Burza (sztuka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Miranda i Ferdynand, 1782

Burza (ang. The Tempest) – sztuka autorstwa Williama Szekspira. Dawniej uznawano ją za komedię, co jest jednak dyskusyjne z powodu elementów, które pomniejszają komediowy wydźwięk. Obecnie jest często uznawana za romans[1].

Burza jest jedną z ostatnich sztuk Szekspira, a zarazem jedyną, w której Szekspir zachował zasadę trzech jedności: czasu, miejsca i akcji[2]. Przedstawione wydarzenia rozgrywają się w przeciągu kilku godzin na odległej wyspie. Uznana w początkowych latach swojego istnienia za przeciętną, współcześnie coraz częściej jest doceniania i rozważana jako jedno z największych dzieł barda ze Stratford[3][4][5]. Sztuka ta nie zdobyła popularności do momentu zamknięcia teatrów w Anglii w 1642 roku, zaś po restauracji Stuartów uwagę widowni przykuwały tylko adaptacje. Oryginalna wersja ponownie pojawiła się w teatrach dopiero w połowie XIX wieku[6].

Źródła, wydanie i pierwsze inscenizacje[edytuj | edytuj kod]

Burza jest jedną z nielicznych sztuk Szekspira, dla których nie da się jednoznacznie wskazać źródła. Mimo to niektórzy badacze wskazują na The Decades of the New Worlde Or West India (1555) i Naufragium Erazma z Rotterdamu jako prawdopodobne inspiracje do jej stworzenia[7]. Oprócz tego na uwagę zasługuje fakt, iż w 1609 roku jeden z angielskich płynących do Ameryki statków podczas burzy odłączył się od konwoju i rozbił u wybrzeży Wysp Bermudzkich. Rozbitkom udało się wybudować dwa nowe statki i wrócić do domu. Historia ta, popularna i szeroko komentowana wówczas w Londynie, nasuwa skojarzenia z fabułą Burzy[8].

Jeśli chodzi o styl, utwór ten opiera się na zasadach proponowanych przez włoską commedia dell'arte, gdzie zdarzało się, iż pojawiała się postać o nadprzyrodzonych zdolnościach i jej córka. Dwójkę bohaterów Burzy, Stefano i Trinkulo, można porównać do wywodzących się z tego nurtu Bringhelli i Arlekina[9].

Pierwsze znane przedstawienie miało miejsce 1 listopada 1611 roku w Whitehall Palace w Londynie. Była to jedna z ośmiu sztuk Szekspira, które uświetniły uroczystości weselne Fryderyka V, palatyna reńskiego. Publikacja Burzy miała miejsce w Pierwszym Folio w 1623 roku, gdzie jest zaliczona do komedii, rozpoczyna jednocześnie cały ich cykl. W 1746 roku jej tekst uległ modyfikacjom, aby mogła zostać wystawiona w Theatre Royal przy Drury Lane.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Prospero i Miranda, ok. 1850

Prospero, prawowity książę Mediolanu, pozbawiony tronu przez swego brata Antonia, wspomaganego przez Alonsa – króla Neapolu, zostaje wraz z córką Mirandą wyprawiony na morze w łodzi, którą Neapolitańczyk Gonzalo w sekrecie zaopatrzył w wodę i żywność, a także książki. Wygnańcy trafiają na wyspę, gdzie spędzą dwanaście lat. Dzięki swoim umiejętnościom magicznym Prospero uwalnia ducha Ariela, uwięzionego przez wiedźmę Sykoraks w pniu drzewa, który staje się jego sługą i niewolnikiem.

Przed ich przybyciem na wyspę jedyną ludzką istotą był tu Kaliban, syn Sykoraks. Oprowadza rozbitków po wyspie, oni zaś odwdzięczają mu się, ucząc go ich języka i religii. Kaliban usiłuje zgwałcić Mirandę, za co Prospero więzi go w jaskini.

Akcja sztuki rozpoczyna się w momencie, gdy w pobliżu wyspy, na której przebywają bohaterowie przepływa statek. Płyną nim między innymi Antonio, Gonzalo oraz Alonso wraz z synem Ferdynandem i bratem Sebastianem. Prospero wywołuje tytułową burzę, która sprawia, że statek ulega katastrofie, a jego pasażerowie bez większych obrażeń trafiają na wyspę.

Wypełniający polecenia Prospera Ariel manipuluje rozproszonymi na wyspie rozbitkami. Jego czary powodują, że Ferdynand i Miranda zakochują się w sobie, młodzieniec zaś staje się posłuszny czarodziejowi, aby uzyskać rękę jego córki. W kolejnym epizodzie Kaliban wraz z dwoma pijakami ze statku podejmuje groteskową próbę zamordowania Prospera i przejęcia władzy na wyspie. Trzecim elementem fabuły jest plan zamordowania Alonsa przez Sebastiana i Antonia, którego efektem ma być koronacja Sebastiana. W scenie finałowej dochodzi do spotkania wszystkich głównych bohaterów. Prospero przebacza Alonso i planuje wspólny powrót do Włoch.

