Friedrich Wilhelm von Reden

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Friedrich Wilhelm von Reden
Pomnik Friedricha Wilhelma hrabiego Redena. W chwilę po odsłonięciu; siwy mężczyzna to daleki krewny hr. Redena, plecami w ciemnym garniturze były prezydent Chorzowa Marek Kopel
Kaplica grobowa Friedricha Wilhelma von Reden, tzw. "Ruiny Opactwa", na zboczach Mrowca w Rudawach Janowickich.

Friedrich Wilhelm von Reden (ur. 23 marca 1752 w Hameln, zm. 3 lipca 1815 w Bukowcu) – dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu[1], a później minister w rządzie pruskim, zasłużony dla rozwoju przemysłu Górnego Śląska. W 1786 r. obdarzony przez króla Fryderyka Wilhelma II tytułem hrabiowskim.

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie o bogatych tradycjach górniczych. Górnikami byli jego stryj Klaus Fryderyk oraz jego kuzyn Fryderyk Otto Burchard. To właśnie stryj Klaus Fryderyk zadecydował o górniczym wykształceniu Friedricha Wilhelma von Redena. Decydującą rolę w karierze i ukształtowaniu się zainteresowań Redena przemysłem odegrał jego wuj i protektor Fryderyk Anton von Heinitz (od 1777 r. minister kierujący pruskim Departamentem Górnictwa i Hutnictwa).

W młodości, ulegając oświeceniowej modzie, Reden dużo podróżował: zwiedził m.in. Austrię, Francję, Holandię i Włochy. W 1779 r. zostaje dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu[1]. Był wielkim reorganizatorem górnictwa na Dolnym Śląsku, między innymi pomysłodawcą drążenia Lisiej sztolni (obecnie w Wałbrzychu), a zwłaszcza wprowadzenia transportu węgla łodziami. Najprawdopodobniej spotkał się z taką metodą transportu węgla w górach Harzu. 15 października 1786 (według innych źródeł[jakich?] 14 stycznia) z rąk Fryderyka Wilhelma II otrzymał tytuł hrabiowski, a do jego herbu dodany został hełm górniczy z młotkami (pyrlik).

Z inicjatywy Redena wprowadzono wówczas na Górnym Śląsku innowacje technologiczne podpatrzone w Anglii i rozpoczęto wiele inwestycji przemysłowych, głównie w trójkącie: Tarnowskie Góry[2]Gliwice[3]Królewska Huta[4]. Zasługą Redena było m.in. zainstalowanie pompy parowej (napędzanej maszyną parową systemu Newcomena) do odwadniania chodników w kopalni rud ołowiu i srebra w Tarnowskich Górach Strzybnicy (sprowadzonej w 1787 r. z Anglii i uruchomionej, jako jednej z pierwszych na kontynencie, 19 stycznia 1788 r.[5]) oraz wybudowanie pierwszych pieców hutniczych na paliwo mineralne w królewskich hutach w Gliwicach[3] (1796 r. i Królewskiej Hucie[4] (1802 r.).

Górny Śląsk zawdzięcza mu ożywienie gospodarcze spowodowane rozwojem przemysłu. Poza wymienionymi inwestycjami z jego inicjatywy wybudowano w okolicy Tarnowskich Gór[2] kopalnię rud oraz hutę Friedrich w Strzybnicy. Po odkryciu w 1790 roku przez sprowadzonego z Brabancji (Belgia) inżyniera górniczego, żydowskiego pochodzenia, Salomona Isaaca, złóż węgla kamiennego w okolicy wsi Zabrze i Łagiewniki[6] powstały kopalnie fiskalne – kopalnia węgla kamiennego Prinz Karl von Hessen (od 1800 König) oraz Königin Luise (obecnie zabytkowa Kopalnia Luiza). Razem z kopalnią Prinz Karl von Hessen zbudowano hutę Königshütte (późniejsza Huta Kościuszko), co dało impuls do budowy miasta Królewska Huta. Sprowadził też na Górny Śląsk inżyniera metalurga Johna Baildona – uważanego za ojca współczesnej metalurgii. Razem z nim założył odlewnię żelaza w Gliwicach[3] (obecnie Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych) oraz wspomnianą Królewską Hutę. Zaprojektował też transportowe szlaki wodne (częściowo w Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej) z kopalni "Król"[7] i kopalni "Luiza"[8] do Gliwic[3].

W 1781 r. wspólnie ze swym współpracownikiem inżynierem Karolem Steinem Reden podróżował po Polsce, w rezultacie czego powstał cenny dla historyków gospodarki raport o Rzeczypospolitej. W 1802 r. po śmierci Heinitza kierował Departamentem Górnictwa i Hutnictwa, od 1803 w randze ministra. Po pokonaniu Prus przez Francję Reden pozostał na urzędzie, złożywszy Napoleonowi przysięgę na wierność. Za to też, po zawarciu pokoju w Tylży, w roku 1807 został zwolniony ze stanowiska bez prawa do emerytury.

