Jan Bytnar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jan Bytnar
Rudy
Jan Bytnar
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1921
Kolbuszowa
Data i miejsce śmierci 30 marca 1943
Warszawa
Przebieg służby
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Gmach dawnej szkoły powszechnej nr 29 przy ulicy Zagórnej 3, którą ukończył Jan Bytnar. W latach 1936–1939 organizował, a następnie kierował, działającą przy tej szkole drużyną harcerską
Państwowe Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, w którym wiosną 1939 Bytnar otrzymał świadectwo dojrzałości
Napis Jedź z nami do Niemiec! na warszawskim biurze werbunkowym Arbeitsamtu przy ul. Nowy Świat 68
Kotwica – znak Polski Walczącej namalowany przez Jana Bytnara na pomniku Lotnika na placu Unii Lubelskiej w Warszawie
Kamienica przy al. Niepodległości 159, w której 23 marca 1943 zostali aresztowani „Rudy” i jego ojciec Stanisław Bytnar. Po lewej stronie głównego wejścia widoczna tablica upamiętniająca „Rudego” wmurowana w 1980
Tablica pamiątkowa przy wejściu do kamienicy przy al. Niepodległości 159
Wspólny grób Jana Bytnara i Aleksego Dawidowskiego w kwaterze Batalionu Zośka (A-20) na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach
Tablica MSI na ulicy Jana Bytnara „Rudego” w Warszawie

Jan Bytnar, ps. „Rudy”, „Czarny”, „Janek”, „Krokodyl”, „Jan Rudy” (ur. 6 maja 1921 w Kolbuszowej, zm. 30 marca 1943 w Warszawie)[1]harcmistrz, członek Szarych Szeregów, dowódca hufca „Południe” Grup Szturmowych, podporucznik Armii Krajowej, jeden z bohaterów książki Aleksandra KamińskiegoKamienie na szaniec”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Zdzisławy Bytnarowej i Stanisława Bytnara (byłego żołnierza Legionów Polskich). W 1925 rodzina Bytnarów przeniosła się do Piastowa, a w 1931 do Warszawy. Po ukończeniu szkoły powszechnej nr 29 przy ulicy Zagórnej 9[2] (obecnie Zagórna 3) na Powiślu Jan Bytnar kontynuował naukę w Gimnazjum im. Stefana Batorego, w którym wiosną 1939 otrzymał świadectwo dojrzałości.

Mając 12 lat wstąpił do „23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego (nazywanej, od koloru chust, „Pomarańczarnią”) , od 1936 roku pełniąc w niej funkcję przybocznego 23 Topograficznej WDH. W tym samym roku zaczął organizować drużynę harcerską na terenie swojej dawnej szkoły przy ul. Zagórnej 9, gdzie wraz z kolegami z Gimnazjum Batorego prowadził także świetlicę dla dzieci z niezamożnych rodzin[3].

W 1938 roku uzyskał najwyższy stopień starszoharcerskiHarcerza Rzeczypospolitej. Jego przyjaciółmi byli m.in. „Zośka” – Tadeusz Zawadzki i „Alek” – Maciej Aleksy Dawidowski.

Od początku II wojny światowej aktywnie uczestniczył w konspiracyjnych działaniach Szarych Szeregów. W październiku 1939 wstąpił do organizacji PLAN, z której odszedł w grudniu tego samego roku. Do czerwca 1940 pełnił funkcję łącznika w komórce więziennej ZWZ kierowanej przez Kazimierza Gorzkowskiego. W konspiracji najpierw zajmował się małym sabotażem, a później dywersją i akcjami zbrojnymi. Ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty Rezerwy „Agricola”, natomiast stopień podharcmistrza otrzymał na tajnym kursie instruktorskim.

