Wesele (dramat)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wesele
Ilustracja
Afisz z prapremiery w 1901
Autor Stanisław Wyspiański
Typ utworu dramat
Pierwsze wydanie
Język polski
Data wydania 1901

Weseledramat autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, wystawiony po raz pierwszy w Teatrze Miejskim w Krakowie 16 marca 1901 roku[1].

Pierwowzór[edytuj]

Utwór przedstawia autentyczne wydarzenie – wesele poety Lucjana Rydla z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną. Ślub miał miejsce 20 listopada 1900 roku w Bazylice Najświętszej Maryi Panny w Krakowie, wesele zaś w podkrakowskiej wsi Bronowice[2].

Pisząc Wesele Wyspiański inspirował się dramatami Mickiewicza, Fredry i Słowackiego oraz malarstwem Malczewskiego i Maksymiliana Gierymskiego[3][4].

Budowa i styl dramatu[edytuj]

Wesele składa się z trzech aktów. Akt I jest aktem realistycznym, napisanym w konwencji komedii realistycznej, akt II jest natomiast aktem symboliczno-wizyjnym, obie te konwencje przeplatają się w akcie trzecim. Utwór ma budowę szopkową. Jest kontynuacją dramatów romantycznych. Przedstawia sytuację duchową narodu, nawiązując m.in. do rzezi galicyjskiej z 1846. Autor pokazuje, dlaczego Polacy nie potrafią wywalczyć niepodległości[5][6].

Postacie dramatu[edytuj]

Maria Żabczyńska w roli Panny Młodej (1946)

Postacie autentyczne[edytuj]

  • Gospodarz – jego pierwowzorem był Włodzimierz Tetmajer, przyjaciel Pana Młodego; był malarzem i grafikiem, a także pisarzem i politykiem (działacz ludowy i niepodległościowy)[7]
  • Gospodyni – jej pierwowzorem była Anna Tetmajerowa z domu Mikołajczykówna, starsza siostra Panny Młodej, żona Włodzimierza Tetmajera
  • Ojciec – jego pierwowzorem był Jacek Mikołajczyk, ojciec: Anny, Jadwigi, Marysi i Jaśka; był bronowickim gospodarzem.
  • Pan Młody – jego pierwowzorem był Lucjan Rydel, poeta[8]
  • Panna Młoda – jej pierwowzorem była Jadwiga Mikołajczykówna[9]
  • Marysia – jej pierwowzorem była Maria Mikołajczykówna, młodsza siostra Anny i starsza siostra Jadwigi; była zaręczona z malarzem Ludwikiem de Laveaux, który zmarł na gruźlicę
  • Poeta – jego pierwowzorem był Kazimierz Przerwa-Tetmajer, przyrodni brat Włodzimierza Tetmajera
  • Dziennikarz – jego pierwowzorem był Rudolf Starzewski, redaktor krakowskiego "Czasu"
  • Radczyni – jej pierwowzorem była Antonina Domańska, ciotka Lucjana Rydla; autorka powieści dla młodzieży, np. Historia żółtej ciżemki
  • Haneczka – jej pierwowzorem była siostra Lucjana Rydla, Anna Rydlówna
  • Czepiec – jego pierwowzorem był Błażej Czepiec, wuj Jadwigi Mikołajczykówny, naprawdę był pisarzem gminnym, w dramacie jest typowym reprezentantem chłopstwa
  • Isia – jej pierwowzorem była Jadwiga Tetmajer-Naimska, najstarsza córka Anny i Włodzimierza Tetmajerów, później malarka
  • Rachela – jej pierwowzorem była Pepa Singer, córka karczmarza z Bronowic
  • Żyd – jego pierwowzorem był Hirsz Singer, ojciec Racheli, karczmarz
  • Nos – jego pierwowzorem był malarz Tadeusz Noskowski lub kombinacja Noskowskiego z malarzem Stanisławem Czajkowskim
  • Maryna i Zosia – ich pierwowzorami były Maryna i Zofia Pareńskie, córki Elizy Pareńskiej, krakowskiej znajomej Wyspiańskiego; Zosia została później żoną Tadeusza Boya-Żeleńskiego
  • Klimina – jej pierwowzorem była wdowa po wójcie, matka chrzestna Isi.

