Cmentarz Wojskowy na Powązkach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy cmentarza komunalnego na Żoliborzu. Zobacz też: Cmentarz Powązkowski w Warszawie.
Cmentarz Wojskowy
na Powązkach
Brzozowe krzyże na grobach w kwaterze Harcerskiego Batalionu AK „Zośka”
Brzozowe krzyże na grobach w kwaterze Harcerskiego Batalionu AK „Zośka”
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Powązkowska 43/45
01-797 Warszawa
Typ cmentarza komunalny
Stan cmentarza czynny
Powierzchnia cmentarza 24,3 ha
Data otwarcia 1912
Zarządca Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Warszawie
Mapa cmentarza
Mapa cmentarza
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Cmentarz Wojskowy na Powązkach
Cmentarz Wojskowy
na Powązkach
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz Wojskowy na Powązkach
Cmentarz Wojskowy
na Powązkach
Ziemia 52°15′30″N 20°57′11″E/52,258333 20,953056Na mapach: 52°15′30″N 20°57′11″E/52,258333 20,953056
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Groby żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego

Cmentarz Wojskowy na Powązkach (określany zwyczajowo jako „Powązki Wojskowe”) – warszawski cmentarz komunalny znajdujący się przy ul. Powązkowskiej 43/45.

Cmentarz jest zlokalizowany w północno-zachodniej części Powązek. Administracyjnie leży w dzielnicy Żoliborz. Od strony południowej przylega do Lasku na Kole, od zachodu ogranicza go aleja Armii Krajowej, a od północy ul. Powązkowska.

Cmentarz zajmuje powierzchnię 24,3 ha. Znajduje się na terenie parafii św. Jozafata.

Nekropolia bywa mylona ze znajdującym się przy tej samej ulicy (pod nr 1), znacznie starszym Cmentarzem Powązkowskim (nazywanym zwyczajowo Starymi Powązkami).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz został założony w 1912 jako cmentarz prawosławny przeznaczony dla żołnierzy rosyjskich[1]. Po wybuchu I wojny światowej miejsce spoczynku znaleźli tu nie tylko Rosjanie, ale również żołnierze niemieccy, węgierscy, chorwaccy, czescy, słowaccy oraz polscy[2]. Większość z nich zmarła w warszawskich szpitalach.

Po 1918 cmentarz został przejęty przez władze wojskowe i rozszerzony do 16,5 ha. Nekropolię podzielono na kwatery i wytyczono aleję główną.

W 1921 i w kolejnych latach spoczęli na nim uczestnicy powstań: listopadowego, styczniowego, wielkopolskiego, powstań śląskich, bohaterowie wojny polsko-bolszewickiej i walk o granice RP, ofiary przewrotu majowego, a także żołnierze polegli we wrześniu 1939. Cmentarz stał się tradycyjnym miejscem pochówków wojskowych zmarłych w czasie pokoju oraz członków ich rodzin.

Umieszczenie po 1937 na ścianie kwatery weteranów powstania styczniowego 205 brązowych tabliczek z nazwiskami powstańców zmarłych w ostatnich latach na terenie Polski był jednym z pierwszych przypadków budowania na cmentarzu grobów symbolicznych – osób zmarłych lub poległych w innych miejscowościach[3]. Takie rozwiązanie było szczególnie często praktykowane na Powązkach po II wojnie światowej.

W 1941 władze okupacyjne rozpoczęły grzebanie na cmentarzu żołnierzy niemieckich[4]. Niemcy zajęli w tym celu pięciohektarowy teren od strony ulicy Powązkowskiej, nakazując ekshumację znajdujących się tam 59 grobów żołnierzy polskich[3].

W czasie okupacji na Powązkach chowano, zwykle pod przybranymi nazwiskami, członków polskiego ruchu oporu m.in. Jana Bytnara. Grzebano tutaj również również jeńców radzieckich[3].

W 1945 na cmentarz przenoszono ekshumowane ciała powstańców i osób cywilnych pogrzebanych na terenie miasta w czasie powstania warszawskiego. Ofiary cywilne grzebano w większości na utworzonym w sierpniu 1945 przy wschodniej granicy cmentarza wojskowego na obszarze 7,8 ha miejskim cmentarzu bezwyznaniowym (komunalnym)[5].

W 1946 władze komunistyczne przekazały cmentarz wojskowy Ludowemu Wojsku Polskiemu.

1 stycznia 1964 doszło do połączenia cmentarza wojskowego z cmentarzem komunalnym, w wyniku czego przejęty przez miasto obiekt zmienił nazwę na Cmentarz Komunalny-Powązki[5].

W latach 1965–1969 przebudowano kwatery wojenne i wzniesiono Dom Przedpogrzebowy zaprojektowany przez Zbigniewa Gnassa.

W kwaterach pochowano m.in. żołnierzy poległych w 1939 w walkach w obronie Warszawy i bitwie nad Bzurą, a także Armii Krajowej (m.in. zgrupowań i batalionów „Zośka”, „Parasol”, „Chrobry II”, „Gozdawa”, „Miotła” i „Żywiciel”) oraz Armii Ludowej poległych w powstaniu warszawskim. Z kolei wokół utworzonej po 1965 Alei Zasłużonych (fragment alei głównej) chowano przede wszystkim przedstawicieli nowej władzy, wojskowych najwyższych stopni oraz przedstawicieli świata nauki i kultury.