Od połowy 1940 działał jako łącznik PLAN-u z osadzonymi w niemieckich więzieniach śledczych w al. Szucha oraz przy ul. Daniłowiczowskiej w Warszawie. Od wiosny 1941 Bytnar dowodził hufcem harcerskim „Ochota” w Chorągwi Warszawskiej Szarych Szeregów, który działał w organizacji małego sabotażu „Wawer”. Dokonał wówczas kilku[4] akcji sabotażowych, w prasie konspiracyjnej określanych jako brawurowe, m.in.: zerwał wielką hitlerowską flagę z gmachu warszawskiej Zachęty (przemianowanej przez Niemców na Haus der deutschen Kultur, Dom Niemieckiej Kultury) oraz namalował Symbol Polski Walczącej (tzw. kotwicę) na Pomniku Lotnika w Warszawie[5]. 25 kwietnia 1942 przerobił napis „Jedź z nami do Niemiec!” na szyldzie na głównym biurze werbunkowym Arbeitsamtu przy ulicy Nowy Świat 68 na „Jedźcie sami do Niemiec!”. Za czyny te groziła wówczas kara śmierci[6].

Od jesieni 1941 do lata 1942 uczestniczył w tajnych kursach Państwowej Wyższej Szkoły Budowy Maszyn i Elektroniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda[7].

W listopadzie 1942, po utworzeniu w strukturach Kedywu Komendy Głównej AK Grup Szturmowych Szarych Szeregów, objął dowództwo hufca „Południe” (pluton „Sad” – od słów „sabotaż” i „dywersja” – w Oddziale Specjalnym „Jerzy”). Następnie uczestniczył w akcjach bojowych m.in. Wieniec II (31 grudnia 1942 – 1 stycznia 1943) pod Kraśnikiem, podczas której wysadzono pociąg z uzbrojeniem dla armii niemieckiej.

2 lutego 1943 był dowódcą ubezpieczenia podczas ewakuacji materiałów i przedmiotów z opieczętowanego przez Gestapo mieszkania rodziny Błońskich przy ul. Brackiej 23 i został ranny w czasie walki z przybyłym na miejsce patrolem policji[8].

Był jedną z największych indywidualności Grup Szturmowych. Cieszył się dużą popularnością i szacunkiem wśród kolegów.

Został aresztowany razem z ojcem o godz. 4.30 rano we wtorek 23 marca 1943 przez funkcjonariuszy Gestapo w mieszkaniu Bytnarów przy al. Niepodległości 159[9]. Jego zatrzymanie było prawdopodobnie spowodowane znalezieniem u aresztowanego kilka dni wcześniej dowódcy Hufca „Praga” warszawskich Grup Szturmowych Henryka Ostrowskiego notatnika, w którym zapisał nazwisko i adres Bytnara.

Wraz z ojcem trafił na Pawiak, gdzie bezzwłocznie – w celu jak najszybszego wydobycia informacji – rozpoczęło się jego przesłuchanie. Jeszcze tego samego dnia został przewieziony do warszawskiej siedziby Gestapo w alei J.Ch. Szucha 25. Równolegle trwała rewizja w mieszkaniu Bytnarów. W należącej do rodziny piwnicy znaleziono m.in. zerwane niemieckie flagi, konspiracyjną prasę, afisze i ulotki, a także stempel do malowania na murach znaku Polski Walczącej[10].

 Według relacji z książki Zygmunta Śliwickiego Meldunek z Pawiaka[11]:
Po przewiezieniu na Pawiak rozpoczęto natychmiast przesłuchanie (co się na ogół nie często zdarzało) z zastosowaniem brutalnych metod. Potem wzięto go na Szucha do konfrontacji z Henrykiem Ostrowskim, stosując dalej bestialskie tortury. Na drugi dzień ze względu na doznane ciężkie kontuzje i zły stan ogólny został przyjęty do szpitala więziennego. Jak mi sam mówił – nikogo nie wydał, a nawet nie przyznał się do znajomości z sypiącym[a]. Wobec przedłożonych dowodów podał nazwiska nieżyjących bądź fikcyjne. Ze szpitala na noszach znów został zabrany na przesłuchanie w bardzo ciężkim stanie, z lekko zaznaczonymi objawami mocznicowymi.

Po raz kolejny był przesłuchiwany na Szucha 25 marca. Został odbity przez Grupy Szturmowe w piątek 26 marca 1943 podczas przewożenia po przesłuchaniu z siedziby Gestapo na Pawiak w akcji pod Arsenałem.

