Wałbrzych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: „Wałbrzych” – zespół pieśni i tańca.
Wałbrzych
Ratusz – siedziba Urzędu Miasta
Ratusz – siedziba Urzędu Miasta
Herb Flaga
Herb Wałbrzycha Flaga Wałbrzycha
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Gmina gmina miejska
Aglomeracja wałbrzyska
Data założenia IX wiek
Prawa miejskie ok. 1400
Prezydent Roman Szełemej
Powierzchnia 84,7 km²
Wysokość 450-500 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

119 955
1416,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 74
Kod pocztowy 58-300 do 58-309 i 58-314, 58-316
Tablice rejestracyjne DB
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wałbrzych
Wałbrzych
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wałbrzych
Wałbrzych
Ziemia 50°46′15″N 16°16′26″E/50,770833 16,273889Na mapach: 50°46′15″N 16°16′26″E/50,770833 16,273889
TERC
(TERYT)
0265001
SIMC 0983681
Urząd miejski
pl. Magistracki 1
58-300 Wałbrzych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikicytaty Wałbrzych w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Wałbrzych w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Ten artykuł jest częścią cyklu Wałbrzych
Herb Wałbrzycha
POL Wałbrzych COA.svg Historia
POL Wałbrzych COA.svg Kultura
POL Wałbrzych COA.svg Edukacja
POL Wałbrzych COA.svg Zabytki miasta
POL Wałbrzych COA.svg Porcelana Wałbrzyska
POL Wałbrzych COA.svg Transport
POL Wałbrzych COA.svg Media
POL Wałbrzych COA.svg Herb miasta
POL Wałbrzych COA.svg Historia przemysłu
POL Wałbrzych COA.svg Sport
POL Wałbrzych COA.svg Przyroda
POL Wałbrzych COA.svg Klimat

Wałbrzych (niem. Waldenburg, śl-niem. Walmbrig, Walmbrich, czes. Valdenburk, Valbřich) – miasto na prawach powiatu[1] na południowym zachodzie Polski, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu wałbrzyskiego. Miasto leży na Pogórzu Zachodniosudeckim i w Sudetach Środkowych, nad rzeką Pełcznicą, historycznie na Dolnym Śląsku. Dawna siedziba władz województwa wałbrzyskiego. Według danych z 31 grudnia 2011 r. miasto miało 119 955 mieszkańców[2], w województwie jest drugim po Wrocławiu miastem pod względem liczby mieszkańców.

Wałbrzych jest ośrodkiem przemysłowym, do niedawna (2013) największym w Polsce ośrodkiem produkcji ceramiki szlachetnej, miastem o funkcjach przemysłowo-handlowo-usługowych z rozwijającymi się funkcjami ośrodka turystycznego. Posiada rozwinięte zaplecze kulturalne, kina, teatry, filharmonię, muzea, biblioteki, Galeria Sztuki BWA, Park Nauki i Techniki, w mieście działa Wałbrzyski Ośrodek Kultury i szkoły wyższe, ośrodki naukowe Polskiej Akademii Nauk.

W mieście znajduje się wiele zabytków architektury mieszczańskiej, sakralnej, zamki, pałace, w wałbrzyskim muzeum znajdują się unikatowe zbiory geologiczne flory i fauny karbońskiej, rarytasem kolekcji jest jedyny w Polsce i jeden z dwóch na świecie dobrze zachowanych późnokarbońskiego stawonoga z gromady wijów[3].

Wałbrzych jest ośrodkiem ponadregionalnym aglomeracji wałbrzyskiej, obejmującej okoliczne zurbanizowane gminy.

Rynek w Wałbrzychu

Spis treści

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2010 roku powierzchnia miasta wynosiła 84,70 km²[4].

Wałbrzych leży na Pogórzu Zachodniosudeckim i w Sudetach Środkowych. Północna część miasta położona jest na Pogórzu Wałbrzyskim, a południowa w Górach Wałbrzyskich i Kotlinie Wałbrzyskiej.

