Zimorodek zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zimorodek zwyczajny
Alcedo atthis[1]
(Linnaeus, 1758)
Zimorodek zwyczajny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd kraskowe
Rodzina zimorodkowate
Podrodzina zimorodki
Rodzaj Alcedo
Gatunek zimorodek zwyczajny
Synonimy
  • Gracula Atthis Linnaeus, 1758[2]
  • Alcedo Ispida Linnaeus, 1758[3]
  • Alcedo bengalensis J.F. Gmelin, 1788[4]
  • Alcedo hispidoides Lesson, 1837[5]
  • Alcedo pallida A.E. Brehm, 1853[6]
  • Alcedo longirostris Radde, 1884[7]
  • Alcedo macrorhynchus Radde, 1884[7]
  • Alcedo floresiana Sharpe, 1892[8]
  • Alcedo ispida Spatzii Koenig, 1892[9]
  • Alcedo ispida var. taprobana O. Kleinschmidt, 1894[10]
  • Alcedo atthis corsicana Laubmann, 1918[11]
Podgatunki
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[12]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     obszary lęgowisk

     miejsca zimowania

     miejsca przebywania poza rozrodem

Ptaki podczas budowy gniazda sporą część czasu spędzają na kąpieli i czyszczeniu piór
W Indiach występują dwa podgatunki A. a. taprobana (po lewej) i A. a. bengalensis.

Zimorodek zwyczajny[13], zimorodek[14] (Alcedo atthis) – gatunek niewielkiego ptaka rybożernego z podrodziny zimorodków (Alcedininae) w rodzinie zimorodkowatych (Alcedinidae).

Etymologia nazwy[edytuj]

Nazwę „zimorodek” w języku polskim próbowano wywieść od „ziemio-rodek”, czyli „rodzący się w ziemi”. Tłumaczenie to jest jednak nie jest poprawne, gdyż nazwa ptaka nie łączy się z „ziemią” a „zimą” (ptak jakoby rodził się w zimie)[15].

Zasięg występowania[edytuj]

Zimorodek zwyczajny występuje w zależności od podgatunku[16][17][13]:

Na obszarach o łagodnym roku przez cały rok, zimorodek zwyczajny nie podejmuje wędrówek, jednak na terenach, gdzie rzeki i zbiorniki wodne zamarzają zimą, ptaki te podejmują wędrówki po sezonie lęgowym. Większość ptaków zimuje w południowych częściach obszaru lęgowego, jednak nieliczne z nich przelatują nad Morzem Śródziemnym na południe do Afryki, a ptaki ze wschodniego zasięgu swojego występowania do Azji Południowo-Wschodniej. Zimorodki odbywają wędrówki głównie nocą, a niektóre populacje z Syberii muszą pokonać dystans niemal 3000 km pomiędzy terenami lęgowymi, a zimowiskami[18].

Zimorodek zwyczajny jest szeroko rozprzestrzeniony w Europie, Azji i północnej Afryce, głównie na południe od równoleżnika 60°N. Jest powszechnym gatunkiem lęgowym na większości swojego rozległego zasięgu w Europie, w północnej Afryce głównie zimuje, jednak nieliczne populacje odbywają lęgi na wybrzeżu Maroka i Tunezji. W regionach o klimacie umiarkowanym, zimorodek zasiedla czyste, wolnopłynące strumienie i rzek oraz jeziora z brzegami silnie porośniętymi roślinnością. Odwiedza zarośla i krzewy ze zwisającymi gałęziami blisko płytkiej, otwartej wody, w której żeruje. W zimie chętniej żeruje na wybrzeżach, często w estuariach, czy zatokach oraz wzdłuż skalistych wybrzeży. Populacje tropikalne spotykane są przy wolnopłynących rzekach, nad namorzynowymi strumieniami, czy na bagnach[18].

