pochowanym tu katolikom oraz ewangelikom.
  • Cmentarz katolicki przy rozwidleniu ulic Domańskiego i Pieniężnego, powstały na początku XX wieku.
  • Więzienie powstałe na początku XX wieku[12].

Imprezy[edytuj]

Kościół poewangelicki (obecnie Muzeum Regionalne "Alyem")
  • Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej
  • Międzynarodowy Plener Malarski Sztum–Barlewice
  • Dni Ziemi Sztumskiej, Targi Powiśla
  • Święto Ryby

Sport w Sztumie[edytuj]

  • Klub Kolarski "Lider" Sztum. Trener: Eugeniusz Słonina. Data założenia: 2005.
  • Klub kajakarski MLKS "Victoria" Sztum. Prezes: Stanisław Kuczyński. Data założenia: 29 stycznia 1980. Wychowankiem i zawodnikiem klubu był m.in. Wojciech Tyszyński.
  • Lekkoatletyczny Klub Sportowy "Zantyr" Sztum. Klub jest głównym organizatorem Grand Prix Sztumu w Biegach Przełajowych. Prezesem: Bogdan Owsiany, wiceprezes: Ryszard Mazerski[13]. Data założenia: 28 czerwca 2005. Zawodniczką klubu jest m.in. Agnieszka Borowska.
  • Klub Tenisowy "Breakpoint" Sztum. Prezes: Grzegorz Stankiewicz. Data założenia: 2013.
  • Klub Jeździecki "Iskra" Sztumskie Pole. Data założenia 2013.
  • Klub Piłkarski "Olimpia" Sztum. Dane podstawowe[14]: Prezes klubu: Henryk Jeleśniański. Data założenia: 1 maja 1946. Barwy klubu: biało-niebieskie. Klub nosił nazwy:
1946–1949 – Klub Sportowy Gryf Sztum
1950–1955 – ZS Milicyjny Klub Sportowy Gwardia Sztum
1956–1959 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
1959–1964 – Klub Sportowy Olimpia Sztum
1964–1972 – Gwardyjski Klub Sportowy Olimpia Sztum
1972–1974 – Ludowy Zespół Sportowy Sztum
1974–1978 – Zakładowy Klub Piłkarski POM Sztum
5 kwietnia 1978–1993 – Ludowy Klub Sportowy Powiśle Czernin
od 24 czerwca 1993 – Klub Piłkarski Olimpia Sztum

Wspólnoty religijne[edytuj]

 Osobny artykuł: Religia w Sztumie.

Kościół rzymskokatolicki:

Świadkowie Jehowy:

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie[16]:

Transport[edytuj]

 Zobacz też: Sztum (stacja kolejowa).

Ok. 6 km na północ od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Koślinka.

Honorowi obywatele miasta[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Spotkajmy się nad jeziorem. polskaniezwykla.pl.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  4. a b c Historia Sztumu.
  5. Roczniki Historyczne, T. 21, 1956
  6. Władysław Łęga: Ziemia Malborska, Wydawn. Instytutu Bałtyckiego, 1933, s. 10.
  7. Wiesław Jedliński: Dzieje Oświaty i Kultury w Wolnym Mieście Gdańsku i na Powiślu. Malbork 1998, ISBN 83-86057-45-9, s. 152, 190–192, 201–204.
  8. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  9. Historia i Dzieje Powiatu Sztumskiego. powiatsztumski.pl, 27 lutego 2013.
  10. M.P. z 1967 r. Nr 67, poz. 332
  11. Oni tworzyli samorząd... Radni siedmiu kadencji. Informator miasta i gminy Sztum, październik 2015. s. 8–9.
  12. Krzysztof Czermański, Więzienie w Sztumie w epoce totalitaryzmów 1933–1956, Pelplin 2014, s. 22–23.
  13. Strona klubu "Zantyr"
  14. Oficjalna strona Olimpii Sztum
  15. Dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org) z 5 kwietnia 2015.
  16. Partnerzy Europejscy. sztum.pl.
  17. Informacje na portalu sejm-wielki.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]