Bombus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bombus[1]
Latreille, 1802
Przedstawiciel rodzaju: trzmiel ziemny
Przedstawiciel rodzaju: trzmiel ziemny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Podtyp tchawkodyszne
Gromada owady
Rząd błonkoskrzydłe
Podrząd trzonkówki
Nadrodzina pszczoły
Rodzina pszczołowate
Plemię Bombini
Rodzaj Bombus
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Bumblebee 2007-04-19.jpg
Trzmiel wysuwający trąbkę w kierunku kwiatostanu żurawki
Trzmiele wylatujące z podziemnego gniazda
Trzmiel pokryty pyłkiem

Bombusrodzaj owadów społecznych z rodziny pszczołowatych, obejmujący trzmiele i trzmielce (brzmiki) – duże owady (do 30 mm), gęsto owłosione, często jaskrawo ubarwione, ale zwykle z przewagą czerni lub też całkiem czarne. Mają bardzo duże znaczenie w gospodarce rolnej, ponieważ poszukując pyłku, którym się żywią zapylają wiele gatunków roślin uprawnych, polowych i szklarniowych, oraz dziko rosnących. Niektóre z nich są organizmami modelowymi w badaniach zachowania, fizjologii, strategii żerowania oraz ewolucji relacji społecznych wśród owadów.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele tego rodzaju występują na większości kontynentów, z wyjątkiem znacznej części Afryki i nizin Indii. Wczesna dywersyfikacja gatunków przebiegała początkowo prawdopodobnie w krainie palearktycznej[2]. Najliczniejsze są w strefie klimatu umiarkowanego. Introdukowano je do Australii i Nowej Zelandii[3]. Są pospolitymi owadami łąk, pól i sadów.

W Polsce stwierdzono występowanie 40 gatunków[4] należących do tego rodzaju, z czego najpospolitszymi są: trzmiel ziemny, trzmiel polny, trzmiel łąkowy i trzmiel kamiennik.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Budowa aparatu gębowego, a zwłaszcza długość proboscis, umożliwia im pobieranie pokarmu z koron kwiatów niedostępnych dla mniejszych pszczół z rodzaju Apis[2], na przykład z lucerny czy naparstnicy. Żerują już przy temperaturze 10 °C. Gatunki strefy umiarkowanej latają od początku kwietnia do końca września. Jako pierwsze z zimowego snu budzą się trzmiel gajowy, leśny, ziemny i wrzosowiskowy. Pierwszą czynnością po zimowym śnie jest wyszukanie miejsca na gniazdo. W zależności od gatunku wybierają takie miejsca jak podziemne nory, zakamarki w budynkach, kępy suchych traw, czy gruzowiska. W strefie tropikalnej trzmiele zakładają stałe kolonie całoroczne.

Trzmiele i trzmielce są bardzo wydajnymi zapylaczami, w ciągu dnia otwierają kilka tysięcy kwiatów. Przemieszczają się powoli – w locie osiągają prędkość ok. 10 km/h[5].

Większość trzmieli żyje w monogynicznych koloniach[2]. Ich gniazdo składa się z części zewnętrznej – zbudowanej z suchej trawy, mchu i tym podobnych budulców, często wzmacnianych woskiem, oraz części wewnętrznej, gdzie samica matka buduje woskowy garnuszek, do którego znosi nektar z kwiatów. Następnie buduje z wosku pierwszą komórkę kolebkę, gdzie składa jaja, które ogrzewa ciepłem własnego ciała.

Trzmielce (brzmiki) nie budują gniazd. Nie występuje u nich kasta robotnic. Pasożytują na koloniach różnych, prymitywnie eusocjalnych gatunków trzmieli składając jaja w ich gniazdach[2], stąd angielska nazwa cuckoo bumblebee stanowiąca połączenie dwóch wyrazów: „trzmiel” i „kukułka”. Larwami trzmielców opiekują się robotnice trzmieli[3]. Pasożytnictwo społeczne (prawdopodobnie fakultatywne) stwierdzono również u kilku gatunków z podrodzajów Alpinobombus i Thoracobombus[2].

Z jaj lęgną się czerwie (lęg trwa do tygodnia), są intensywnie karmione, a po 2 tygodniach tworzą kokony i przepoczwarczają się. Rozwój od jaja do owada doskonałego trwa od 28 do 36 dni.

W strefie umiarkowanej z jaj składanych od początku wiosny do połowy lata lęgną się robotnice pomagające matce w rozbudowie gniazda i spełniające w nim wszystkie funkcje opiekuńcze. Pierwsze osobniki z racji mniejszej ilości pokarmu są nieco mniejsze od wylęgających się później. Od sierpnia lęgną się samce, które odżywiają się pyłkiem kwiatowym, a na końcu młode samice. Liczebność trzmieli skupionych przy jednym gnieździe wzrasta najczęściej do 100 osobników. Jesienią w strefie umiarkowanej robotnice, samce, a także stare samice giną, zaś młode samice zimują i wiosną zakładają własne rody.

Użądlenia[edytuj | edytuj kod]

Samice trzmieli (królowa-matka i robotnice) mają żądło służące im do obrony. Użądlenia tych owadów są bolesne, ale zdarzają się znacznie rzadziej niż użądlenia innych przedstawicieli pszczół lub os. Trzmiele są od nich dużo mniej agresywne, w normalnych warunkach mało napastliwe. Na ich żądle nie ma haczykowatych zakończeń, dlatego po użądleniu nie pozostaje ono w skórze człowieka. Jad trzmieli zawiera mniej substancji niebezpiecznych dla człowieka niż jad pszczeli. Po użądleniu mogą wystąpić miejscowe obrzęki tkanki podskórnej, a u osób nadwrażliwych – w różnym stopniu nasilone (rzadko silne) objawy wstrząsu anafilaktycznego[6].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Pszczoły obecnie zaliczane do rodzaju Bombus były przez większość z ostatnich 200 lat zaliczane do dwóch rodzajów: Bombus (sensu lato) i Psithyrus (rzadziej trzech, jeśli uwzględnić Bombias[3]), klasyfikowanych w obrębie plemienia Bombini[7]. Czasem umieszczano je w obecnie nieuznawanej podrodzinie Bombinae. Kryterium podziału na rodzaje stanowiły różnice w ich morfologii i biologii. Bombus s. l. obejmował owady określane nazwą trzmiele – są to owady eusocjalne, budujące gniazda, natomiast przedstawicieli rodzaju Psithyrus nazwano trzmielcami – to obligatoryjne pasożyty społeczne trzmieli, zewnętrznie bardzo do nich podobne, ale prowadzące odmienną strategię rozrodczą.

Analizy morfologiczne i molekularne wykazały, że tak definiowane plemię Bombini (Bombus i Psithyrus) stanowi takson parafiletyczny[8][9]. W 1991 roku Paul H. Williams zaproponował włączenie trzmielców do rodzaju Bombus. Liczne badania molekularne wykazały, że trzmiele i trzmielce są ze sobą bardzo blisko spokrewnione. Propozycja Williamsa została szeroko zaakceptowana – trzmielce (Psithyrus) zaliczono do rodzaju Bombus, który stał się taksonem monofiletycznym[2][9][7].

Rodzaj Bombus sensu stricto obejmuje ponad 250 gatunków pogrupowanych w podrodzajach. Odkrycie relacji pokrewieństwa pomiędzy tymi podrodzajami było przedmiotem wielu analiz, począwszy od 1880 roku. Liczba proponowanych podrodzajów wynosi około 40[10]. W 2008 roku Wiliams zaproponował podział na 9 monofiletycznych podrodzajów, podając jednocześnie klucz do ich identyfikacji na podstawie cech morfologicznych (odrębnie dla samic i samców). Autor sugeruje również istnienie pomiędzy nimi różnic behawioralnych i ekologicznych[7] (przedstawiona kolejność uwzględnia filogenezę):

  • B. (Mendacibombus)
  • B. (Bombias)
  • B. (Kallobombus)
  • B. (Orientalibombus)
  • B. (Subterraneobombus)
  • B. (Megabombus)
  • B. (Thoracobombus)
  • B. (Psithyrus)
  • B. (Bombus) s. str.

Gatunki występujące w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Trzmiel żółty (Bombus muscorum)
Trzmiel gajowy (Bombus lucorum)
Trzmielec żółty (Bombus campestris)

Na obszarze Polski odnotowano występowanie 31 gatunków trzmieli i 9 gatunków trzmielców[4]:

Trzmielce opisano w odrębnym artykule:

 Osobny artykuł: Psithyrus.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W ciągu ostatnich lat liczba trzmieli i trzmielców zmniejszyła się o około 90%. Najbardziej zagraża im głód, chemizacja rolnictwa i degradacja środowiska. Stosowanie herbicydów niszczy rośliny kwietne, a preparaty owadobójcze trują wiele pożytecznych owadów, w tym również trzmiele i trzmielce. Znikają uprawy koniczyny, łubinu, komonicy i lucerny, które są bazą pokarmową tych owadów. Następuje również zanik kwiecistości – bioróżnorodności roślin. W przydomowych ogrodach sadzi się coraz mniej kwiatów, zastępując je mniej czasochłonnymi iglakami.