Resztę życia spędził w swoim majątku (który nabył w 1795 roku, według innych źródeł[jakich?] 1785) na Dolnym Śląsku, w Bukowcu (niem. Buchwald) koło Kowar w Karkonoszach. W 1802 roku zawarł związek małżeński z Fryderyką Riedesel zu Eisenbach. Zmarł nie doczekawszy się potomka. Po śmierci został pochowany w krypcie na terenie swojego majątku (w tzw. Opactwie).

Pomnik w Chorzowie (Królewskiej Hucie)[edytuj | edytuj kod]

W roku 1852, z okazji 50-lecia uruchomienia pierwszego wielkiego pieca w hucie Królewskiej (niem. Königshütte), na wzgórzu w Królewskiej Hucie[4] postawiono Redenowi pomnik, autorstwa królewskohuckiego rzeźbiarza Theodora Erdmanna Kalide (zniszczony w lipcu 1939 r. przez działaczy „Związku Stowarzyszeń Polskich Chorzowian”, odbudowany i ponownie odsłonięty rok później, i powtórnie usunięty po zajęciu Chorzowa przez Polskę po drugiej wojny światowej). Odtąd wzgórze nazywano Redenberg (Góra Redena). Chociaż nazwę oficjalnie zmieniono po II wojnie światowej na Górę Wyzwolenia, to jednak nazwa Góra Redena jest używana przez mieszkańców miasta do dziś.

Dnia 6 września 2002 roku na chorzowskim rynku postawiono pomnik Redena, autorstwa tyskiego rzeźbiarza Augusta Dyrdy. Dokonał on rekonstrukcji pierwszego pomnika, którego autorem był znany rzeźbiarz Teodor E. Kalide, sam pochodzący z Królewskiej Huty niem. Königshütte. Postać Redena w górniczym mundurze wspiera lewą rękę na rozwiniętej mapie, a prawą na górniczym oskardzie, lewą stopę – na bryle rudy. Na cokole pomnika znajduje się następująca inskrypcja: Fryderyk Wilhelm hrabia von Reden ur. 23 marca 1752, zm. 3 lipca 1815 Miłośnicy Miasta Chorzów po zniszczeniach zrekonstruowali pomnik wielkiego człowieka, twórcy przemysłu XVIII i XIX wieku na Śląsku, oddając tym cześć Fryderykowi Wilhelmowi Hrabiemu von Reden. Miłośnicy Chorzowa – 6.9.2002 – Chorzów

Pomysł postawieniu pomnika wzbudził kontrowersje. W trakcie odsłonięcia pomnika demonstrowała grupa przedstawicieli KPN, NZS i Ruchu Obrony Bezrobotnych z byłym posłem Adamem Słomką na czele.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Złoty: Moja ziemia... Katowice. Katowice: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2004, s. 43. ISBN 83-913619-8-5.
  • Zbigniew Kapała (red.): Friedrich Wilhelm von Reden i jego czasy, Chorzów: Muzeum w Chorzowie, 2002, ISBN 83-913421-7-4
  • Władysław Niemierowski: Fryderyk Reden: 1752-1815, Katowice: Muzeum Śląskie, 1988, ISBN 83-85039-25-2
  • Richard Schmidt: Kleines Stadtbuch von Königdhütte Oberschlesien, wyd.: Verlag für Sozialpolitik, Wirtschaft und Statistik, Paul Schmidt, Berlin, Paul Gaertner, Buchhandlung, Königshütte O S.

Zobacz też:

  • Julian Maliszewski: J. W. Goethe na Śląsku: o podróży poety w 1790 roku, Opole: PIN IŚ, 1993

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wówczas niemieckim Breslau.
  2. 2,0 2,1 Wówczas niemieckim Tarnowitz.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Wówczas niemieckim Gleiwitz.
  4. 4,0 4,1 4,2 Wówczas niemieckim Königshütte.
  5. Piernikarczyk Józef: Pierwsza maszyna parowa kontynentu europejskiego, w: "Przegląd Górniczo-Hutniczy" t. XXX, nr 4-5 (545-546), kwiecień-maj 1938, s. 259-263
  6. Historia Górnego Ślaska, autorzy: Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Gliwice 2011, wydawca: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej Gliwice ISBN 978-83-60470-41-1, ISBN 978-83-60353-99-8, ISBN 978-83-932012-1-1.
  7. Ówczesna nazwa König.
  8. Ówczesna nazwa Königin Luise.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons