Burza (sztuka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Miranda i Ferdynand, 1782

Burza (ang. The Tempest) – sztuka autorstwa Williama Szekspira. Dawniej uznawano ją za komedię, co jest jednak dyskusyjne z powodu elementów, które pomniejszają komediowy wydźwięk. Obecnie jest często uznawana za romans[1].

Burza jest jedną z ostatnich sztuk Szekspira, a zarazem jedyną, w której Szekspir zachował zasadę trzech jedności: czasu, miejsca i akcji[2]. Przedstawione wydarzenia rozgrywają się w przeciągu kilku godzin na odległej wyspie.

Uznana w początkowych latach swojego istnienia za przeciętną, współcześnie coraz częściej jest doceniania i rozważana jako jedno z największych dzieł barda ze Stratford[3]. Sztuka ta nie zdobyła popularności do momentu zamknięcia teatrów w Anglii w 1642 roku, zaś po restauracji Stuartów uwagę widowni przykuwały tylko adaptacje[4]. Oryginalna wersja ponownie pojawiła się w teatrach dopiero w połowie XIX wieku[4].

Źródła, wydanie i pierwsze inscenizacje[edytuj | edytuj kod]

Burza jest jedną z nielicznych sztuk tego autora, dla których nie da się jednoznacznie wskazać źródła. Mimo tego, niektórzy badacze wskazują na "The Decades of the New Worlde Or West India" (1555) i "Naufragium" Erazma z Rotterdamu jako prawdopodobne inspiracje do jej stworzenia[5]. Oprócz tego na uwagę zasługuje fakt, iż w 1609 roku jeden z angielskich statków płynących do Ameryki podczas burzy odłączył się od konwoju i rozbił u wybrzeży Wysp Bermudzkich. Rozbitkom udało się wybudować dwa nowe statki i wrócić do domu. Historia ta, popularna i szeroko komentowana wówczas w Londynie, nasuwa skojarzenia z fabułą Burzy[6].

Jeśli chodzi o styl, utwór ten opiera się na zasadach proponowanych przez włoską commedia dell'arte, gdzie zdarzało się, iż pojawiała się postać o nadprzyrodzonych zdolnościach i jej córka. Co więcej, dwójkę bohaterów Burzy, Stefano i Trinkulo, można porównać do wywodzących się z tego nurtu Bringhelli i Arlekina.[7]

Pierwsze znane nam przedstawienie miało miejsce 1 listopada 1611 w Whitehall Palace w Londynie. Była to jedna z ośmiu sztuk Szekspira, które uświetniły uroczystości weselne Fryderyka V, palatyna reńskiego.

Publikacja miała miejsce w Pierwszym Folio w 1623 roku, gdzie jest zaliczona do komedii, rozpoczyna jednocześnie cały ich cykl. W 1746 roku jej tekst uległ modyfikacjom, aby mogła zostać wystawiona w Theatre Royal przy Drury Lane.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Prospero i Miranda, ok. 1850

Prospero, prawowity książę Mediolanu, pozbawiony tronu przez swego brata Antonia wspomaganego przez Alonsa - króla Neapolu, zostaje wraz z córką Mirandą wyprawiony na morze w łodzi, którą Neapolitańczyk Gonzalo w sekrecie zaopatrzył w wodę i żywność, a także książki. Wygnańcy trafiają na wyspę, gdzie spędzą dwanaście lat. Dzięki swoim umiejętnościom magicznym Prospero uwalnia ducha Ariela, uwięzionego przez wiedźmę Sykoraks w pniu drzewa, który staje się jego sługą i niewolnikiem.

Przed ich przybyciem na wyspę jedyną ludzką istotą był tu Kaliban, syn Sykoraks. Oprowadza on rozbitków po wyspie, oni zaś odwdzięczają mu się, ucząc go ich języka i religii. Kaliban usiłuje jednak zgwałcić Mirandę, za co Prospero więzi go w jaskini.

