Jan Bytnar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jan Bytnar
Rudy
Jan Bytnar
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1921
Kolbuszowa
Data i miejsce śmierci 30 marca 1943
Warszawa
Przebieg służby
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Gmach dawnej szkoły powszechnej nr 29 przy ulicy Zagórnej 3, którą ukończył Jan Bytnar. W latach 1936–1939 organizował, a następnie kierował, działającą przy tej szkole drużyną harcerską
Państwowe Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, w którym wiosną 1939 Bytnar otrzymał świadectwo dojrzałości
Napis Jedź z nami do Niemiec! na warszawskim biurze werbunkowym Arbeitsamtu przy ul. Nowy Świat 68
Kotwica – znak Polski Walczącej namalowany przez Jana Bytnara na pomniku Lotnika na placu Unii Lubelskiej w Warszawie
Kamienica przy al. Niepodległości 159, w której 23 marca 1943 zostali aresztowani „Rudy” i jego ojciec Stanisław Bytnar. Po lewej stronie głównego wejścia widoczna tablica upamiętniająca „Rudego” wmurowana w 1980
Tablica pamiątkowa przy wejściu do kamienicy przy al. Niepodległości 159
Wspólny grób Jana Bytnara i Aleksego Dawidowskiego w kwaterze Batalionu Zośka (A-20) na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach
Tablica MSI na ulicy Jana Bytnara „Rudego” w Warszawie

Jan Bytnar, ps. „Rudy”, „Czarny”, „Janek”, „Krokodyl”, „Jan Rudy” (ur. 6 maja 1921 w Kolbuszowej, zm. 30 marca 1943 w Warszawie)[1]harcmistrz, członek Szarych Szeregów, dowódca hufca „Południe” Grup Szturmowych, podporucznik Armii Krajowej, jeden z bohaterów książki Aleksandra KamińskiegoKamienie na szaniec”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Zdzisławy Bytnarowej i Stanisława Bytnara (byłego żołnierza Legionów Polskich). W 1925 rodzina Bytnarów przeniosła się do Piastowa, a w 1931 do Warszawy. Po ukończeniu szkoły powszechnej nr 29 przy ulicy Zagórnej 9[2] (obecnie Zagórna 3) na Powiślu Jan Bytnar kontynuował naukę w Gimnazjum im. Stefana Batorego, w którym wiosną 1939 otrzymał świadectwo dojrzałości.

Mając 12 lat wstąpił do „23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego (nazywanej, od koloru chust, „Pomarańczarnią”) , od 1936 roku pełniąc w niej funkcję przybocznego 23 Topograficznej WDH. W tym samym roku zaczął organizować drużynę harcerską na terenie swojej dawnej szkoły przy ul. Zagórnej 9, gdzie wraz z kolegami z Gimnazjum Batorego prowadził także świetlicę dla dzieci z niezamożnych rodzin[3].

W 1938 roku uzyskał najwyższy stopień starszoharcerskiHarcerza Rzeczypospolitej. Jego przyjaciółmi byli m.in. „Zośka” – Tadeusz Zawadzki i „Alek” – Maciej Aleksy Dawidowski.

Od początku II wojny światowej aktywnie uczestniczył w konspiracyjnych działaniach Szarych Szeregów. W październiku 1939 wstąpił do organizacji PLAN, z której odszedł w grudniu tego samego roku. Do czerwca 1940 pełnił funkcję łącznika w komórce więziennej ZWZ kierowanej przez Kazimierza Gorzkowskiego. W konspiracji najpierw zajmował się małym sabotażem, a później dywersją i akcjami zbrojnymi. Ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty Rezerwy „Agricola”, natomiast stopień podharcmistrza otrzymał na tajnym kursie instruktorskim.

Od połowy 1940 działał jako łącznik PLAN-u z osadzonymi w niemieckich więzieniach śledczych w al. Szucha oraz przy ul. Daniłowiczowskiej w Warszawie. Od wiosny 1941 Bytnar dowodził hufcem harcerskim „Ochota” w Chorągwi Warszawskiej Szarych Szeregów, który działał w organizacji małego sabotażu „Wawer”. Dokonał wówczas kilku[4] akcji sabotażowych, w prasie konspiracyjnej określanych jako brawurowe, m.in.: zerwał wielką hitlerowską flagę z gmachu warszawskiej Zachęty (przemianowanej przez Niemców na Haus der deutschen Kultur, Dom Niemieckiej Kultury) oraz namalował Symbol Polski Walczącej (tzw. kotwicę) na Pomniku Lotnika w Warszawie[5]. 25 kwietnia 1942 przerobił napis „Jedź z nami do Niemiec!” na szyldzie na głównym biurze werbunkowym Arbeitsamtu przy ulicy Nowy Świat 68 na „Jedźcie sami do Niemiec!”. Za czyny te groziła wówczas kara śmierci[6].

Od jesieni 1941 do lata 1942 uczestniczył w tajnych kursach Państwowej Wyższej Szkoły Budowy Maszyn i Elektroniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda[7].