Oprócz wyodrębnionych kwater na cmentarzu znajdują się liczne pomniki, upamiętnienia i tablice pamiątkowe m.in. pomniki Cichociemnych, 54 członków PPR straconych 16 grudnia 1942, I Brygady Spadochroniarzy poległych pod Arnhem oraz jeńców wojennych rozstrzelanych w Woldenbergu.

W 1998 Rada Warszawy przywróciła nazwę „Cmentarz Wojskowy” funkcjonującą przed 1964.

Tak jak w przypadku pozostałych stołecznych cmentarzy komunalnych, rodziny zmarłych odznaczonych: Orderem Orła Białego, Orderem Wojennym Virtuti Militari, Orderem Krzyża Wojskowego oraz Honorowych Obywateli m.st. Warszawy są zwolnione z opłat za udostępnienie miejsca grzebalnego na Cmentarzu Wojskowym w celu utworzenia i zachowania grobu oraz za udostępnienie niszy urnowej w kolumbarium[6].

Kwatery Cmentarza Wojskowego na Powązkach[edytuj | edytuj kod]

Kwatera na Łączce[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kwatera na Łączce.

W otzw. kwaterze „Na Łączce” pochowani zostali pomordowani przez Urząd Bezpieczeństwa w latach 1945–56. Miejsce to znajduje się w pobliżu murów pomiędzy cmentarzem wojskowym i bezwyznaniowym (komunalnym), przy którym UB potajemnie chowało pomordowanych.

Dolinka Katyńska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Dolinka Katyńska w Warszawie.

Dolinka Katyńska na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach jest najważniejszym w Warszawie miejscem upamiętnienia ofiar zbrodni katyńskiej.

Kwatera Smoleńska[edytuj | edytuj kod]

10 listopada 2010 roku na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach odsłonięto pomnik ku czci ofiar katastrofy polskiego Tu-154 w Smoleńsku, zaprojektowany przez warszawskiego artystę rzeźbiarza Marka Moderaua i znajdujący się w tzw. Kwaterze Smoleńskiej[7]. Integralną częścią upamiętnienia są znajdujące się tam groby 28 ofiar katastrofy[8].

Kwatera Harcerskiego Batalionu Armii Krajowej „Zośka”[edytuj | edytuj kod]

W tej kwaterze, oznaczonej numerem A-20, znajdują się 174 groby, w większości harcerzy – członków Szarych Szeregów i Batalionu „Zośka”, którzy zginęli podczas II wojny światowej, oraz pojedyncze groby cywilne[9].

Pierwszą osobą pochowaną w tym miejscu (3 kwietnia 1943) był Jan Bytnar „Rudy”, odbity 26 marca w akcji pod Arsenałem. Przy uzyskaniu zgody na jego pochowanie (pod przybranym nazwiskiem Jana Domańskiego) uzyskano jednocześnie zgodę zarządu nekropolii na zajęcie przyległego terenu na kolejne pochówki[10]. Miejsce wskazał Tadeusz Zawadzki „Zośka” za namową ojca Józefa Zawadzkiego[11].

Cechą charakterystyczną kwatery są ustawione na grobach białe brzozowe krzyże. Prostopadle do linii grobów znajduje się również mogiła symboliczna w formie muru obłożonego czarnym sjenitem. Wyryto na nim dziesiątki nazwisk poległych żołnierzy związanych z Grupami Szturmowymi i Batalionem „Zośka”, którzy nie mają swoich grobów na Powązkach (w większości przypadków ich ciał nie odnaleziono)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 112. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 410. ISBN 83-06-00089-7.
  3. 3,0 3,1 3,2 Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 410. ISBN 83-06-00089-7.
  4. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 113. ISBN 83-01-08836-2.
  5. 5,0 5,1 Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 412. ISBN 83-06-00089-7.
  6. Uchwała Nr LXXXV/2186/2014 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 3 lipca 2014 r. w sprawie zwolnienia z opłat za miejsca do pochowania zmarłych odznaczonych: Orderem Orła Białego, Orderem Wojennym Virtuti Militari, Orderem Krzyża Wojskowego i Honorowych Obywateli m.st. Warszawy oraz sprawowania opieki nad grobami zmarłych zasłużonych dla Rzeczypospolitej Polskiej i Miasta Stołecznego Warszawy, a także innymi obiektami upamiętniającymi wydarzenia historyczne na cmentarzach komunalnych m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 6874 [on-line]. 15 lipca 2014. [dostęp 2014-08-27]. s. 1.
  7. Odsłonięcie pomnika. "Pustka i żal". polskieradio.pl, 10 listopada. [dostęp 12 listopada 2010].
  8. Smoleńsk - pomnik - Powązki. money.pl, 29 października 2010. [dostęp 12 listopada 2010].
  9. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu "Zośka". Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 17.
  10. Anna Borkiewicz-Celińska: Batalion „Zośka”. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990, s. 166. ISBN 83-06-01851-6.
  11. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu Zośka. Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 19, 21-22.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 410–412. ISBN 83-06-00089-7.
  • Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 112–113. ISBN 83-01-08836-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]