Postaci[edytuj | edytuj kod]

Scena z "Burzy" pędzla Williama Hogartha; ok. 1728

Alonso – król Neapolu
Sebastian – brat Alonsa
Prospero – prawowity władca Mediolanu; Prospero znaczy tyle, co „sprzyjające szczęście”
Antonio – brat Prospera uzurpujący sobie prawo do władzy
Ferdynand – syn króla Neapolu
Gonzalo – szczery zwolennik Prospera w podeszłym wieku, doradca króla
Adrian i Francisco – możni panowie
Kaliban – syn wiedźmy
Trinkulo – błazen
Stefano – pijak, kamerdyner
Miranda – córka Prospera
Ariel – duch; w języku hebrajskim jego imię znaczy „Boży lew”
Bosman
Sykoraks – wiedźma, matka Kalibana

Polskie tłumaczenia i interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym polskim przekładem Burzy jest opublikowany w 1841 roku przekład autorstwa Ignacego Hołowińskiego. Autorami innych tłumaczeń dzieła są: Józef Paszkowski, Adam Pług, Leon Ulrich, Wojciech Dzieduszycki, Władysław Tarnawski, Maciej Słomczyński, Stanisław Barańczak, Jerzy S. Sito, Zofia Siwicka, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski i Piotr Kamiński.

Pierwsza polska inscenizacja tej sztuki miała miejsce w Teatrze Polskim w Warszawie 4 września 1913 roku[10], wyreżyserował ją Józef Sosnowski. Pierwszy raz po wojnie można było zobaczyć ją w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi 19 lipca 1947 roku, gdzie funkcję reżysera pełnił Leon Schiller. Burza była także inscenizowana między innymi przez Teatr Rozmaitości w Warszawie[11].

Spektakle Teatru Telewizji

1964 w reżyserii Krystyny Skuszanki
1991 w reżyserii Laco Adamíka, Zbigniew Zapasiewicz wystąpił w tym spektaklu zarówno w roli Prospera, jak i Kalibana

Odniesienia do Burzy w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Prospero i Ariel, William Hamilton, 1797
Literatura

Miranda Antoniego Lange – inspiracja i nawiązania do Burzy.
Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya – wypowiedź Mirandy na widok nieznajomych O, co za widok! Tyle cudnych istot! Piękna jest ludzkość! O nowy, wspaniały, świat, w którym żyją tacy ludzie! jest cytatem z Burzy (przekład Stanisława Barańczaka).
Mag Johna Fowlesa – paralele pomiędzy bohaterami powieści a dramatu Burza.
Ilion/Olimp Dana Simmonsa – trawestacja wielu motywów z Burzy, m.in. nazwanie części pierwszoplanowych bohaterów szekspirowskimi imionami i nadanie im podobnych ról.
Madame Antoniego Libery – nazwanie aktora teatralnego imieniem Prospero.
Ręka mistrza Stephena Kinga – cytat z Burzy: Ojciec na dnie morza spoczął (...) Blade perły w miejscu oczu.
Epizod komiksu Sandman Neila Gaimana – ukazanie procesu powstawania obiecanej przez Szekspira sztuki Władca snów.
Nic w płaszczu Prospera Tadeusza Różewicza
Czas Kalibana Tada Williamsa
The Savage Anomaly The Power of Spinoza's Metaphysics and Politics Antonio Negriego
Rzecz-pospolita Antonio Negriego i Michaela Hardta
Manga i anime Zetsuen no Tempest Kyou'a i Rena

Muzyka

Wolfgang Amadeusz Mozart planował napisanie opery, opartej na Burzy[12].
Sonata nr 17 Ludwiga van Beethovena według niektórych badaczy jest oparta na Burzy, jest to jednak często podawane w wątpliwość[13].
Opera Zaczarowana wyspa reżysera i scenarzysty Jeremy'ego Samsa – wykorzystanie wątków Burzy.
Początek refrenu w utworze Byronic Man Cradle of Filth brzmi: They call me bad, mad Caliban with manners dangerous to know...
Nazwa niemieckiej grupa muzycznej Caliban nawiązuje do imienia zdeformowanego syna czarownicy Sykoraks, Kalibana.
Album Hell Is Empty and All the Devils Are Here (Piekło jest puste, a wszystkie diabły są tutaj) Anaal Nathrakh – nazwa to cytat z Burzy.

Film

Zakazana planeta w reżyserii Freda Wilcoxa – inspiracja fabułą Burzy.
Serial Zagubieni – bohaterowie po katastrofie samolotu mierzą się z tajemniczymi siłami na tropikalnej wyspie, co przypomina fabułę Burzy.
Burza w reżyserii Julie Taymor – postać króla Prospera zastąpiono kobietą, królową Prosperą, odtwarzaną przez Helen Mirren.
Księgi Prospera (Prospero's Books) Petera Greenawaya.

Gry komputerowe

Fahrenheit – książka i cytat z niej jest jednym z motywów.
Silent Hill: Origins – występowanie potworów Calibana i Ariel, inspirowanych sztuką, widzianą przez Alessę Gillespie w Artaud Theater.

Przypisy

  1. The Tempest, Cliffsnotes.
  2. S. Helsztyński, Shakespeare, s. 258
  3. G. Graff, J. Phelan, The Tempest. A Case Study in Critical Controversy.
  4. F.A. Yates, Shakespeare's Last Plays. A New Approach.
  5. F.A. Yates, The Occult Philosophy in the Elizabethan Age.
  6. S. Orgel, The Tempest.
  7. D. Kathman, Dating The Tempest, The Shakespeare Authorship Page.
  8. S. Helsztyński, Shakespeare, s. 252–254.
  9. Coursen, Herbert, The Tempest, Westport 2000. ISBN 0-313-31191-9.
  10. Burza - wszystkie realizacje, E-teatr.pl.
  11. R. Pawłowski, Burza Szekspira w warszawskich Rozmaitościach, Wyborcza.pl.
  12. C. Eisen, New Mozart Documents, s. 65–67, dokument nr 106.
  13. B. Cooper i in., The Beethoven compendium. A guide to Beethoven's life and music.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]