Zimorodki są ważnymi elementami ekosystemów i dobrymi bioindykatorami zdrowia społeczności słodkowodnych. Najwyższe gęstości ptaków lęgowych znajduje się w siedliskach z czystą wodą oraz drzewami i krzewami na brzegach, co ułatwia obserwację ofiar. Siedliska wybierane przez zimorodki mają również najwyższą jakość wody, więc obecność tego ptaka potwierdza normę jakości wody[19]. Działania mające na celu zwiększenie przepływu wody mogą zakłócać to siedlisko, a w szczególności sztuczna regulacja naturalnych brzegów wpływa poprzez redukcję populacji ryb, płazów i wodnych gadów, także i na zmniejszenie populacji ptactwa wodnego, w tym zimorodka zwyczajnego. zastąpienie banków naturalnych przez sztuczne ograniczenie znacznie zmniejsza populacje ryb, płazów i gadów wodnych, a ptaki wodne są tracone[20].

W Polsce to nieliczny (niegdyś liczny) ptak lęgowy, spotyka się go na całym niżowym obszarze kraju.

Taksonomia[edytuj]

Gatunek po raz pierwszy opisał w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz, nadając mu nazwę Gracula Atthis[2]. Opis ukazał się w dziele Systema Naturae[2]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Linneusz wskazał Egipt (łac. Habitat in Ægypto)[2]. Obecnie (2017) wyróżnia się siedem podgatunków A. atthis[17]. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz podgatunku nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:

Podgatunek Oryginalna kombinacja nazwy Autor i rok opisu Miejsce typowe
A. a. ispida Alcedo Ispida Linnaeus, 1758[3] Europa i Azja (łac. Habitat ad maris littora in Europa, Asia) = Szwecja
A. a. bengalensis Alcedo bengalensis J.F. Gmelin, 1788[4] Bengal (łac. Habitat in Bengala)
A. a. taprobana Alcedo ispida var. taprobana O. Kleinschmidt, 1894[10] Cejlon
A. a. floresiana Alcedo floresiana Sharpe, 1892[8] Flores, Małe Wyspy Sundajskie
A. a. hispidoides Alcedo hispidoides Lesson, 1837[5] Buru
A. a. salomonensis Alcedo ispida salomonensis Rothschild & Hartert, 1905[21] Rendova i Gizo, Wyspy Salomona

Badania molekularne przeprowadzono w 2007 roku sugerują że A atthis jest najbliżej spokrewniony z A. coerulescens i wraz z nim tworzą grupę siostrzaną z A. quadribrachys i A. semitorquata[22].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała około 16 cm; masa ciała samców z podgatunku atthis 23–35 g, z podgatunku ispida 29–45 g, z podgatunku bengalensis 19–40 g, masa ciała samic z podgatunku atthis 30–35 g, z podgatunku ispida 34–46 g, z podgatunku bengalensis 20–30 g[16]; rozpiętość skrzydeł 24–26 cm[23]. Niewielki ptak z nieproporcjonalnie dużą głową, długim dziobem i krótkim ogonem. Z wierzchu niebieski (grzbiet jasnoniebieski, skrzydła z zielonkawym odcieniem; barwa w pewnym stopniu zależy od oświetlenia), od spodu pomarańczowy z białym gardłem. Policzek i kantarek pomarańczowe, biała plama z boku szyi[24][25]. W okresie lęgowym samica ma żuchwę przynajmniej w 2/3 zabarwioną różowawo-pomarańczowo, natomiast dziób samca jest cały czarny lub z niewielką ilością różowego przy nasadzie żuchwy[26]. Młode ptaki obu płci mają cały czarny dziób, brązowe znaczenia na piersi i ciemny wierzch stóp[26]. Głos to przenikliwy gwizd, często wydawany w locie[25][24]. Mimo jaskrawego ubarwienia, trudno go zauważyć, kiedy czatuje nieruchomo nad wodą, i często zdradza swoją obecność właśnie głosem[24].