W listopadzie 1942, po utworzeniu w strukturach Kedywu Komendy Głównej AK Grup Szturmowych Szarych Szeregów, objął dowództwo hufca „Południe” (pluton „Sad” – od słów „sabotaż” i „dywersja” – w Oddziale Specjalnym „Jerzy”). Następnie uczestniczył w akcjach bojowych m.in. Wieniec II (31 grudnia 1942 – 1 stycznia 1943) pod Kraśnikiem, podczas której wysadzono w powietrze pociąg z uzbrojeniem dla armii niemieckiej. 2 lutego 1943 był dowódcą ubezpieczenia podczas ewakuacji materiałów i przedmiotów z opieczętowanego przez Gestapo mieszkania rodziny Błońskich przy ul. Brackiej 23 i został ranny w czasie walki z przybyłym na miejsce patrolem policji[8].

Był jedną z największych indywidualności Grup Szturmowych. Cieszył się dużą popularnością i szacunkiem wśród kolegów.

Został aresztowany razem z ojcem o godz. 4.30 rano we wtorek 23 marca 1943 przez funkcjonariuszy Gestapo w mieszkaniu Bytnarów przy al. Niepodległości 159[9]. Aresztowanie było spowodowane znalezieniem u aresztowanego Henryka Ostrowskiego notatnika, w którym zapisał nazwisko i adres Bytnara. W czasie rewizji Gestapo znalazło materiał obciążający[a], wbrew zasadom konspiracji nie zniszczony bądź usunięty na czas (co powinno było nastąpić po aresztowaniu kilka dni wcześniej Ostrowskiego)[5].

Był przesłuchiwany na Pawiaku, a następnie w warszawskiej siedzibie Gestapo w alei J.Ch. Szucha 25.

 Według relacji z książki Zygmunta Śliwickiego Meldunek z Pawiaka[10]:
Po przewiezieniu na Pawiak rozpoczęto natychmiast przesłuchanie (co się na ogół nie często zdarzało) z zastosowaniem brutalnych metod. Potem wzięto go na Szucha do konfrontacji z Henrykiem Ostrowskim, stosując dalej bestialskie tortury. Na drugi dzień ze względu na doznane ciężkie kontuzje i zły stan ogólny został przyjęty do szpitala więziennego. Jak mi sam mówił - nikogo nie wydał, a nawet nie przyznał się do znajomości z sypiącym[b]. Wobec przedłożonych dowodów podał nazwiska nieżyjących bądź fikcyjne. Ze szpitala na noszach znów został zabrany na przesłuchanie w bardzo ciężkim stanie, z lekko zaznaczonymi objawami mocznicowymi.

Został odbity przez Grupy Szturmowe 26 marca 1943 podczas przewożenia po przesłuchaniu z alei Szucha na Pawiak w akcji pod Arsenałem.

Information icon.svg Osobny artykuł: Akcja pod Arsenałem.

Zmarł 30 marca w Szpitalu Wolskim przy ul. Płockiej 26 (obecnie Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc) w wyniku obrażeń odniesionych na przesłuchaniach prowadzonych przez Gestapo[11]. Został pochowany 3 kwietnia 1943 pod przybranym nazwiskiem Jana Domańskiego na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w obecnym miejscu w kwaterze Harcerskiego Batalionu Armii Krajowej „Zośka”[12]. Po wojnie, 4 kwietnia 1946, we wspólnym grobie z „Rudym” spoczął Aleksy Dawidowski, którego w 1943 pochowano na Cmentarzu Powązkowskim pod przybranym nazwiskiem Aleksego Czerwińskiego[13].

W kwietniu 1943 wywiad Armii Krajowej zidentyfikował głównych sprawców śmierci Jana Bytnara – byli to SS-Oberscharführer Herbert Schulz[14] i SS-Rottenführer Ewald Lange[14], wspólnie torturujący go w czasie przesłuchań. 6 maja 1943 Tadeusz Zawadzki ps. „Zośka” i Sławomir Bittner ps. „Maciek” zastrzelili Herberta Schulza, a 22 maja ppor. Andrzej Góral ps. „Tomasz” wykonał wyrok śmierci na Ewaldzie Lange[15].

15 sierpnia 1943 pośmiertnie mianowany harcmistrzem, a następnie podporucznikiem, i odznaczony Krzyżem Walecznych[7]. Pseudonimem Bytnara – „Rudy” nazwano 2. kompanię harcerskiego batalionu AK Zośka. Jest jednym z głównych bohaterów powieści Aleksandra Kamińskiego Kamienie na szaniec.

26 września 2009 za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[16].

Rzekoma działalność w ONR[edytuj | edytuj kod]

Część historyków twierdzi, że w trakcie nauki w liceum Jan Bytnar był członkiem Grup Szkolnych ONR[17][18]. Opierają się oni na informacji od przedwojennego szefa warszawskich GS ONR, Gustawa Potworowskiego[17].

