Dzięcioł trójpalczasty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dzięcioł trójpalczasty
Picoides tridactylus[1]
(Linnaeus, 1758)
Dzięcioł trójpalczasty
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd dzięciołowe
Rodzina dzięciołowate
Podrodzina dzięcioły
Rodzaj Picoides
Gatunek dzięcioł trójpalczasty
Synonimy
  • Picus tridactylus Linnaeus, 1758[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Przybliżony zasięg występowania w Eurazji
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus) – gatunek średniego ptaka z rodziny dzięciołowatych (Picidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje szeroki pas lasów borealnych Eurazji aż po Kamczatkę, Pacyfik i Ameryki Północnej. W Europie nie zajmuje tylko północnych jej części. Znaleźć go też można w Alpach, Bałkanach i Karpatach (podgatunek alpejski – P. t. alpinus występujący również w Japonii i północno-wschodniej Korei). Te lokalne tereny lęgowe mogą pochodzić z ostatniej epoki lodowcowej, kiedy to gatunki typowo północne podążały na południe wraz z wycofywaniem się tam lasów borealnych. Gdy lodowiec ustąpił w wyniku ocieplenia klimatu pozostały te populacje, które zajęły wysokie góry, gdzie klimat był podobny do terenów północnych. Dzięcioł trójpalczasty może zalatywać znad swych terenów lęgowych do najbliższych państw np. do Niemiec, Francji i północnych Włoch. Znalezienie jednak tego ptaka w południowej części Europy jest trudne, gdyż nawet w złych warunkach pogodowych nie opuszcza on swoich rodzinnych terenów. Zasięg podgatunku tajgowego od Norwegii i Uralu ciągnie się po góry Ałtaj, północną Mongolię, Sachalin i Mandżurię. Wyróżnia 5 podgatunków.

W Polsce bardzo nieliczny, lokalnie nieliczny. Jako borealny ptak lęgnie się w górach (Karpaty od Babiej Góry po Bieszczady, choć najliczniej w Tatrach i Beskidzie Niskim – podgatunek górski) i na północnym wschodzie, zgodnie z zasięgiem świerka (m.in. Puszcza Białowieska, gdzie znajduje się 10% polskiej populacji podgatunku tajgowego)[4]. Oprócz tego dzięcioły te spotyka się w Puszczy Knyszyńskiej, Boreckiej i Augustowskiej, choć nielicznie. W Polsce występują dwa podgatunki, przy czym górski jest ciemniejszy i ma czarne plamy na białym grzbiecie, a spód ciała gęściej prążkowany.
Europejską populację szacuje się na 48 000 – 160 000 par lęgowych, a najliczniej występuje w Rosji (10 000-7500 par), Finlandii (15 000 – 20 000 par), Szwecji i Norwegii (5 000 – 10 000 par). Wyręby starodrzewi świerkowych i usuwanie martwych świerków z lasów w minionych wiekach w Europie, w tym w Polsce, spowodowało stopniowe wycofywanie się dzięcioła trójpalczastego wraz ze spadkiem jego liczebności. Na początku XX wieku gniazdował pojedynczo w Sudetach. W ostatnich dekadach nie udało się zaobserwować gniazdującej pary, choć pojedyncze osobniki się zdarzały. Obecnie w Polsce liczebność populacji jest stabilna i zmienia się w zależności od gospodarki leśnej. W Karpatach jego liczbę można określić na poziomie 70 – 100 par, a w całej Polsce na 200 par lęgowych[5].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Samica
Samiec

Mają tylko trzy palce, z czego dwa zwrócone naprzód, a tylko jeden w tył (inne dzięcioły mają cztery palce – dwa zwrócone do przodu i dwa do tyłu). Stąd też wzięła się jego nazwa. Trójpalczasta noga występuje zwykle u gatunków dobrze biegających po ziemi, ale mają one wszystkie palce skierowane do przodu.

Na odległość przypomina sylwetką dzięcioła dużego lub też dzięcioła średniego. W upierzeniu brak w ogóle koloru czerwonego, natomiast na głowie samiec ma plamę żółtą, a samica – siwosrebrną (z kreskowaniem) i białe czoło (tym różni się od samicy dzięcioła białobrzegiego). Grzbiet od karku do ogona biały; potylica, skrzydła i ogon czarne. Boki ciała są pręgowane, a skrzydła czarne. Zewnętrzne lotki i sterówki z białymi plamami. Na policzkach i boku szyi dwie czarne pręgi. Spód biały z poprzecznymi czarnymi prążkami, najgęstszymi na brzuchu. Młode ptaki ubarwione tak jak dorosły samiec, choć mają mniej kontrastowe barwy i mniejszą czapeczkę.

Rozmiarami porównywalny jest do dzięcioła dużego i białobrzegiego. Lecący wśród świerków dzięcioł trójpalczasty wydaje się być ciemniejszy niż jest w rzeczywistości. Brak czerwieni ułatwia rozpoznanie tych ptaków, z wyjątkiem samicy dzięciołka (te są jednak o połowę mniejsze i mają wyraźne pręgi na skrzydłach). To gatunek osiadły i terytorialny. Wyjątkowo pojedyncze dzięcioły można spotkać poza miejscem stałego areału. Żyje pojedynczo lub w parach przez cały rok na tym samym obszarze.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ciała ok. 23 cm
  • Rozpiętość skrzydeł 12,5 cm
  • Masa ok. 65 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Dzięcioły trójpalczaste odzywają się bardzo rzadko, w porównaniu z innymi gatunkami tej rodziny. Gdy są zaniepokojone wydają miękkie "kjok". Bębnienie wykonują w postaci długiej serii (trwającej 1,5 s) równomiernie oddzielonych od siebie uderzeń, które przypominają wystrzały z karabinu maszynowego. Przypomina trochę bębnienie dzięcioła dużego, ale jest cichsze i słabsze.