Rozciągłość na osi wschód-zachód wynosi 12 km, a z północy na południe miasta – 22 km[potrzebne źródło]. Wałbrzych, którego granice administracyjne przebiegają miejscami naturalnymi zboczami, grzbietami gór i czasem opierają się na potokach górskich, osiąga swój najwyższy punkt na Borowej – 853 m n.p.m.Najniższym punktem jest dolina Pełcznicy – 315 m n.p.m.[potrzebne źródło].

Wałbrzych graniczy z 4 miastami: Boguszów-Gorce, Szczawno-Zdrój (na zachodzie), Jedlina-Zdrój (na południowym wschodzie), Świebodzice (na północy) oraz 4 gminami: Mieroszów, Walim, Stare Bogaczowice, Świdnica.

W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa wałbrzyskiego. Od 1999 roku wchodzi w skład województwa dolnośląskiego.

W latach 1999-2002 Wałbrzych miał status miasta na prawach powiatu, a w latach 2003-2012 miasto wchodziło w skład powiatu wałbrzyskiego[5]. Decyzją Rady Ministrów, od 1 stycznia 2013 prawa powiatu zostały miastu przywrócone[1].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Wałbrzych widziany z Parku Miejskiego
Information icon.svg Osobny artykuł: Przyroda w Wałbrzychu.

Na jego terenie istnieje 7 parków miejskich (w tym największy Książański Park Krajobrazowy).

Wody na terenie miasta[edytuj | edytuj kod]

Najdłuższą rzeką przepływającą przez obszar miasta jest Pełcznica, którą ongiś zwano w dolnym biegu Błotnią, natomiast w górnym Ogorzelcem. Wypływa ona ze Srebrnego Źródła ze szczytu Borowa i przepływa ponad 18 km przez Wałbrzych[potrzebne źródło]. Na tym terenie nie ma większych akwenów ze stojącą wodą, ogólna powierzchnia zbiorników z wodą stojącą nie przekracza 0,4 km² co stanowi skromną część powierzchni miejskiej[potrzebne źródło]. Na powierzchnię tę składają się głównie pozostałości stawów rybackich, glinianek oraz osadniki zakładów przemysłowych.

Flora[edytuj | edytuj kod]

W roślinności występującej na tym terenie możemy wyróżnić dwa piętra[potrzebne źródło]:

  • piętro pogórza, które sięga do wysokości 500 m n.p.m.
  • piętro regla dolnego, powyżej 500 m n.p.m.

Dominują lasy świerkowe, bukowe i świerkowo-bukowe.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Klimat Wałbrzycha.

Klimat Wałbrzycha należy do gatunku klimatów oceanicznych. Ma on typ podgórski, kotlinowy. Charakteryzują go zmienne i dosyć wysokie wahania temperatur między dniem a nocą. Jest to klimat chłodny, zmienny, czasem bardzo ostry. Charakteryzują go ostre zimy i duża ilość opadów atmosferycznych. Na klimat ten wpływają głównie masy powietrza o kierunku zachodnim oraz masy powietrza o kierunkach zbliżonych do zachodniego. Skutkuje to wysokim ciśnieniem przede wszystkim po południowej oraz zachodniej części gór. Efekt ten ma miejsce zarówno latem, jak i zimą[potrzebne źródło].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Waldenberc. Kronika wymienia również jako osobne wsie miejscowości, które w procesach urbanizacyjnych stały się częścią miasta jak Lubiechów w formie Lubichowe, Biały Kamień jako Wissenstein, Poniatów w formie ecclesia Sybothonis[6][7].

Według relacji Ephraima Ignatiusa Naso, świdnickiego kupca, podanej w jego książce z 1667 – „Phoenix redivius ducatum Swidnicensis et Javroviensis”, osada Waldenburg, pospolicie zwana Wallenberg. Nazwę swą zawdzięczać miała pielgrzymkom do drewnianego kościółka pw. Najświętszej Marii Panny, na pagórku (niem. wallen – pielgrzymować), lub staremu grodowi pośród lasu. Ta druga wersja jest bardziej prawdopodobna, jest bowiem faktem, że w pobliżu tego kościółka, przy którym tryskało źródło wody mineralnej, istniał nizinny gród otoczony wałami i fosą. Stare zapisy podają nazwy: Waldenburg (1400 r.) i Waldenberg (1372 r.), co można przetłumaczyć jako „leśny gród” lub „leśna góra”.

