Burza (sztuka)

Miranda i Ferdynand, 1782

Burza (ang. The Tempest) – sztuka autorstwa Williama Szekspira. Dawniej uznawano ją za komedię, co jest jednak dyskusyjne z powodu elementów, które pomniejszają komediowy wydźwięk. Obecnie jest często uznawana za romans.

Burza jest jedną z ostatnich sztuk Szekspira, a zarazem jedyną, w której Szekspir zachował zasadę trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. Przedstawione wydarzenia rozgrywają się w przeciągu kilku godzin na odległej wyspie.

Uznana w początkowych latach swojego istnienia za przeciętną, współcześnie coraz częściej jest doceniania i rozważana jako jedno z największych dzieł barda ze Stratford. Sztuka ta nie zdobyła popularności do momentu zamknięcia teatrów w Anglii w 1642 roku, zaś po restauracji Stuartów uwagę widowni przykuwały tylko adaptacje. Oryginalna wersja ponownie pojawiła się w teatrach dopiero w połowie XIX wieku.

Źródła, wydanie i pierwsze inscenizacje

Burza jest jedną z nielicznych sztuk tego autora, dla których nie da się jednoznacznie wskazać źródła. Mimo tego, niektórzy badacze wskazują na "The Decades of the New Worlde Or West India" (1555) i "Naufragium" Erazma z Rotterdamu jako prawdopodobne inspiracje do jej stworzenia. Oprócz tego na uwagę zasługuje fakt, iż w 1609 roku jeden z angielskich statków płynących do Ameryki podczas burzy odłączył się od konwoju i rozbił u wybrzeży Wysp Bermudzkich. Rozbitkom udało się wybudować dwa nowe statki i wrócić do domu. Historia ta, popularna i szeroko komentowana wówczas w Londynie, nasuwa skojarzenia z fabułą Burzy.

Jeśli chodzi o styl, utwór ten opiera się na zasadach proponowanych przez włoską commedia dell'arte, gdzie zdarzało się, iż pojawiała się postać o nadprzyrodzonych zdolnościach i jej córka. Co więcej, dwójkę bohaterów Burzy, Stefano i Trinkulo, można porównać do wywodzących się z tego nurtu Bringhelli i Arlekina.

Pierwsze znane nam przedstawienie miało miejsce 1 listopada 1611 w Whitehall Palace w Londynie. Była to jedna z ośmiu sztuk Szekspira, które uświetniły uroczystości weselne Fryderyka V, palatyna reńskiego.

Publikacja miała miejsce w Pierwszym Folio w 1623 roku, gdzie jest zaliczona do komedii, rozpoczyna jednocześnie cały ich cykl. W 1746 roku jej tekst uległ modyfikacjom, aby mogła zostać wystawiona w Theatre Royal przy Drury Lane.

Opis fabuły

Prospero i Miranda, ok. 1850

Prospero, prawowity książę Mediolanu, pozbawiony tronu przez swego brata Antonia wspomaganego przez Alonsa - króla Neapolu, zostaje wraz z córką Mirandą wyprawiony na morze w łodzi, którą Neapolitańczyk Gonzalo w sekrecie zaopatrzył w wodę i żywność, a także książki. Wygnańcy trafiają na wyspę, gdzie spędzą dwanaście lat. Dzięki swoim umiejętnościom magicznym Prospero uwalnia ducha Ariela, uwięzionego przez wiedźmę Sykoraks w pniu drzewa, który staje się jego sługą i niewolnikiem.

Przed ich przybyciem na wyspę jedyną ludzką istotą był tu Kaliban, syn Sykoraks. Oprowadza on rozbitków po wyspie, oni zaś odwdzięczają mu się, ucząc go ich języka i religii. Kaliban usiłuje jednak zgwałcić Mirandę, za co Prospero więzi go w jaskini.

Akcja sztuki rozpoczyna się w momencie, gdy w pobliżu wyspy, na której przebywają bohaterowie przepływa statek, którym płyną między innymi Antonio, Gonzalo oraz Alonso wraz z synem Ferdynandem i bratem Sebastianem. Prospero wywołuje tytułową burzę, która sprawia, że statek ulega katastrofie, a jego pasażerowie, bez większych obrażeń trafiają na wyspę.

Wypełniający polecenia Prospera Ariel manipuluje rozproszonymi na wyspie rozbitkami. Jego czary powodują, że Ferdynand i Miranda zakochują się w sobie, młodzieniec zaś stał się posłuszny czarodziejowi, aby uzyskać rękę jego córki. W kolejnym epizodzie Kaliban wraz z dwoma pijakami ze statku podejmuje groteskową próbę zamordowania Prospera i przejęcia władzy na wyspie. Trzecim elementem fabuły jest plan zamordowania Alonsa przez Sebastiana i Antonia, którego efektem ma być koronacja Sebastiana. W scenie finałowej dochodzi do spotkania wszystkich głównych bohaterów. Prospero przebacza Alonso i planuje wspólny powrót do Włoch.

Postaci

Scene from Shakespeare's The Tempest; William Hogarth; ok. 1728

• Alonso - król Neapolu
• Sebastian - brat Alonsa
• Prospero - prawowity władca Mediolanu; Prospero znaczy tyle, co sprzyjające szczęście
• Antonio - brat Prospera uzurpujący sobie prawo do władzy
• Ferdynand - syn króla Neapolu
• Gonzalo - szczery zwolennik Prospera w podeszłym wieku, doradca króla
• Adrian i Francisco - możni panowie
• Kaliban - syn wiedźmy
• Trinkulo - błazen
• Stefano - pijak, kamerdyner
• Miranda - córka Prospera
• Ariel - duch; w języku hebrajskim jego imię znaczy Boży lew
• Bosman
• Sykoraks - wiedźma, matka Kalibana

Polskie tłumaczenia i interpretacje

W bazie Biblioteki Narodowej znajduje się siedem różnych tłumaczeń Burzy. Najstarszym dostępnym tam polskim przekładem jest ten wydany w 1895 roku autorstwa Leona Ulricha, następnych translacji dokonali Władysław Tarnawski, Maciej Słomczyński, Stanisław Barańczak, Jerzy Stanisław Sito, Józef Paszkowski i Zofia Siwińska. Prócz tego sztukę tę przełożyli Stanisław Egbert Koźmian i Czesław Jastrzębiec-Kozłowski

Pierwsza polska inscenizacja tej sztuki miała miejsce w Teatrze Polskim w Warszawie 4 września 1913 roku (wyreżyserował ją Józef Sosnowski), zaś pierwszy raz po wojnie można było zobaczyć ją w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi 19 lipca 1947, gdzie funkcję reżysera pełnił Leon Schiller. Burza była także inscenizowana między innymi przez Teatr Rozmaitości w Warszawie i Teatr Nowy w Poznaniu.

Spektakle Teatru Telewizji:

• 1964: reż. Krystyna Skuszanka.
• 1991: reż. Laco Adamik. Zbigniew Zapasiewicz wystąpił w tym spektaklu zarówno w roli Prospera, jak i Kalibana.

Odniesienia do Burzy w kulturze

Prospero i Ariel, William Hamilton, 1797

• Mozart planował napisanie opery, opartej na Burzy.
• Sonata nr 17 Ludwiga van Beethovena według niektórych badaczy także jest oparta na Burzy, jest to jednak często podawane w wątpliwość.
• Fragment kwestii Mirandy, którą wypowiedziała na widok nieznanych jej dotąd ludzi:

Burza Akt V, Scena I, Przekład Stanisława Barańczaka

O, co za widok! Tyle cudnych istot! Piękna jest ludzkość! O nowy, wspaniały, świat, w którym żyją tacy ludzie!

stał się tytułem książki Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya.

• Utwór stał się inspiracją i środkiem nawiązań dla powieści Miranda Antoniego Lange.
• Fabuła tej komedii stanowiła inspirację dla twórców filmu science fiction Zakazana planeta.
• Do Burzy odwołuje się Neil Gaiman w jednym z epizodów komiksu Sandman. Pokazany jest w nim proces powstawania sztuki, obiecanej przez Szekspira Władcy Snów.
• Mag Johna Fowlesa
• w swojej dylogii science-fiction Ilion/Olimp Dan Simmons trawestuje wiele motywów z Burzy, m.in. nazywając część pierwszoplanowych bohaterów szekspirowskimi imionami i nadając im podobne role w fabule
• Antoni Libera, w swojej powieści "Madame", nazwał jednego z bohaterów (aktora teatralnego) imieniem Prospero (od postaci, z której gry ów aktor był znany).
• Fabuła amerykańskiego serialu Zagubieni (ang.Lost), gdzie bohaterowie po katastrofie samolotu mierzą się z tajemniczymi siłami na tropikalnej wyspie, do złudzenia przypomina fabułę "Burzy".
• Książka - oraz cytat z niej - pojawia się w grze Fahrenheit.
• Tadeusz Różewicz, "Nic w płaszczu Prospera"
• Cytat z tej sztuki pojawia się w książce Stephena Kinga Ręka Mistrza:

Ojciec na dnie morza spoczął (...) Blade perły w miejscu oczu

• Film Petera Greenawaya z 1991 r., tytuł ang. Prospero's Books;
• Nazwa niemieckiej grupa muzycznej Caliban wywodzi się od imienia zdeformowanego syna czarownicy Sykoraks, Kalibana.
• W grze "Silent Hill: Origins" pojawiają się potwory Caliban oraz Ariel, inspirowane tą sztuką widzianą przez Alessę Gillespie w Artaud Theater.
• W filmie "Burza" z 2010 r. w reżyserii Julie Taymor postać króla Prospera zastąpiono kobietą, królową Prosperą. Postać odtwarza angielska aktorka Helen Mirren.
• W opowiadaniu Tada Williamsa "Czas Kalibana"
• Brytyjski reżyser i scenarzysta Jeremy Sams wykorzystał wątki Burzy w operze Zaczarowana wyspa, którą wystawiła Metropolitan Opera w grudniu 2011.
• Początek refrenu w utworze "Byronic Man" angielskiego zespołu Cradle of Filth brzmi:

"They call me bad, Mad Caliban with manners dangerous to know..."

• W czwartym albumie Anaal Nathrakh album ma nazwę: Hell Is Empty and All the Devils Are Here (tłum. Piekło jest puste, a wszystkie diabły są tutaj)
• W książkach włoskiego filozofa Antonio Negriego m.in. w The Savage Anomaly The Power of Spinoza's Metaphysics and Politics oraz w napisanej wspólnie z Michaelem Hardtem Rzecz-pospolitej.
• W mandze i anime "Zetsuen no Tempest" twórców Shirodaira, Kyou (historia) i Saizaki, Ren (rysunek)

Zobacz też

• Ekranizacje dzieł Szekspira
• Chronologia powstawania dzieł Szekspira

Bibliografia

• Leslie Dunton-Downer, Alan Riding, Szekspir, Wiedza i Życie, Warszawa 2005 ISBN 83-7184-496-4
• Stanisław Helsztyński: Shakespeare. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1974.
• The Tempest w serwisie SparkNotes (ang.). [dostęp 3 listopada 2007].

Linki zewnętrzne

• Tekst utworu (ang.)
• Burza w serwisie Wolne Lektury