Ekologia[edytuj]

Siedlisko[edytuj]

Istotnymi aspektami siedliska zimorodka zwyczajnego są nieruchome lub delikatnie płynące wody obfitujące w małe ryby, a także trzcina, sitowina lub przybrzeżne krzewy z wystającymi gałęziami[16][27]. Przebywa też nad strumieniami, małymi rzekami, kanałami i rowami melioracyjnymi, a także nad jeziorami, stawami i zalanymi żwirowniami[16]. Niezbędnym elementem siedliska zimorodka są również odpowiednie skarpy na czas sezonu lęgowego, ale miejsca gniazdowania mogą być oddalone o ponad 250 m od wód w których ptak ten zdobywa pożywienie[16][27]. Podczas zimy staje się bardziej przybrzeżny, częściej występuje u ujścia rzek, w portach i na skalistych wybrzeżach morskich[16]. W tropikalnych regionach swojego zasięgu przebywa w dolnym biegu rzek z gęsto pokrytymi roślinnością brzegami, w potokach wśród namorzynów, na bagnach i zalanych łąkach oraz nawet w dużych ogrodach[16]. We wschodniej części swojego zasięgu wchodzi w kontakt z kilkoma innymi podobnymi gatunkami zimorodków, co może ograniczyć wybór jego siedliska[16].

Okres lęgowy[edytuj]

Gody[edytuj]

Podobnie jak inne zimorodki, zimorodek zwyczajny jest ptakiem silnie terytorialnym. Ponieważ każdego dnia musi przyjmować pokarm o masie równej około 60% masy jego ciała, ważne jest, aby miał on kontrolę nad odpowiednim odcinkiem rzeki. Przez większość roku prowadzi samotny tryb życia, dnie spędzając w gęstej roslinności. Jeśli na jego terytorium pojawi się inny zimorodek, ptaki mogą ze sobą walczyć, chwytając drugiego za dziób i próbując przytrzymać go pod wodą. Zimorodki dobieraja się w pary jesienią, ale każdy ptak zachowuje oddzielne terytorium, o średniej długości co najmniej jednego kilometra, maksymalnie do 3,5 km, a terytoria są łączone dopiero na wiosnę[18].

Zaloty są inicjowane przez samca, który ściga samicę, nieustannie ją nawołując, a następnie karmi ją rytualnie, po którym to następuje najczęściej kopulacja[28].

Gniazdo znajduje się w zagłębieniu wykopanym przez obydwa ptaki pary, na niskim pionowym brzegu rzeki, a niekiedy w kamieniołomie lub innym odsłonięciu terenu. Zagłębienie jest równe, o niewielkim spadzie, ma średnio 60–90 cm długości i jest zakończone powiększoną komorą[28]. Zagłębienie jest początkowo czyste, jednak z czasem gromadzą się w nim odpadki z pozostałosci po rybach oraz wypluwki[29].

Jaja zimorodka zwyczajnego

Zimorodek zwyczajny składa zazwyczaj od dwóch do dziesięciu śnieżnobiałych jaj o przeciętnej szerokości 1,9 cm i długości 2,2 cm i waży około 4,3 g, z czego 5% stanowi skorupka[30]. Z jednego lub dwóch jaj w większości lęgów nie wykluwają się pisklęta, ponieważ rodzic nie jest w stanie ich przykryć. Obie płci wysiadują jaja w ciągu dnia, ale nocą tylko samica. Wysiadujący ptak znajduje się w stanie podobnym do transu; nieustannie rozrzuca pelet, rozbijając go dziobem. Pisklęta, gniazdowniki, wykluwają się po 19-20 dniach inkubacji, a bezbronne pisklęta pozostają w gnieździe przez kolejne 24-25 dni, niekiedy dłużej[18]. Gdy podrosną wystarczająco, młode ptaki będą podchodzić do wejscia do gniazda na karmienie[29] W trakcie sezonu para może wyprowadzić dwa, a niekiedy trzy lęgi[28].