Akcja sztuki rozpoczyna się w momencie, gdy w pobliżu wyspy, na której przebywają bohaterowie przepływa statek, którym płyną między innymi Antonio, Gonzalo oraz Alonso wraz z synem Ferdynandem i bratem Sebastianem. Prospero wywołuje tytułową burzę, która sprawia, że statek ulega katastrofie, a jego pasażerowie, bez większych obrażeń trafiają na wyspę.

Wypełniający polecenia Prospera Ariel manipuluje rozproszonymi na wyspie rozbitkami. Jego czary powodują, że Ferdynand i Miranda zakochują się w sobie, młodzieniec zaś stał się posłuszny czarodziejowi, aby uzyskać rękę jego córki. W kolejnym epizodzie Kaliban wraz z dwoma pijakami ze statku podejmuje groteskową próbę zamordowania Prospera i przejęcia władzy na wyspie. Trzecim elementem fabuły jest plan zamordowania Alonsa przez Sebastiana i Antonia, którego efektem ma być koronacja Sebastiana. W scenie finałowej dochodzi do spotkania wszystkich głównych bohaterów. Prospero przebacza Alonso i planuje wspólny powrót do Włoch.

Postaci[edytuj | edytuj kod]

Scene from Shakespeare's The Tempest; William Hogarth; ok. 1728
  • Alonso - król Neapolu
  • Sebastian - brat Alonsa
  • Prospero - prawowity władca Mediolanu; Prospero znaczy tyle, co sprzyjające szczęście
  • Antonio - brat Prospera uzurpujący sobie prawo do władzy
  • Ferdynand - syn króla Neapolu
  • Gonzalo - szczery zwolennik Prospera w podeszłym wieku, doradca króla
  • Adrian i Francisco - możni panowie
  • Kaliban - syn wiedźmy
  • Trinkulo - błazen
  • Stefano - pijak, kamerdyner
  • Miranda - córka Prospera
  • Ariel - duch; w języku hebrajskim jego imię znaczy Boży lew
  • Bosman
  • Sykoraks - wiedźma, matka Kalibana

Polskie tłumaczenia i interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym polskim przekładem jest opublikowany w 1895 r., autorstwa Leona Ulricha. Autorami innych tłumaczeń Burzy są: Władysław Tarnawski, Maciej Słomczyński, Stanisław Barańczak, Jerzy Stanisław Sito, Zofia Siwińska, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski i Piotr Kamiński.

Pierwsza polska inscenizacja tej sztuki miała miejsce w Teatrze Polskim w Warszawie 4 września 1913 roku[8] (wyreżyserował ją Józef Sosnowski), zaś pierwszy raz po wojnie można było zobaczyć ją w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi 19 lipca 1947, gdzie funkcję reżysera pełnił Leon Schiller. Burza była także inscenizowana między innymi przez Teatr Rozmaitości w Warszawie[9] i Teatr Nowy w Poznaniu[10].

Spektakle Teatru Telewizji:

Odniesienia do Burzy w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Prospero i Ariel, William Hamilton, 1797
  • Mozart planował napisanie opery, opartej na Burzy[11].
  • Sonata nr 17 Ludwiga van Beethovena według niektórych badaczy także jest oparta na Burzy, jest to jednak często podawane w wątpliwość[12].
  • Fragment kwestii Mirandy, którą wypowiedziała na widok nieznanych jej dotąd ludzi:
 Burza Akt V, Scena I, Przekład Stanisława Barańczaka
O, co za widok! Tyle cudnych istot!
Piękna jest ludzkość! O nowy, wspaniały, świat, w którym żyją tacy ludzie!

stał się tytułem książki Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya.