Niemiecka nazwa miasta, Waldenburg oznacza dosłownie „leśny gród”. Niemiecki Waldenburg miał także swoje dialektyczne nazwy: Walmbrich, Walbrich. Ta właśnie nazwa występuje w „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego”. Na podstawie nazw niemieckich wytworzyły się następnie formy używane na terenie położonego nieopodal czeskiego obszaru językowego: Valdenburk oraz Valbřich. Ta ostatnia postać stała się podstawą polskiej nazwy Wałbrzych, ustalonej wraz z włączeniem miasta do Polski w 1945 r.[potrzebne źródło] (choć na niektórych pierwszych mapach powojennych pojawia się nazwa Borowieck[8]). Ostatnio jednak dotarto do źródeł, które świadczą, że nazwa Wałbrzych była używana także przed wojną. Taka nazwa występuje w Kuryerze Śląskim nr 225 z dnia 30 września 1916 roku, na stronie 5.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Wałbrzycha.

Miejscowość istniała już w 1191 r.[potrzebne źródło] za księcia śląskiego Bolesława Wysokiego.

Palisadowy gród wałbrzyski, z wałem dochodzącym do 8 m wysokości, był słowiańskim okopem pierścieniowym. Miał 44 m długości i 32,5 m szerokości. W jego miejscu istniała prawdopodobnie osada słowiańska. Wydaje się więc, że Wałbrzych wyrósł z dawnego grodziszcza na pagórku, w pobliżu borów obszernej kotliny, do której zapuszczali się osadnicy z nizin, wąwozem Pełcznicy.

Historyczny rodowód miasta wywodzi się z czasów średniowiecznych, prawdopodobnie z końca XII w. W okresie tym istniała już leśna osada słowiańska, w której z biegiem lat powstał mały gródek warowny. Na jej miejscu dokonano lokacji miasta, w którym osadzono kolonistów. Pierwsza w pełni wiarygodna informacja o Wałbrzychu pochodzi z 1305 r. Z tego bowiem okresu zachował się dokument określający wysokość świadczeń parafii śląskich na rzecz biskupstwa wrocławskiego, wśród których został wymieniony także Wałbrzych. Status miasta Wałbrzych uzyskał w latach 1400–1426. Z roku 1426 pochodzi historyczna wzmianka o Wałbrzychu jako mieście liczącym ok. 200 mieszkańców.

Zamek Książ około XIX w.

Dzieje Wałbrzycha od 1278 r. związane były z losami księstwa świdnickiego. Po Henryku Pobożnym Wałbrzych dostał jego syn książę świdnicki Bolesław Łysy, ale dopiero jego syn Bolko I Surowy zajął się rozbudową miasta otaczając je murem obronnym i wznosząc zamek Nowy Dwór, ok. 1290 r. w Podgórzu na Górze Zamkowej. Od 1326 r. gród ten związany był z księstwem świdnicko-jaworskim.

W 1392 r. księstwo świdnicko-jaworskie przeszło pod panowanie Czech, a wraz z nimi w 1526 r. w skład państwa Habsburgów austriackich.

Miasto przez długi czas było miastem prywatnym, wielokrotnie zmieniając właściciela. Początkowo od 1400 r. należało do rodu Szoffów z Owiecka.

Przez ponad 250 lat Wałbrzych i okoliczne wsie znajdowały się w posiadaniu rodu Czetryców (Czettritzów), czego istniejącym śladem jest zespół pałacowy budowany w latach 1604–1628, tzw. Pałac Czetryców, obecna siedziba Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa.

Kopalnia „Bolesław Chrobry” (dawniej należąca do Hochbergów) działająca w latach 1875-1945 (obecnie nie istnieje) widok z 1926 roku

W 1738 r. miasto i przyległości kupił Konrad Hochberg, mieniący się potomkiem Piastów, właściciel sąsiadującego zamku Książ, jednego z trzech największych w Polsce. W 1742 Wałbrzych, wraz z większością Śląska, wcielony został do Prus wskutek zwycięskiej wojny z Austrią. Tym samym zakończyły się prowadzone przez administrację austriacką prześladowania miejscowych protestantów. Po siedemdziesięciu latach pozostawania w rękach rodu Hochbergów miasto przestało być własnością prywatną i w 1808 r. zaczęło wieść niezależne życie.