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Naturalny drzewostan z udziałem świerka, potencjalne siedlisko dzięcioła trójpalczastego w Puszczy Białowieskiej

Lasy iglaste z przewagą starych, obumierających świerków i jodeł, głównie bory naturalne i pierwotne. W lasach gospodarczych usuwa się starsze drzewa zamieszkiwane przez korniki przez co dzięcioł takich kompleksów unika. Przez to jego zasięg coraz częściej ogranicza się do ścisłych rezerwatów. Czasem można go spotkać w lasach liściastych, ale z odpowiednią domieszką drzew iglastych. W Polsce spotkać go może też w łęgach, olsach i grądach jeśli rosną tam świerki. Górski podgatunek zasiedla lasy świerkowo-jodłowa (czasem też modrzewiowe) na wysokości od 650 do 1900 m. Tajga ze świerkami, sosną i olchą w wilgotnych miejscach (torfowiska i brzegi rzek oraz jezior) jest siedliskiem podgatunku borealnego. Zagęszczenie tych ptaków jest bardzo niskie – 1 para na 1 km². Wynika to z zagęszczenia odpowiednio spróchniałych świerków. Para potrzebuje do życia aż 100 – 400 ha starodrzewi, gdzie dominuje świerk zainfekowany kornikami. Widywany też na pogorzeliskach i obszarach podmokłych.

W Polsce za potencjalnie istotne dla gatunku uważa się następujące siedliska chronione Dyrektywą Habitatową[5]:

  • Kwaśne buczyny Luzulo-Fagenion
  • Żyzne buczyny Dentario glandulose-Fagenion, Galio odorati-Fagenion
  • Górskie bory świerkowe ze związku Piceion abietis
  • Górski bór limbowo-świerkowy Pino cembrae-Piceetum
  • Bory i lasy bagienne
  • Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe
  • Jodłowy bór świętokrzyski Abietetum polonicum

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W samodzielnie wykutej dziupli, na wysokości 1–6 metrów nad ziemią (choć w Białowieskim Parku Narodowym na 10 m) w spróchniałym, martwym drewnie świerku (80%) o pierśnicy ponad 30 cm, osiki i olchy. Średnica otworu dziupli ok. 4–5 cm.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Jeden lęg w roku, 3–5 jaj składanych w pierwszej połowie maja w odstępach jednodniowych. Skorupa biała, gładka z połyskiem, lekko przezroczysta, o średnich wymiarach 24,5 × 18,5 mm. Ten gatunek dzięcioła, spośród wszystkich, najpóźniej wyprowadza lęgi.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadują obydwoje rodzice przez okres 15 dni i wspólnie opiekują się potomstwem. Pisklęta opuszczają dziuplę po ok. 21-25 dniach (w drugiej połowie czerwca), ale gdy wylecą z niej jeszcze przez ponad miesiąc są dokarmiane przez rodziców.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Latem owady (przeważnie gąsienice i poczwarki motyli oraz chrząszczy żyjących w lasach) wydobywane spod kory, zimą głównie nasiona roślin. Zdecydowanie preferują jednak pokarm zwierzęcy, a u niektórych populacji stwierdzono brak pożywienia pochodzenia roślinnego nawet w przypadku niekorzystnych warunków środowiskowych np. zimą. W najchłodniejszej porze roku mogą żywić się bowiem żerującymi w drewnie chrząszczami, a dokładniej ich larwami i poczwarkami ukrytymi w głębszych warstwach drewna poza sezonem wegetatywnym.

Kornik drukarz jest istotnym elementem diety dzięcioła trójpalczastego

Dziecioły trójpalczaste żerują zwykle w dolnej połowie pnia odłupując płatki kory bez wykuwania w niej głębokich otworów (jak w przypadku dziecioła dużego i białobrzegiego. W przypadku masowych pojawów szkodników leśnych w konkretnych latach, te zwykle prowadzące samotny tryb życia dzięcioły, gromadzą się licznie w miejscach koncentrowania się łatwo dostępnego pokarm. Oszacowano, że może zjeść 670 000 korników rocznie (2600 larw dziennie). Błędnie rozumiany podział zwierząt na pożyteczne i szkodliwe jest w przypadku tego gatunku zatem dobrze widoczny, bo korniki w świerkach nie są szkodnikami, ale stanowią ważny element ekosystemów leśnych, do których należy też dzięcioł trójpalczasty[5]. Korniki są głównym pokarmem w sezonie pozalęgowym. Oprócz tego wyjada kózkowate, ryjkowcowate, błonkówki i pająki. Wypija też soki roślinne – okorowuje drzewo, robi parę rzędów dziurek w korze.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Wymaga ochrony czynnej[6].
Zagrożony jest niewłaściwą gospodarką leśną. Wskazana jest ochrona starych, dziuplastych drzew. Ocenia się, że w warunkach alpejskich i Puszczy Białowieskiej na danym terenie powinno rosnąć ponad 20 drzew o pierśnicy 21 cm/ha. Jedna para potrzebuje 200 ha areału co przekłada się na 4000 martwych świerków.

Przy takim zagęszczeniu martwych i zamierających świerków jedna para ptaków potrzebuje obszaru ok. 200 ha (ok. 4000 martwych świerków).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Picoides tridactylus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Eurasian Three-toed Woodpecker (Picoides tridactylus). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 19 sierpnia 2011].
  3. Picoides tridactylus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 526. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego bardzo nieliczny oznacza zagęszczenie 0,1–1 par na 100 km², a nieliczny – 1–10 par na 100 km².
  5. 5,0 5,1 5,2 Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T.8, 280-283 Ministerstwo Środowiska. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004.
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]