  • Utwór stał się inspiracją i środkiem nawiązań dla powieści Miranda Antoniego Lange.
  • Fabuła tej komedii stanowiła inspirację dla twórców filmu science fiction Zakazana planeta.
  • Do Burzy odwołuje się Neil Gaiman w jednym z epizodów komiksu Sandman. Pokazany jest w nim proces powstawania sztuki, obiecanej przez Szekspira Władcy Snów.
  • Mag Johna Fowlesa
  • w swojej dylogii science-fiction Ilion/Olimp Dan Simmons trawestuje wiele motywów z Burzy, m.in. nazywając część pierwszoplanowych bohaterów szekspirowskimi imionami i nadając im podobne role w fabule
  • Antoni Libera, w swojej powieści "Madame", nazwał jednego z bohaterów (aktora teatralnego) imieniem Prospero (od postaci, z której gry ów aktor był znany).
  • Fabuła amerykańskiego serialu Zagubieni (ang.Lost), gdzie bohaterowie po katastrofie samolotu mierzą się z tajemniczymi siłami na tropikalnej wyspie, do złudzenia przypomina fabułę "Burzy".
  • Książka - oraz cytat z niej - pojawia się w grze Fahrenheit.
  • Tadeusz Różewicz, "Nic w płaszczu Prospera"
  • Cytat z tej sztuki pojawia się w książce Stephena Kinga Ręka Mistrza:
Ojciec na dnie morza spoczął (...)
Blade perły w miejscu oczu
  • Film Petera Greenawaya z 1991 r.[13], tytuł ang. Prospero's Books;
  • Nazwa niemieckiej grupa muzycznej Caliban wywodzi się od imienia zdeformowanego syna czarownicy Sykoraks, Kalibana.
  • W grze "Silent Hill: Origins" pojawiają się potwory Caliban oraz Ariel, inspirowane tą sztuką widzianą przez Alessę Gillespie w Artaud Theater.
  • W filmie "Burza" z 2010 r. w reżyserii Julie Taymor postać króla Prospera zastąpiono kobietą, królową Prosperą. Postać odtwarza angielska aktorka Helen Mirren.
  • W opowiadaniu Tada Williamsa "Czas Kalibana"
  • Brytyjski reżyser i scenarzysta Jeremy Sams wykorzystał wątki Burzy w operze Zaczarowana wyspa, którą wystawiła Metropolitan Opera w grudniu 2011.
  • Początek refrenu w utworze "Byronic Man" angielskiego zespołu Cradle of Filth brzmi:
"They call me bad,
Mad Caliban with manners dangerous to know..."
  • W czwartym albumie Anaal Nathrakh album ma nazwę: Hell Is Empty and All the Devils Are Here (tłum. Piekło jest puste, a wszystkie diabły są tutaj)
  • W książkach włoskiego filozofa Antonio Negriego m.in. w The Savage Anomaly The Power of Spinoza's Metaphysics and Politics oraz w napisanej wspólnie z Michaelem Hardtem Rzecz-pospolitej.
  • W mandze i anime "Zetsuen no Tempest" twórców Shirodaira, Kyou (historia) i Saizaki, Ren (rysunek)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. The Play as a Romance (ang.). [dostęp 3 listopada 2007].
  2. Helsztyński, str. 258
  3. Gerald Graff and James Phelan, The Tempest: A Case Study in Critical Controversy, London, MacMillan, 2000; Frances A. Yates, Shakespeare's Last Plays: A New Approach, London, Routledge & Kegan Paul, 1975; Frances A. Yates, The Occult Philosophy in the Elizabethan Age, London, Routledge & Kegan Paul, 1979.
  4. 4,0 4,1 Stephen Orgel: The Tempest. Oxford: Oxford University Press, 1987. 9780199535903.
  5. Dating The Tempest (ang.) dostęp 14 listopada 2007
  6. Helsztyński, str. 252 - 254
  7. Coursen, Herbert. The Tempest. Westport: Greenwood Press, 2000. ISBN 0-313-31191-9
  8. "Burza" na stronach e-teatr.pl (pol.). [dostęp 17 grudnia 2008].
  9. "Burza" Szekspira w warszawskich Rozmaitościach (pol.). [dostęp 3 listopada 2007].
  10. Poznań. Wiśniewski rozpoczął próby "Burzy" (pol.). [dostęp 3 listopada 2007].
  11. Eisen, Cliff, New Mozart Documents, Stanford, 1991: 65-67 (document no. 106)
  12. Barry Cooper, gen. ed., The Beethoven Compendium, Ann Arbor, MI: Borders Press, 1991, ISBN 0-681-07558-9
  13. Księgi Prospera

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]