O pierwowzorach postaci i rzeczywistym weselu pisał Tadeusz Boy-Żeleński w eseju Plotka o "Weselu"[10].

Postacie symboliczne[edytuj]

Kazimierz Kamiński jako Stańczyk. Scena z prapremiery Wesela
Stanisław Kuczborski, Taniec Chochoła ze sztuki S. Wyspiańskiego Wesele, 1904 (grafika z "Teki Melpomeny")

Tzw. osoby dramatu, są personifikacją lęków i marzeń postaci realnych.

  • Chochoł – Rachela widzi w nim symbol poetycznego końca świata natury, mała Isia nie ma wątpliwości, że to "śmieć", więc wygania go na pole. W zakończeniu dramatu niesie weselnikom jałowość i zatracenie. Przewodzi co prawda korowodowi demonicznych widm, ale zarazem budzi w bohaterach świadomość, odsłaniając to, przed czym chcą uciec. Symbol uśpienia narodu.
  • Widmo – upiór Ludwika de Laveaux, zmarłego narzeczonego Marysi[11]; znana postać z literatury romantycznej – upiór zmarłego kochanka, najbardziej wampiryczna ze wszystkich osób dramatu. Symbol miłości romantycznej.
  • Stańczyk – symbol mądrej, niepozbawionej dystansu do bieżącej polityki troski o dobro państwa, odzwierciedla wyrzuty sumienia Dziennikarza. Stańczyk demaskuje słabość Dziennikarza, który kształtuje opinię publiczną, a jednocześnie ma problemy z własną tożsamością. Nie widzi perspektyw, stracił wiarę w cokolwiek, nawet Boga i swoje siły.
  • HetmanFranciszek Ksawery Branicki, współtwórca konfederacji targowickiej; symbol fałszu i zdrady narodowej. Hetman ukazuje się Panu Młodemu, który zastanawia się, co by o jego małżeństwie z chłopką powiedzieli szlacheccy przodkowie.
  • Rycerz CzarnyZawisza Czarny z Garbowa, uosobienie honoru i odwagi polskiego rycerstwa. Ukazuje się Poecie, którego marzenia o potędze nie przystają – tak samo jak dawne polskie mity – do rzeczywistości.
  • UpiórJakub Szela, jeden z przywódców rzezi galicyjskiej z 1846 roku, czyli krwawych wystąpień chłopskich skierowanych przeciwko szlachcie, duchowieństwu i urzędnikom dworskim. Ukazuje się Dziadowi, ukazuje prawdę o marzeniach o cudzie szlachecko- czy inteligencko-chłopskiego pojednania, domaga się prawdy historycznej o tych wzajemnych stosunkach szlachty i chłopów. Jest wyrzutem sumienia i upomnieniem. Symbol krwawej zemsty chłopów na panach.
  • Wernyhora – legendarny lirnik kresowy, wróżbita, który rzekomo przepowiedział odzyskanie przez Polskę niepodległości; przychodzi do Gospodarza z poselstwem o zorganizowanie powstania, ale widzą go także Staszek i Kuba. Gospodarz nie potrafi rozwikłać wszystkich sensów wizyty Wernyhory, nie rozumie jego słów, ale ulega sile pięknego narodowego obrazu, którego nie jest w stanie urzeczywistnić. Wernyhora rozkazuje pędzić do Warszawy i zwołać wszystkie stany w sejmie. Daje mu złoty róg – sygnał do walki, każe zgromadzić lud przed kościołem i czekać do świtu, kiedy to wszystko się rozpocznie. Gospodarz, początkowo pełny zapału, daje Jaśkowi złoty róg, ważny symbol niepodległości i czynu narodowego, który zostaje zgubiony przez próżność – Jasiek wraca się po czapkę z pawim piórem, którą upuścił i gubi róg. Wernyhora jest zwiastunem czynu, niepodległości oraz pojednania chłopsko-inteligenckiego. Symbol porozumienia ponad podziałami.

Przedmioty symboliczne[edytuj]

  • Złoty róg – symbol czynu i walki narodowowyzwoleńczej, mający ruszyć społeczeństwo do walki
  • Chata bronowicka – symbol całej Polski
  • "Czapka z piór" – czapka z pawimi piórami jest symbolem próżności i przedkładania prywaty nad sprawami narodu
  • Krzak róży – przykryty słomą symbolizuje uwięziony naród, pełen życia i nadziei.
  • Kaduceusz – symbolizuje laseczkę błazna, wręczoną rzekomemu przewodnikowi opinii publicznej. W tradycji symbol pokoju, natomiast w Weselu, ironicznie – sporu.
  • Dzwon Zygmunt – symbol potęgi i wielkości historycznej narodu.
  • Złota podkowa – szczęście odłożone na przyszłość, gubi ją koń Wernyhory. Podkowę odnajduje Gospodyni i chowa do skrzyni „na zaś”, gest ten jest zapowiedzią zwycięstwa powstania za jakiś czas

Sceny symboliczne[edytuj]

  • Chocholi taniec – symbolizuje zniewolenie, uśpienie i marazm narodu
  • Zasłuchanie – bezczynne czekanie na cud
  • Zgromadzenie chłopów z kosami – nawiązanie do bitwy pod Racławicami, symbol gotowości chłopów do walki

Ekranizacje[edytuj]

Ekranizacji dramatu dokonał Andrzej Wajda w 1972. Wesele zostało nagrodzone Srebrną muszlą na MFF w San Sebastián w 1973. Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku został wytypowany przez niego do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[12][13].

Wesele w Narodowym Czytaniu[edytuj]

Narodowe czytanie „Wesela” w Mińsku, wrzesień 2017 r. Swoją rolę czyta Dyrektor Instytutu polskiego w Mińsku pan Mateusz Adamski

W 2017 roku utwór ten był lekturą Narodowego Czytania pod patronatem pary prezydenckiej Andrzeja Dudy i Agaty Kornhauser-Duda. Dramat Wyspiańskiego został wybrany przez internautów i odczytany w wielu miejscowościach w kraju oraz w innych krajach Europy, a także w Azji, Australii i Oceanii oraz w obu Amerykach[14][15]. Wesele było również kandydatem do Narodowego Czytania w 2016 roku, lecz wówczas w drodze głosowania przez Internet wybrano "Quo vadis" Henryka Sienkiewicza[16].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Jan Nowakowski: Wstęp. W: Stanisław Wyspiański: Wesele. Wyd. II. Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1977, s. XXIV.
  2. Jan Nowakowski: Wstęp. W: Stanisław Wyspiański: Wesele. Wyd. II. Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1977, s. XIX–XX.
  3. Kultura polska: Stanisław Wyspiański. culture.pl.
  4. "Wesele" Wyspiańskiego z pogranicza snu i jawy (pol.). www.polskieradio.pl, 2016-03-16. [dostęp 2017-02-21].
  5. Wesele dramatem narodowym (pol.). fakty.interia.pl, 2010-01-18. [dostęp 2017-02-21].
  6. Fascynacja ludową obyczajowością w literaturze i sztuce okresu romantyzmu i Młodej Polski (pol.). naludowo.pl, 2013-10-22. [dostęp 2017-02-21].
  7. Rafał Węgrzyniak, Encyklopedia "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego", wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001, s. 146-148
  8. Tadeusz Boy Żeleński: Plotka o Weselu Wyspiańskiego. wolnelektury.pl, Warszawa 1922. [dostęp 2017-05-25].
  9. Wesele. archiwum.nina.gov.pl. [dostęp 2017-05-25].
  10. Tadeusz Boy-Żeleński: Plotka o "Weselu" Wyspiańskiego.
  11. Wojciech Natanson: Stanisław Wyspiański. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 26.
  12. Wesele (1972). Nagrody (pol.). www.filmweb.pl. [dostęp 2017-02-21].
  13. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema - oficjalna strona projektu w języku angielskim (ang.). www.mspresents.com. [dostęp 2017-02-21].
  14. „Wesele” lekturą Narodowego Czytania 2017!
  15. Miejscowości uczestniczące w akcji
  16. „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza lekturą Narodowego Czytania w 2016 roku

Linki zewnętrzne[edytuj]