Nie zgadza się z tym Danuta Rossman, łączniczka Szarych Szeregów: Jestem absolutnie pewna, że w żadnej takiej partyjnej organizacji młodzież nie działała. Poza tym, jeśli chodzi o harcerstwo, była zasada, że nie można do podobnych grup się zapisywać. Oczywiście, słyszałam ostatnio pewne plotki, ale nie widzę, by ktoś, kto znał „Rudego” je potwierdzał. A przynajmniej ja mogę zdecydowanie temu zaprzeczyć[19].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • 26 marca 1980 na frontowej ścianie kamienicy przy al. Niepodległości 159 odsłonięto tablicę pamiątkową[20].
  • W marcu 1992 imieniem Jana Bytnara „Rudego” nazwano jedną z ulic na Mokotowie[21][22].

Uwagi

  1. Według relacji wydanej nakładem Oficyny Wydawniczej „Rytm”: W piwnicy budynku Niemcy znaleźli wiele obciążających go materiałów polskiego podziemia. Według relacji Zygmunta Śliwickiego z książki Meldunek z Pawiaka: W czasie rewizji mieszkania Gestapo znalazło materiał obciążający w postaci archiwum „Wawra”.
  2. Według późniejszych informacji Henryk Ostrowski nie był sypiącym, lecz został przedstawiony przez Gestapo Bytnarowi jako zdrajca po to, by go złamać.

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 95. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Barbara Wachowicz, Rudy, Alek, Zośka, Oficyna Wydawnicza Rytm”, Warszawa 2007, s. 61.
  3. Zygmunt Głuszek: Szare Szeregi. Słownik biograficzny Tom II. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2009, s. 68-69. ISBN 978-83-7399-337-2.
  4. W wydawnictwie DeAgostini „Ordery i odznaczenia” nr 3 podano, że brał osobisty udział w ponad 70 akcjach.
  5. 5,0 5,1 Paweł Dubiel, Józef Kozak: Polacy w II wojnie światowej: kim byli, co robili. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 27. ISBN 83-7399-054-2.
  6. Rozporządzenie Hansa Franka o zwalczaniu czynów gwałtu w Generalnym Gubernatorstwie (1939)
  7. 7,0 7,1 Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 50. ISBN 83-211-0739-7.
  8. Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 251. ISBN 83-06-00717-4.
  9. Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Wrocław: KRIS Ltd., 1993, s. 22. ISBN 83-900931-1-1.
  10. Zygmunt Śliwicki: Meldunek z Pawiaka. Wyd. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
  11. Piotr Stachiewicz: „Parasol”. Dzieje oddziału do zadań specjalnych Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984, s. 48. ISBN 83-211-0273-5.
  12. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu "Zośka". Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 22.
  13. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu "Zośka". Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 24.
  14. 14,0 14,1 Stanisław Kopf, Stefan Starba-Bałuk: Armia Krajowa. Kronika fotograficzna. Warszawa: Wydawnictwo Ars Print Production, 1999, s. 162-163. ISBN 83-8722-416-2.
  15. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 482, 497. ISBN 978-83-240-1057-8.
  16. Ordery w 70. rocznicę utworzenia Szarych Szeregów. prezydent.pl, 26-09-2009.
  17. 17,0 17,1 Jan Zaryn: Leszek Prorok: człowiek i twórca. Warszawa: DiG, 1999, s. 17. ISBN 8371811284.
  18. Wojciech Muszyński: Duch Młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934–1944. nsz.com.pl. [dostęp 17 grudnia 2012].
  19. Danuta Rossman, łączniczka „Zośki” z „Kamieni na szaniec”: Tadeusz gejem? Rany boskie! To są bzdury zupełne!. natemat.pl, 4 kwietnia 2013. [dostęp 5 kwietnia 2013].
  20. Barbara Wachowicz: Rudy, Alek, Zośka.Gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 415. ISBN 978-83-7399-219-1.
  21. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 405. ISBN 83-86619-97X.
  22. Pierwotna nazwa Janka Bytnara - "Rudego" została zmieniona w 2012. Zob. Uchwała nr XLI/1107/2012 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 30 sierpnia 2012r. w sprawie nazw niektórych ulic i skweru w Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 6531 [on-line]. http://edziennik.mazowieckie.pl. [dostęp 2014-04-11]. s. 1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Warszawa: Książka i Wiedza, 1983. ISBN 83-05-11161-X.
  • Paweł Dubiel, Józef Kozak, Polacy w II wojnie światowej. Kim byli, co robili, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa, 2003, ISBN 83-7399-054-2.
  • Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec.
  • Stanisław Kopf, Stefan Starba-Bałuk, Armia Krajowa. Kronika fotograficzna, Wydawnictwo Ars Print Production, Warszawa, 1999, ISBN 83-87224-16-2.
  • Barbara Wachowicz, Rudy, Alek, Zośka gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”, Wyd. RYTM, 2003, ISBN 83-88794-95-7.
  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 49–50. ISBN 83-211-0758-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]