Przeżywalność[edytuj]

Pierwsze dni dla opierzonych, młodocianych ptaków są najbardziej niebezpieczne. Podczas pierwszych nurkowań do wody, około czterech dni po opuszczeniu gniazda, podloty mogą nasiąknąć wodą i utonąć[18]. Wiele młodych ptaków nie nauczyło się jeszcze łowić ryb, a opuściły już terytoria rodziców, i tylko około połowy z nich przetrwa dłużej niż tydzień lub dwa. Większość zimorodków pada z powodu wychłodzenia lub z braku pożywienia, a sroga zima może zabić wysoki odsetek ptaków. Powodzie występujące latem mogą zniszczyć gniazda lub utrudnić połowy ryb, co prowadzi wiele ptaków z do głodu. Tylko jedna czwarta młodych dożyje sezonu lęgowego w kolejnym roku, jednak to wystarczy utrzymać populację. Podobnie, tylko jedna czwarta dorosłych ptaków przetrwa z jednego sezonu lęgowego do następnego. Bardzo mało ptaków żyje dłużej niż jeden sezon lęgowy[31], choć źródła podają rozbieżne dane na temat maksymalnego wieku jaki dożył osobnik zimorodka: od 7,5 roku[31] do 21 lat[32].

Pożywienie[edytuj]

Zimorodek żywi się głównie rybami, które chwyta, nurkując pionowo w dół w potokach i rzekach. Zjada także wodne owady, żaby i raki.

Polowanie[edytuj]

Zimorodek w locie

Lata nisko nad wodą. W czasie polowania siaduje na gałęziach nad rzeką i czatuje na ryby. Ofiara jest pod wodą najpierw namierzana wzrokiem. Z tego też powodu zamieszkuje akweny o czystej wodzie, bogate w odpowiedniej wielkości ryby. Atakuje je z zasadzki lub krótkiego lotu zwisającego. Samo zanurzenie trwa sekundę, a ryba jest nabijana na dziób. Nim ją zje, przenosi ją do czatowni. Jeśli pokarm jest przeznaczony dla samego ptaka, to połyka go, rybią głowę skierowując do przełyku przodem. W przypadku gdy podaje ją młodemu, ryba jest przekręcona w dziobie. Kiedyś zimorodki były tępione, gdyż posądzano je o zjadanie istotnych dla człowieka gatunków ryb w gospodarstwach rybackich. Udowodniono jednak, że preferuje mało znaczące słonecznice, cierniki, kiełbie i ukleje.

Ochrona[edytuj]

W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową oraz wymagający ochrony czynnej[33].

Głównym powodem zanikania tego niewielkiego ptaka jest utrata siedlisk, głównie nienaturalna obudowa zbiorników (np. likwidacja urwistych skarp), zanieczyszczenie wody i niepokojenie powodowane przez wędkarzy i wczasowiczów. Zabijano je niegdyś dla kolorowych piór i przez wyławianie ryb. W ramach działań ochronnych należy ograniczać plany zabudowy hydrotechnicznej dolin rzecznych, unikać wycinanki drzew w linii brzegowej rzek i jezior, prowadzić korekty profilu skarp, które uległy erozji, wytypować „strefy ciszy” na rzekach o znacznych liczebnościach zimorodka, ograniczać penetracje nabrzeży przez ludzi w okresie lęgowym.