Od XVII wieku datuje się w Wałbrzychu silnie rozwinięte rzemiosło tkackie, które rozkwitło w XVIII wieku, by później ustąpić przemysłowi[9]. Jego miejsce zajęło włókiennictwo (pierwszą przędzalnię mechaniczną otwarto w 1818) oraz przede wszystkim górnictwo węglowe, dynamicznie rozwijające się od połowy XVIII w.[9]

Według przekazów historycznych w roku 1604 Diprand Czetryc wydał „ordunek węglowy”, który regulował sprawy wydobycia, magazynowania i sprzedaży węgla oraz wynagrodzenia gwarków. W roku 1747 czynnych było w Wałbrzychu 7 kopalń węgla[9], a w 1805 r. 54 szyby zatrudniały 895 górników.

Prawdziwy przełom dla miasta stanowił jednak wiek XIX i początek XX, kiedy to miał miejsce bardzo dynamiczny rozwój istniejących i nowo powstałych gałęzi przemysłu: włókienniczego, ceramicznego, szklarskiego, metalowego, górniczego i koksowego. W 1920 r. uruchomiono odlewnię żeliwa i fabrykę maszyn, a w 1922 r. fabrykę lin i drutu (istniejącą do dnia dzisiejszego – obecnie jako Frezpol Sp. z o.o. Oddział Produkcji Lin i Drutów „Linmet” w Wałbrzychu). Nadal wyroby swe sprzedają dwie, z trzech istniejących niegdyś, fabryki porcelany powstałe w 1831 (obecnie Fabryka Porcelany „Krzysztof” S.A.) i 1845 r. (obecnie Fabryka Porcelany „Wałbrzych” S.A.).

Wałbrzych, dotąd niewielkie i peryferyjnie położone miasteczko przeżył okres intensywnej urbanizacji, przeradzając się w duży ośrodek przemysłowy i wchłaniając jako nowe dzielnice wsie położone w okolicznych dolinach. W 1871 r. Wałbrzych stał się wraz z Prusami częścią zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej, korzystając z jej szybkiego rozwoju gospodarczego. W miarę rozwoju miasta następowała rozbudowa jego infrastruktury komunalnej. Pierwsza linia kolejowa połączyła Wałbrzych i Wrocław w 1853 r., a od 1880 r. można było dotrzeć pociągiem do Kłodzka i Czech. Miasto uzyskało także wszelkie niezbędne urządzenia komunalne: elektryczność w 1896, gaz w 1868, wodociągi w 1905 i komunikację tramwajową w 1898 r.

Obecny, nieregularny i rozległy układ urbanistyczny jest wynikiem zarówno górzystego ukształtowania terenu, jak i faktu, że większość obecnych dzielnic miasta wyrosła z wsi rozciągniętych wzdłuż górskich potoków. W 1856 r. Wałbrzych otrzymał nowy ratusz. Wśród zabudowy miejskiej zaczęły wyróżniać się obiekty przemysłowe, kominy i piętrzące się hałdy kopalniane. Po I wojnie światowej zbudowano nową dzielnicę o charakterze wielkomiejskim (Neustadt – dziś Nowe Miasto), a socjaldemokratyczne władze miasta zainicjowały szeroko zakrojony program budowy osiedli socjalnych dla ludności robotniczej, kontynuowany następnie w okresie hitlerowskim. W 1939 r. miasto posiadało ok. 65 tysięcy mieszkańców.