Problemem jest zmniejszanie się obszarów stanowiących miejsca lęgowe. Duża liczba gniazd, szczególnie na polach, niszczona jest przez ludzi, usuwa się martwe drzewa czy kłody, które mogą być schronieniem dla niektórych gatunków pszczół. Wypalanie wiosną traw i nieużytków powoduje spalenie wielu gniazd.

Trzmiele i trzmielce mają również dużo wrogów naturalnych wśród ptaków (srokosz, gąsiorek, trzmielojad), ssaków, pasożytów i drapieżców owadzich, a także bakterii, nicieni i wirusów.

Ponieważ w wielu wypadkach rola tych owadów jest nie do zastąpienia (zapylają wiele roślin, których pszczoły miodne ze względu na krótszy języczek nie są w stanie, latają przy niższej temperaturze niż inne pszczoły) a ich liczba z różnych powodów zmniejsza się (wiosenne wypalanie traw, zmniejszenie liczby miedz, chemizacja itp.), wskazane jest objęcie ich aktywną ochroną, poprzez zwiększenie bazy pokarmowej (nasadzenia roślin, jak np. ostróżka, naparstnica, nasturcja, lwia paszcza, bób, fasola i słonecznik) lub przygotowanie skrzynek lęgowych[11].

Zaleca się budowę skrzynek w formie prostopadłościanu o wymiarach wnętrza 15 X 15 X 15-20 cm. W jednej ze ścianek w środku lub nieco powyżej wykonywany jest otwór o średnicy 1,5-2 cm. Wieczko nieco szerzej przykrywa otwór, dla zabezpieczenia przed deszczem. Przed zamknięciem i ustawieniem, do środka wkładana jest kula o średnicy ok. 15 centymetrów z miękkiej i suchej trawy (same listki beż źdźbeł). Skrzynki muszą być zabezpieczone przed deszczem i wilgocią, mają więc pokryty folią dach, a w przypadku częściowego zakopania skrzynki, nawet całość jej powierzchni. Skrzynki ustawia się na pniu, cegle, mocuje na ścianie. Instaluje się je najpóźniej w kwietniu[11].

Trzmiele w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Od 1954 roku zagadnienia znaczenia trzmieli w przyrodzie i upowszechniania ich ochrony stały się przedmiotem zainteresowania filatelistyki. Liczne gatunki przedstawiono na znaczkach pocztowych i innych walorach filatelistycznych w 30 krajach. Pierwsze ukazały się w Szwajcarii i Finlandii, a w 1961 w Polsce i byłej Czechosłowacji[12].

Przypisy

  1. Bombus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Kawakita et al. Phylogeny, historical biogeography, and character evolution in bumble bees (Bombus: Apidae) based on simultaneous analysis of three nuclear gene sequences. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 31, s. 799–804, 2004. doi:10.1016/j.ympev.2003.12.003 (ang.). 
  3. 3,0 3,1 3,2 Wojciech Bresiński: Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 2. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2006. ISBN 83-60563-14-4.
  4. 4,0 4,1 Fauna Polski - charakterystyka i wykaz gatunków. Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I. i Skibińska E. (red.). T. I. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2004, s. 359 i 362. ISBN 83-88147-04-8.
  5. Barbara Wilkaniec (red.): Entomologia ogólna. PWRiL, 2009, s. 61. ISBN 978-83-09-01057-9.
  6. Edward Rudzki: Uczulenie na jad trzmiela (pol.). W: Alergeny [on-line]. Medycyna Praktyczna, 2009. [dostęp 26 sierpnia 2012].
  7. 7,0 7,1 7,2 Wiliams et al. A simplified subgeneric classification of the bumblebees (genus Bombus). „Apidologie”. 39 (1), s. 46–74, 2008. doi:10.1051/apido:2007052 (ang.).  (pdf)
  8. P. H. Williams. Phylogenetic relationships among bumble bees (Bombus Latr.): a re-appraisal of morphological evidence. „Systematic Entomology”. 19 (1994), s. 327–344, 1995 (ang.). 
  9. 9,0 9,1 Cameron et al. A comprehensive phylogeny of the bumble bees (Bombus). „Biological Journal of the Linnean Society”. 91, s. 161–188, 2007. doi:10.1111/j.1095-8312.2007.00784.x (ang.). 
  10. Bombus – Species world-wide listed by old and new subgenera (ang.). The Natural History Museum. [dostęp 26 sierpnia 2012].
  11. 11,0 11,1 Teper Damian, Sezonowa hodowla trzmieli w: Hasło ogrodnicze nr 10 z 2007
  12. Wit Chmielewski. Ochrona trzmieli Bombus LATR. (Hymenoptera: Apoidea: Bombinae) jako temat w filatelistyce œświatowej. „Wiadomości entomologiczne”. 29 Supl., s. 119–122, 2010 (pol.).