Zawisza Czarny z Garbowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy osoby. Zobacz też: Inne artykuły związane z nazwą „Zawisza”.
Zawisza Czarny z Garbowa
łac. Zawissius Niger de Garbow et Rożnów
Sulima herb.svg
Sulima
Data urodzenia ok. 1370
Data śmierci 12 czerwca 1428
Rodzice Mikołaj z Garbowa
Dorota z Garbowa
Małżeństwo Barbara herbu Pilawa
Wojny i bitwy Bitwa pod Grunwaldem
Administracja Starosta kruszwicki od 1417
starosta spiski od 1420
Zawisza Czarny (fragment obrazu Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem)

Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima (ur. ok. 1370 r. w Garbowie, zm. 12 czerwca 1428 pod Gołąbcem[1][2][3]) – rycerz, niepokonany w licznych turniejach, symbol cnót rycerskich[4]; delegat na Sobór w Konstancji, uczestnik wojen z zakonem krzyżackim, Turkami i husytami, starosta kruszwicki od 1417, starosta spiski od 1420.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rodzicami Zawiszy byli Dorota i Mikołaj z Garbowa, kasztelan konarski sieradzki. Mieli oni oprócz Zawiszy jeszcze dwóch młodszych synów: Jana zwanego Farurejem, starostę spiskiego i stolnika krakowskiego oraz Piotra Kruczka.

Żoną Zawiszy Czarnego była Barbara herbu Pilawa – bratanica biskupa krakowskiego Piotra Wysza, którą poślubił ok. 1397. Historycy sugerują, że było to małżeństwo z rozsądku, choć przyznają też, że Zawisza w tym czasie musiał być już znacznym rycerzem, gdyż arcybiskup krakowski nie zgodziłby się zapewne na małżeństwo bratanicy z kimś zwykłym.

Z ich małżeństwa przyszło na świat czterech synów: najstarszy Marcin, Stanisław z Rożnowa poległy w bitwie pod Warną w 1444[5], Zawisza[6] i najmłodszy Jan z Rożnowa, starosta kolski, pojmany do niewoli w bitwie pod Chojnicami w 1454 (w której zmarł)[7]

Rycerz[edytuj | edytuj kod]

Wielokrotnie brał udział w wyprawach przeciwko Turkom, występując wraz ze swym bratem Farurejem w szeregach rycerstwa europejskiego, ściągany na te wyprawy przez króla Węgier, Zygmunta Luksemburskiego, z którego dworem był przez lata silnie związany.

Zapis króla Władysława Jagiełły dla Zawiszy Czarnego na sumę na Borunicach (1414 r.).

Na wieść o szykującej się ostatecznej rozprawie z Krzyżakami powrócił do Polski. Uczestniczył w bitwie pod Grunwaldem i niewykluczone, że to właśnie Zawisza w krytycznym momencie bitwy uratował królewski sztandar, choć nie ma na to wyraźnych dowodów. Po bitwie Zawisza wystąpił razem ze Ściborem ze Ściborzyc z propozycją zawarcia pokoju między królem polskim i królem węgierskim Zygmuntem Luksemburskim (układ w Lubowli w 1411). W 1412 uczestniczył wraz z królem Władysławem Jagiełłą w uroczystym zjeździe monarchów w Budzie, występując również jako uczestnik zorganizowanego przy tej okazji wielkiego turnieju rycerskiego. Nagrodą dla rycerza uznanego za najlepszego miał być rumak ze złotymi podkowami, dla najlepszego giermka rumak z podkowami srebrnymi. Wprawdzie Jan Długosz przedstawia rycerzy polskich, drużynowo, jako najlepszych. Główne nagrody przypadły rycerzowi ze Śląska i giermkowi z Austrii[8].

Służba dyplomatyczna[edytuj | edytuj kod]

Będąc świetnym dyplomatą, a przez to jednym z najbardziej zaufanych ludzi króla Władysława Jagiełły, został wysłany jako jeden z sześciu posłów delegacji polskiej na Sobór w Konstancji (1414–1418), gdzie wsławił się występując jako jeden z nielicznych obrońców sprawy i osoby Jana Husa. 9 maja 1418 na Soborze w Konstancji w obecności papieża oświadczył, że czci króla polskiego będzie bronić „gębą i ręką” i uzyskał od Marcina V potępienie paszkwilu napisanego przez zakonnika Jana Falkenberga. Oszczercze pismo wobec króla Jagiełły i Polaków nosiło tytuł Satyra przeciw herezji i innym nikczemnościom Polaków i ich króla Jagiełły[9]. Wielokrotnie posłował na dwór Zygmunta Luksemburskiego. Podczas odbywania jednego ze swych licznych poselstw, przebywając na dworze tegoż władcy, dostał się do niewoli czeskiej podczas walk pod Niemieckim Brodem, w czasie krucjaty przeciw husytom. Z niewoli tej został uwolniony, po wpłaceniu okupu[10].