II wojna światowa nie spowodowała zniszczenia miasta, zajętego przez wojska radzieckie dopiero po kapitulacji Niemiec. Miasto zostało przyznane Polsce, początkowo pod nazwą Borowieck[10]. W przeciągu kilku powojennych lat większość dotychczasowych mieszkańców Wałbrzycha wysiedlono do Niemiec, choć ze względu na brak wyszkolonej kadry do obsługi przemysłu grupa Niemców pozostała w mieście aż do końca lat 50. XX wieku. Do miasta przybyli m.in. liczni przymusowi wysiedleńcy z polskich Kresów Wschodnich oraz repatrianci z Zachodu – głównie z Francji, zwłaszcza górnicy[11][9]. Nastąpił dalszy wzrost przestrzenny Wałbrzycha przy zachowaniu ukształtowanego wcześniej charakteru przemysłowego. Granice administracyjne rosły dzięki dołączeniu kolejnych pobliskich gmin, jak i budowie nowych osiedli mieszkaniowych. Efektem tych zmian jest obecna powierzchnia miasta, wynosząca prawie 85 km².

W latach 1975-1998 istniało województwo wałbrzyskie, z Wałbrzychem jako siedzibą władz. Od 1999 do 2002 roku miasto posiadało rangę miasta na prawach powiatu. W 2003 roku miasto zostało włączone do powiatu ziemskiego na wniosek lokalnych polityków SLD, tym samym utracił rangę miasta na prawach powiatu. Po długich staraniach lokalnych polityków 1 stycznia 2013 roku Wałbrzych odzyskał rangę miasta na prawach powiatu. Po utracie rangi miasta wojewódzkiego od 1999 roku Wałbrzych pełni pomocniczą funkcję administracyjną Wrocławia, obejmując teren dawnego województwa wałbrzyskiego o następujących powiatach: świdnicki, kłodzki, dzierżoniowski, ząbkowicki.

Obecnie Wałbrzych wraz z okolicznymi miastami i powiatami tworzy Aglomerację Wałbrzyską.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wykres liczby ludności Wałbrzycha na przestrzeni lat.

Największą populację Wałbrzych odnotował w 1991 r. – według danych GUS 141 161 mieszkańców[12].

Historia przemysłu w Wałbrzychu[edytuj | edytuj kod]

Nieczynna kopalnia „Bolesław Chrobry” w Wałbrzychu

Historia przemysłu i jego rozwoju jest długa i burzliwa. Mieszkańcy pierwszego grodu wałbrzyskiego trudnili się bartnictwem i myślistwem. W późniejszym okresie do branż tych doszły rolnictwo oraz hodowla bydła. W XIV wieku w Wałbrzychu wydobywano srebro i rudy ołowiu.

Górnictwo – Pierwszy pisany i zachowany dokument o powstaniu pierwszej wałbrzyskiej kopalni węgla kamiennego pochodzi z 1366 roku. Dokument ten podaje iż Książę świdnickojaworski Bolko II za zasługi dworzan wykonywane dla księcia, mogą „po wsze czasy” posiąść prawo do sztolni dziedzicznej (sztolni odwadniającej) w Starym Zdroju. W 1805 były już 54 kopalnie. Tak szybki rozwój górnictwa wymagał powstania urzędów, które kontrolowałyby działania tej branży. I tak się stało. W 1778 roku powstał w Wałbrzychu inspektorat górniczy, a prawie sto lat później w 1861 roku – urząd górniczy. XX wiek to okres intensywnej eksploatacji złóż węgla. Rok 1990 to okres początku końca zagłębia wałbrzyskiego.

Drugą dziedziną gospodarki Wałbrzycha było sukiennictwo. W XVII i XVIII wieku wyroby dolnośląskich tkaczy, trafiały na rynki zbytu w Europie, Ameryce Południowej i Afryce. Eksport wyraźnie napędzał niski koszt wyrobu sukna, a więc i niska cena, a także miękka woda oraz olbrzymia ilość drewna niezbędna do bielenia tkanin. Tkacze wałbrzyscy należeli do cechów w Świdnicy, a od 1602 roku założyli oni własny cech – wałbrzyski, potwierdzony przez ówczesnego właściciela Wałbrzycha – Dipranda Czettritza. Połowa XVIII wieku to okres uprzemysłowienia wałbrzyskiego tkactwa.

Koksownictwo – Pierwsze próby koksowania wałbrzyskiego węgla podjęto w 1776 roku. Niespełna osiem lat później koksownie były już wybudowane na Sobięcinie, oraz niedaleko szybu Witold.