Information icon.svg Osobny artykuł: Akcja pod Arsenałem.

Po akcji został przewieziony samochodem do punktu sanitarnego, zorganizowanego przy ul. Ursynowskiej 46 na Mokotowie, skąd jeszcze tego samego dnia koledzy przenieśli go do znajdującego się na pierwszym piętrze kamienicy przy ul. Kazimierzowskiej 15 mieszkania Gustawa Wuttke. Stąd w niedzielę 28 marca został przeniesiony po raz kolejny – do mieszkania przy ul. Karłowicza 18[12][13]

We wtorek 30 marca po południu udało się zorganizować przewiezienie znajdującego się w stanie krytycznym „Rudego” autem Miejskich Zakładów Sanitarnych do Szpitala Wolskiego przy ul. Płockiej 26[14][15] (obecnie w budynku mieści się Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc). Zmarł krótko po przewiezieniu do szpitala ok. godz. 16.30[16].

Został pochowany 3 kwietnia 1943 pod przybranym nazwiskiem Jana Domańskiego na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w obecnym miejscu w kwaterze Harcerskiego Batalionu Armii Krajowej „Zośka”[17]. Po wojnie, 4 kwietnia 1946, we wspólnym grobie z „Rudym” spoczął Aleksy Dawidowski, którego w 1943 pochowano na Cmentarzu Powązkowskim pod przybranym nazwiskiem Aleksego Czerwińskiego[18].

W kwietniu 1943 wywiad Armii Krajowej zidentyfikował głównych sprawców śmierci Jana Bytnara – byli to SS-Oberscharführer Herbert Schulz[19] i SS-Rottenführer Ewald Lange[19], wspólnie torturujący go w czasie przesłuchań. 6 maja 1943 Tadeusz Zawadzki ps. „Zośka” i Sławomir Bittner ps. „Maciek” zastrzelili Herberta Schulza, a 22 maja ppor. Andrzej Góral ps. „Tomasz” wykonał wyrok śmierci na Ewaldzie Lange[20].

15 sierpnia 1943 pośmiertnie mianowany harcmistrzem, a następnie podporucznikiem, i odznaczony Krzyżem Walecznych[7]. Pseudonimem Bytnara – „Rudy” nazwano 2. kompanię harcerskiego batalionu AK Zośka. Jest jednym z głównych bohaterów powieści Aleksandra KamińskiegoKamienie na szaniec”.

26 września 2009 za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[21].

Rzekoma działalność w ONR[edytuj | edytuj kod]

Część historyków twierdzi, że w trakcie nauki w liceum Jan Bytnar był członkiem Grup Szkolnych ONR[22][23]. Opierają się oni na informacji od przedwojennego szefa warszawskich GS ONR, Gustawa Potworowskiego[22].

Nie zgadza się z tym Danuta Rossman, łączniczka Szarych Szeregów: Jestem absolutnie pewna, że w żadnej takiej partyjnej organizacji młodzież nie działała. Poza tym, jeśli chodzi o harcerstwo, była zasada, że nie można do podobnych grup się zapisywać. Oczywiście, słyszałam ostatnio pewne plotki, ale nie widzę, by ktoś, kto znał „Rudego” je potwierdzał. A przynajmniej ja mogę zdecydowanie temu zaprzeczyć[24].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • 26 marca 1980 na frontowej ścianie kamienicy przy al. Niepodległości 159 odsłonięto tablicę pamiątkową[25].
  • W marcu 1992 imieniem Jana Bytnara „Rudego” nazwano jedną z ulic na Mokotowie[26][27].

Uwagi

  1. Według późniejszych informacji Henryk Ostrowski nie był sypiącym, lecz został przedstawiony przez Gestapo Bytnarowi jako zdrajca po to, by go złamać.