Służba u Zygmunta Luksemburskiego[edytuj | edytuj kod]

W 1415, towarzysząc królowi Zygmuntowi Luksemburskiemu w podróży do Perpignan w Aragonii gdzie pokonał w głośnym pojedynku Jana z Aragonii, wysadzając z siodła jednym uderzeniem kopii najprzedniejszego rycerza turniejowego zachodniej Europy. Utwierdziwszy w ten sposób sławę niepokonanego i najznakomitszego rycerza w Europie, chętnie był podejmowany na dworach władców europejskich.

W latach 1420–1422 walczył po stronie króla Węgier z czeskimi husytami.

W historii odnotowano również słynną ucztę, jaką wydał Zawisza Czarny na ulicy św. Jana w Krakowie dla monarchów biorących udział w uroczystościach zaślubin Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej w 1424. Wzięli w niej udział król rzymski, duński, polski, książęta mazowieccy, śląscy oraz inni dostojnicy.

Śmierć Zawiszy Czarnego[edytuj | edytuj kod]

W roli dowódcy oddziałów najemnych uczestniczył w wyprawie Zygmunta Luksemburskiego na Turków w 1428 i osłaniał odwrót tego władcy z pola walki pod Golubacem (Gołąbcem); król Zygmunt posłał łódź dla Zawiszy i nakazał mu w nią wsiąść. Rycerz postanowił pozostać ze swoimi towarzyszami na polu bitewnym. Odsyłając łódź ruszył z dwoma pieszymi przeciw wojsku tureckiemu. Został otoczony przez wroga i wzięty do tureckiej niewoli. Jak mówi legenda, przyczyną śmierci Zawiszy był konflikt między dwoma janczarami o to, czyim jeńcem był Zawisza. Podczas kłótni jeden z przeciwników wyciągnął szablę (jatagan) i obciął Zawiszy głowę.

Przyczynę śmierci Zawiszy Czarnego upatrywano jednak przede wszystkim w nieudolności króla Zygmunta Luksemburskiego jako naczelnego dowódcy tejże wyprawy.

Symboliczny pogrzeb Zawiszy odbył się w listopadzie 1428 roku w kościele franciszkanów w Krakowie.

Potomkowie Zawiszy[edytuj | edytuj kod]

Potomkowie Zawiszy Czarnego wywodzą się od jego syna Jana (ożenionego z Małgorzatą Szafraniec z Pieskowej Skały) i wnuczki Barbary z Rożnowa. Odnajdujemy wśród nich m.in. hetmana Stanisława Koniecpolskiego, sławnego z Potopu księcia Bogusława Radziwiłła czy też słynnego partyzanta mjr. Henryka Hubala Dobrzańskiego.

Zawisza Czarny w źródłach[edytuj | edytuj kod]

Wyobrażenie Zawiszy Czarnego na jachcie jego imienia

Jan Długosz, kronikarz na dworze Kazimierza Jagiellończyka, napisał o Zawiszy:

Nie tylko w tej bitwie, w której pojmany zginął, ale we wszystkich wyprawach okazywał się rycerzem dzielnym i znakomitym, słynął odwagą i wielkimi czynami, w których nikt mu nie dorównywał. Był zaś w mowie słodki i ujmujący, tak że nie tylko ludzi zacnych i szlachetnych, ale barbarzyńców nawet swoją uprzejmością zniewalał. Miał przede wszystkim ten rzadki w sobie przymiot, że jak w bitwie najśmielszy zapał, tak w radzie najumiarkowańszą okazywał rozwagę. Godzien za swe bohaterskie dzieła nie moich słabych, ale i Homera samego pochwał.

Kanonik krakowski i poeta Adam Świnka po śmierci Zawiszy Czarnego ułożył po łacinie epitafium na jego cześć o treści:

Wolał krew mężnie przelać, niż życie ocalić.

Całe epitafium Zawiszy, zaczynające się od incipitu Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, znalazło się w księdze XI Roczników Jana Długosza[11].

Natomiast Zygmunt Luksemburski w liście do wielkiego księcia litewskiego Witolda pisał po śmierci Zawiszy:

Rycerstwo straciło w Zawiszy najzręczniejszego i najobrotniejszego towarzysza i wodza. Jak to zresztą całemu światu wiadomo, najdzielniejszym był rycerzem, najdoświadczeńszym wojownikiem i wielkim dyplomatą. Domagają się jego znakomite czyny, ażeby zmarły ojciec w swych synach ożył i w swoim potomstwie.

Dla wielu pokoleń Polaków Zawisza Czarny stał się jednym z ważniejszych bohaterów narodowych, przede wszystkim symbolem niewzruszonej odwagi, nadzwyczajnej słowności i lojalności. Słynne stało się powiedzenie: Na nim ci jako na Zawiszy, czyli Polegaj jak na Zawiszy, które weszło do Prawa Harcerskiego jako symbol solidności i niezawodności, do której dążą harcerze.

Zawisza w literaturze pięknej[edytuj | edytuj kod]

Zawisza Czarny jest tytułowym bohaterem powieści historycznej Stefana M. Kuczyńskiego pt. Zawisza Czarny: powieść historyczna. Jego postać została przedstawiona również w Krzyżakach Henryka Sienkiewicza, w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, w opowiadaniu Teodora Jeske-Choińskiego Triumf Zawiszy Czarnego i Trylogii husyckiej Andrzeja Sapkowskiego, a także w cyklu krzyżackim Dariusza Domagalskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jedynie Jan Długosz pisząc Ex almania ducens genus, cuius viri animosi et honorum cupidi; inter quos sub nostra etate Zauissius de Garbow, dictus niger, magis excellentia claruit (w: Jan Długosz. Insignia [...] s. 70) sugeruje niemieckie pochodzenie rycerza, co nie znalazło potwierdzenia w żadnych badaniach współczesnych historyków nad rodem Sulimczyków.
  2. Polski Słownik Biograficzny, tom VI, biografia Farureja Jana z Garbowa.
  3. Możejko, Szybkowski i Śliwiński 2003 ↓, s. 136.
  4. Obszerny życiorys według informacji ze strony 77 DSH im. Zawiszy Czarnego (hufiec Bytom).
  5. informacje z zeszytu historycznego Rzeczpospolitej „Batalie i wodzowie wszech czasów”, Nr 21, „Władysław III pod Warną”, 7 czerwca 2008, s. 13 – „Zgubna decyzja Władysława”.
  6. Zawisza Czarny z Garbowa – herbu Sulima.
  7. Zawisza Czarny, [w:] „Polityka”, wydanie specjalne 4/2010, Pomocnik historyczny: 1410 Grunwald, s. 20.
  8. Możejko, Szybkowski i Śliwiński 2003 ↓, s. 66.
  9. Witold Mikołajczak Grunwald 1410 o krok od klęski Wydawnictwo Replika Zakrzewo 2015, s. 160.
  10. Witold Mikołajczak Grunwald 1410 o krok od klęski Wydawnictwo Replika Zakrzewo 2015, s. 160.
  11. Teresa Michałowska: Średniowiecze. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 692, 695-697, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anna Klubówna: Zawisza Czarny w historii i legendzie. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979.
  • Ignacy Kozielewski: Zawisza Czarny. Płock-Warszawa: 1928.
  • Stanisław Kuczyński: Zawisza Czarny. Katowice: 1980.
  • Krzysztof Kwaśniewski: Społeczne rodowody bohaterów. Warszawa: 1977.
  • Stefan M. Małachowski: Zawisza Czarny. Warszawa: 1929.
  • Beata Możejko, Sobiesław Szybkowski, Błażej Śliwiński: Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima. Gdańsk: WiM, 2003. ISBN 83-918873-4-0.
  • Dariusz Piwowarczyk. Siedem cnót Zawiszy Czarnego. „Mówią wieki”, 15 lipca 2004. [dostęp 19 lutego 2011]. 
  • Antoni Prochaska: Zawisza Czarny. Szkice historyczne z XV w. Kraków-Warszawa: 1884.
  • Marcin Szymoniak. Zawisza Czarny z Grabowa w świetle dotychczasowych badań historycznych. „Studenckie Zeszyty Historyczne”. Zeszyt 13, s. 67-89, 2007. Koło Naukowe Historyków Studentów UJ. Kraków: Uniwersytet Jagielloński. [dostęp 30 listopada 2009]. 

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]