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Zamek Książ
Zabytkowa sala Maksymiliana w Zamku Książ
Stare Miasto nocą
Zespół Dworski Czettritzów Ul. Młynarska
Ulica Gdańska róg Pl. Magistracki
Ulica 1 Maja
Kamienica przy ul. Moniuszki
Kamienica w Rynku
Kamienica Rynek 22
Największe wałbrzyskie osiedle Podzamcze

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Wałbrzycha.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[13]:

  • zamek Książ w dzielnicy Książ
  • zamek Stary Książ w dzielnicy Książ
  • palmiarnia w dzielnicy Lubiechów (Wałbrzych)
  • zabytki dzielnicy Poniatów (Wałbrzych)
  • zabytki dzielnicy Rusinowa
  • zabytki dzielnicy Szczawienko
  • Stare Miasto, jako historyczny układ urbanistyczny, z XII w., XV w., XIX w./XX w.
  • dzielnica Biały Kamień jako historyczny układ urbanistyczny, z XVI w., 1810 r., XX w.
  • dzielnica Sobięcin, jako historyczny układ urbanistyczny, z XVI-XIX w./XX w.
  • dzielnica Stary Zdrój, jako historyczny układ urbanistyczny, z XIV w., XVIII w.-XIX w./XX w.
  • kościół – kolegiata pw. Najświętszej Maryi Panny Bolesnej i Świętych Aniołów Stróżów, ul. Moniuszki; w 1899 roku rozebrano stary kościół by ustąpić miejsca nowemu budynkowi, który został zbudowany w latach 1898–1904 według projektu architekta wrocławskiego Alexisa Langera. Kościół jest halowy, zbudowany na planie krzyża łacińskiego. W 1991 i 2003 roku kościół ten był rozważany jako siedziba biskupa trzeciej na Dolnym Śląsku diecezji. 3 maja 2010 podczas uroczystej Mszy Świętej z okazji nadania Wałbrzychowi przez Stolicę Apostolską patronatu Matki Bożej Bolesnej bp Ignacy Dec ustanowił tę świątynię Kolegiatą nadając jej wezwanie Najświętszej Marii Panny Bolesnej i Świętych Aniołów Stróżów w Wałbrzychu. Kolegiata ta jest drugą na Dolnym Śląsku i jednym z największych kościołów diecezji świdnickiej. Odbywają się w nim centralne, miejskie i diecezjalne uroczystości i wydarzenia.
  • kościół – sanktuarium pw. MB Bolesnej, pl. Kościelny, wzniesiony w średniowieczu, w latach 1714, 1934, 2003 przeszedł gruntowną renowację
  • kościół par. pw. św. Jerzego, ul.Andersa 122, z lat 1894-1898
  • kościół par. pw. św. Józefa, ul. św. Józefa 1, z lat 1908-1910
  • plebania
  • kościół par. pw. Zmartwychwstania Pańskiego, ul. Marconiego, z lat 1867-1870
  • kościół ewangelicki, projektu Carla Gottharda Langhansa – zbudowany w latach 1785–1788, pl. Kościelny
  • zbór staroluterański, ob. kościół polskokatolicki pw. Zesłania Ducha Świętego, ul. Garbarska 7, w stylu klasycystycznym, salowy, wzniesiony 1847–1848, obecnie polskokatolicki (parafialny)
  • cmentarz żydowski, ul. Moniuszki / Przemysłowa, z 1902 r.
  • park miejski im. Kościuszki w Sobięcinie, ul. Racławicka – Kosteckiego, z XIX w. – XX w.
  • zamek „Nowy Dwór” (ruina), z XIV-XV w., 1570 r.
  • ratusz, pl. Magistracki 1, z XIX w., pocz. XX w.
  • dworzec Wałbrzych Miasto, z XIX w./XX w.
  • budynek d. dworca towarowego, ul. Nowy Świat 5 b, z 1853 r.