Zimorodek w kulturze[edytuj]

W mitologii greckiej księżniczka Alkione i jej mąż Keyks zostali zamienieni w zimorodki. Byli to szczęśliwi małżonkowie, którzy ściągnęli na siebie gniew bogów porównując się do Hery i Zeusa. Zeus doprowadził do śmierci mężczyzny, a jego żona rzuciła się do morza. Bogowie pożałowali swojego gniewu i przemienili małżonków w ptaki. Greckie określenie „dni zimorodka” oznacza okres spokoju i odnosi się do kilkutygodniowego okresu w styczniu, w którym wiatry nad Morzem Egejskim uspokajają się. W wierzeniach starożytnych był to czas, w którym Eol, bóg wiatrów i ojciec Alkione, uspokajał wiatry i fale, aby córka–zimorodek mogła bezpiecznie zbudować gniazdo i złożyć jaja[34]. Do tego przekazu odnosi się starożytny dialog Zimorodek, którego autorstwo błędnie przypisywano Platonowi lub Lukianowi z Samosaty; jeszcze Diogenes Laertios stwierdzał, że nie jest to prawda. Rozmówcami są Sokrates i Chajrefont, czytelnik poznaje z niego mitologiczną historię i dowiaduje się, że według ludowych wierzeń pogodne dni zimą przychodzą, aby mogły się wykluć młode zimorodki. Sokrates wykorzystuje te wierzenia do refleksji nad przemianami w przyrodzie i możliwościami ludzi[35].

W średniowieczu suszone skóry zimorodków były uważane za talizman, chroniący przed uderzeniem pioruna[36].

Irlandzka wersja opowieści o potopie tłumaczy, jak zimorodek zyskał swe jaskrawe barwy. Ptak, początkowo szary, został wysłany na zwiad z Arki Noego i opalił swój brzuszek w promieniach Słońca; błękit jego grzbietu wziął się z błękitu nieba[36].

Na tryptyku Ogród rozkoszy ziemskich autorstwa Hieronima Boscha, zimorodek zajmuje eksponowane miejsce pośród ptaków występujących w środkowej części. Jest on symbolem hipokryzji[37].

Poeta Wincenty Pol w utworze „Do Pana W. D.”, napisanym w 1856 roku, umieścił następujący fragment, nawiązujący do nazwy ptaka:

Że Pan Wodzicki wie o Zimorodku,
Co ściele gniazdo w samej zimy środku,
Temum nie przeczył; sam język świadczy,
Że tej ptaszynie zima nasza matczy[38].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. Alcedo atthis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d Linnaeus 1758 ↓, s. 109.
  3. a b Linnaeus 1758 ↓, s. 115.
  4. a b J.F. Gmelin: Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 13. T. 1. Lipsiae: impensis Georg. Emanuel. Beer, 1788, s. 450. (łac.)
  5. a b R.P. Lesson: Description de mammifères et d’oiseaux récemment découverts. Paris: 1837, s. 345. (fr.)
  6. A.E. Brehm. Etwas über den Zug der Vögel in Nord-Ost-Afrika. „Journal für Ornithologie”. 1, s. 454 (przypis), 1853 (niem.). 
  7. a b G. Radde: Ornis Caucasica. Die Vogelwelt des Kaukasus: systematisch und biologisch-geographisch beschrieben. Kassel: Verlag von Theodor Fischer, s. 324. (niem.)
  8. a b R.B. Sharpe: Catalogue of the Birds in the British Museum. Cz. 17. London: Printed by order of the Trustees, 1892, s. 140, 151. (ang.)
  9. A.F. Koenig. Zweiter Beitrag zur Avifauna von Tunis.. „Journal für Ornithologie”. 40, s. 367, 1892 (niem.). 
  10. a b O. Kleinschmidt. Alcedo ispida, var. taprobana Kleinschm. . „Ornithologische Monatsberichte”. 2, s. 126, 1894 (niem.). 
  11. A. Laubmann. Beiträge zur Kenntnis des Formenkreises Alcedo atthis. „Archiv für Naturgeschichte. Abteilung A.”. 84, s. 75, 80, 1918 (niem.). 
  12. BirdLife International 2016, Alcedo atthis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2017 [online], wersja 2016-3 [dostęp 2017-04-21] (ang.).
  13. a b Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Alcedininae Rafinesque, 1815 - zimorodki (wersja: 2016-08-06). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2017-04-21].
  14. P. Busse (red.), Z. Czarnecki, A. Dyrcz, M. Gromadzki, R. Hołyński, A. Kowalska-Dyrcz, J. Machalska, S. Manikowski, B. Olech: Ptaki. T. II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 368, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
  15. Wiesław Boryś, Hanna Popowska-Taborska: O pridevu čarni u srpskohrvatskom jeziku. Wrocław: Ossolineum, 1987, s. 117–118. ISBN 8304022699.
  16. a b c d e f g h P.F. Woodall: Common Kingfisher (Alcedo atthis). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2017. [dostęp 2017-04-21]. (ang.)
  17. a b F. Gill & D. Donsker (red.): Rollers, ground rollers & kingfishers (ang.). IOC World Bird List: Version 7.1. [dostęp 2017-04-21].
  18. a b c d e Fry, Fry i Harris 1999 ↓, s. 219–221.
  19. Peris i Rodriguez 1996 ↓, s. 31–38.
  20. Lin, Tsai i Wu 2007 ↓, s. 31–42.
  21. W. Rothschild & E. Hartert. Further contributions to our knowledge of the Ornis of the Solomon Islands. „Novitates Zoologicae”. 12, s. 255, 1905 (ang.). 
  22. R.G. Moyle, J. Fuchs, E. Pasquet & B.D. Marks. Feeding behavior, toe count, and the phylogenetic relationships among alcedinine kingfishers (Alcedininae). „Journal of Avian Biology”. 38 (3), s. 317–326, 2007. DOI: 10.1111/J.2007.0908-8857.03921.x (ang.). 
  23. P. Sterry, A. Cleve, A. Clements & P. Goodfellow: Ptaki Europy: przewodnik ilustrowany. Warszawa: Świat Książki, 2007, s. 250. ISBN 978-83-247-0818-5.
  24. a b c Lars Jonsson, Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, 2006.
  25. a b Lars Svensson, Killian Mullarney, Dan Zetterstrom, Collins Bird Guide, second edition, 2009.
  26. a b Javier Blasco-Zumeta, Gerd-Michael Heinze, 282. Kingfisher.
  27. a b J.H. Reichholf (red.), G. Steinbach (red.), E. Bezzel, K. König, E. Keller, B. Kremer, F. Sauer, K.L. Schuchmann, A. Siegl & R. Witt: Ptaki. Cz. 3: Papugowe, sowy, lelkowe, jerzykowe, kolibry, kraskowe, dzięciołowe, wróblowe. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 68, seria: Leksykon zwierząt. ISBN 83-7311-622-2.
  28. a b c Snow i Perrin 1998 ↓, s. 956–958.
  29. a b Coward 1930 ↓, s. 284–287.
  30. Kingfisher Alcedo atthis (Linnaeus, 1758) (ang.). W: Bird facts [on-line]. British Trust for Ornithology. [dostęp 2008-08-21].
  31. a b Survival and threats. W: Kingfisher [on-line]. Royal Society for the Protection of Birds. [dostęp 2008-08-23].
  32. Longevity list of birds ringed in Europe. W: Kingfisher [on-line]. EURING. [dostęp 2008-08-23].
  33. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 1348).
  34. Alcyone and Ceyx. greeka.com. [dostęp 2017-04-26].
  35. Pseudo-Platon: Zimorodek i inne dialogi. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1985. ISBN 83-01-05484-0.
  36. a b Rachel Warren Chadd, Marianne Taylor: Birds: Myth, Lore and Legend. Bloomsbury Publishing, 2016, s. 97. ISBN 1472922883.
  37. The birds in the Garden of Earthly Delights (ang.). Birding140, 2014-01-13. [dostęp 2017-04-26].
  38. Wincenty Pol: Dzieła: wierszem i prozą, Tom 5. Lwów: F.H. Richter, 1876, s. 347.

Bibliografia[edytuj]