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 95. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Barbara Wachowicz, Rudy, Alek, Zośka, Oficyna Wydawnicza Rytm”, Warszawa 2007, s. 61.
  3. Zygmunt Głuszek: Szare Szeregi. Słownik biograficzny Tom II. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2009, s. 68-69. ISBN 978-83-7399-337-2.
  4. W wydawnictwie DeAgostini „Ordery i odznaczenia” nr 3 podano, że brał osobisty udział w ponad 70 akcjach.
  5. Paweł Dubiel, Józef Kozak: Polacy w II wojnie światowej: kim byli, co robili. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 27. ISBN 83-7399-054-2.
  6. Rozporządzenie Hansa Franka o zwalczaniu czynów gwałtu w Generalnym Gubernatorstwie (1939)
  7. 7,0 7,1 Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 50. ISBN 83-211-0739-7.
  8. Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 251. ISBN 83-06-00717-4.
  9. Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Wrocław: KRIS Ltd., 1993, s. 22. ISBN 83-900931-1-1.
  10. Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Wrocław: KRIS Ltd., 1993, s. 22–23. ISBN 83-900931-1-1.
  11. Zygmunt Śliwicki: Meldunek z Pawiaka. Wyd. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
  12. Tomasz Strzembosz (oprac.): Bohaterowie „Kamieni na szaniec” w świetle dokumentów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 154, 156. ISBN 978-83-01-15330-4.
  13. Relacja Jana Rossmana [w:] Marian Miszczuk: Jan Rossman pseudonim „Wacek”. Warszawa: Wydawnictwo Tomiko, 2009, s. 102. ISBN 978-83-917007-4-7.
  14. Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Wrocław: KRIS Ltd., 1993, s. 112–113. ISBN 83-900931-1-1.
  15. Tomasz Strzembosz: Odbijanie więźniów w Warszawie 1939–1944. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 126.
  16. Barbara Wachowicz: Rudy, Alek, Zośka. Gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 392. ISBN 978-83-7399-219-1.
  17. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu "Zośka". Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 22.
  18. Włodzimierz Trojan: Kwatera Batalionu "Zośka". Warszawa: Fundacja Ochrony Zabytków, 1991, s. 24.
  19. 19,0 19,1 Stanisław Kopf, Stefan Starba-Bałuk: Armia Krajowa. Kronika fotograficzna. Warszawa: Wydawnictwo Ars Print Production, 1999, s. 162-163. ISBN 83-8722-416-2.
  20. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 482, 497. ISBN 978-83-240-1057-8.
  21. Ordery w 70. rocznicę utworzenia Szarych Szeregów. prezydent.pl, 26-09-2009.
  22. 22,0 22,1 Jan Zaryn: Leszek Prorok: człowiek i twórca. Warszawa: DiG, 1999, s. 17. ISBN 8371811284.
  23. Wojciech Muszyński: Duch Młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934–1944. nsz.com.pl. [dostęp 17 grudnia 2012].
  24. Danuta Rossman, łączniczka „Zośki” z „Kamieni na szaniec”: Tadeusz gejem? Rany boskie! To są bzdury zupełne!. natemat.pl, 4 kwietnia 2013. [dostęp 5 kwietnia 2013].
  25. Barbara Wachowicz: Rudy, Alek, Zośka.Gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 415. ISBN 978-83-7399-219-1.
  26. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 405. ISBN 83-86619-97X.
  27. Pierwotna nazwa Janka Bytnara - "Rudego" została zmieniona w 2012. Zob. Uchwała nr XLI/1107/2012 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 30 sierpnia 2012r. w sprawie nazw niektórych ulic i skweru w Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 6531 [on-line]. http://edziennik.mazowieckie.pl. [dostęp 2014-04-11]. s. 1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Broniewski: Akcja pod Arsenałem. Warszawa: Książka i Wiedza, 1983. ISBN 83-05-11161-X.
  • Paweł Dubiel, Józef Kozak, Polacy w II wojnie światowej. Kim byli, co robili, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa, 2003, ISBN 83-7399-054-2.
  • Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec.
  • Stanisław Kopf, Stefan Starba-Bałuk, Armia Krajowa. Kronika fotograficzna, Wydawnictwo Ars Print Production, Warszawa, 1999, ISBN 83-87224-16-2.
  • Barbara Wachowicz, Rudy, Alek, Zośka gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”, Wyd. RYTM, 2003, ISBN 83-88794-95-7.
  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 49–50. ISBN 83-211-0758-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]