  • Pałac Tielscha, ul. Armii Czerwonej 7 a, 1860, pocz. XX w., wybudowany dla właściciela pobliskich Zakładów Porcelany – Carla Tielscha, projekt wykonany przez budowniczego wrocławskiego Wassemanna
  • dom, ul. Bolesława Chrobrego 1, z 1910 r.
  • sierociniec, ob. klasztor ss. nazaretanek, liceum, internat, ul. Darowskiej 1, 1b, z 1872 r.: budynek główny, oficyna
  • trzy domy, ul. Dmowskiego (dec. Dzierżyńskiego) 1, 3, 5, z XIX w./XX w.,
  • kamienica, ul. Dmowskiego (dec. Dzierżyńskiego) 2, z k. XIX w.,
  • dom, ul. Dymitrowa 7 a, z 1905 r.
  • domy, ul. Gdańska 2, 3, 5, 4, 6, 8, 10, z XIX w./XX w.
  • dom, ul. Konopnickiej 4, 5, z XIX w./XX w.
  • trzy domy, ul. Kościuszki 1, 3, 5, z k. XIX w.
  • dom, ob. biura, pl. Magistracki 3, z k. XIX w.
  • dom, pl. Magistracki 6, z 1890 r.
  • bank, ob. Prokuratura Rejonowa, pl. Magistracki 7, z 1904 r., wzniósł architekt Resner z Wrocławia,
  • kamienica, pl. Magistracki 8, 10, z XIX w.
  • kamienica, ul. 1 Maja 4, z XVIII w.-XIX w.
  • Pałac Albertich, ul. 1 Maja 9, wybudowany został w latach 1800-1803, obecnie budynek Muzeum Okręgowego
  • gmach Urzędu Miasta, ul. Matejki 1, 1876-77, ratusz wałbrzyski – stary ratusz na rynku nie spełniał już wymogów więc miasto w 1854 roku zakupiło za kwotę 8000 talarów 4 morgi ziemi na wybudowanie placu rynkowego, oraz nowego ratusza. Budynek ratusza zaprojektował i wykonał królewski budowniczy Waesemann, w stylu neogotyckim
  • willa, ul. Matejki 5, z k. XIX w.
  • dom, ul. Mickiewicza 14, z 1897 r.
  • dwa domy, w zespole dworskim Czettritzów, ul. Młynarska 18 b, c, szachulcowy, z lat 1900, 1923,
  • kamienica, ul. Moniuszki 4, z XIX w., k. XIX w.
  • dom, ul. Moniuszki 11, z XV w., XIX w.
  • kamienica, ul. Moniuszki 13/15, z XVIII w., XIX w./XX w.
  • dom „Florianka”, ul. Moniuszki (dec. Garbarska) 23, z XVII/XVIII w.,
  • willa, ul. Moniuszki 43, z 1922 r.
  • szkoła, ul. Paderewskiego 17, z lat 1926-1928
  • dom, ul. Parkowa 8, z pocz. XX w.
  • dom, ul. Pługa 1, z 1905 r.
  • karczma z browarem, ob. dom mieszkalny, ul. Pocztowa 1, z k. XVIII w.,
  • dom „Pod Lwami”, ul. Pocztowa 9, XVIII w., dawny dom zdrojowy „Lwi Gród” nazywany był w innych okresach także „Domem Lwów” lub „Kamienicą pod Lwami” z niemieckiego „Löwenhaus” jest jednym z nielicznych już świadectw historii Starego Zdroju, dawnego kurortu, który największą swoją świetnością cieszył się w drugiej połowie XVIII i pierwszej połowie XIX wieku. „Lwi Gród” powstał około roku 1800 (najprawdopodobniejszą datą budowy jest jednak rok 1791) na zlecenie dawnego właściciela Starego Zdroju Josepha Franza Bernarda von Mutius wraz z innymi budynkami gościnnymi,
  • domy w Rynku, centralnym placu miasta na którym w 1731 roku stał barokowy ratusz. W 1996 roku rynek przeszedł gruntowną modernizację, ograniczono na nim ruch samochodowy, wybudowano fontannę oraz elementy małej architektury (dotychczas mieścił się tam parking wybudowany w 1928 r.):
    • domy, Rynek 1, 2, 3, kamienica nr 5, z XVII w., XVIII w., XIX w./XX w.
    • d. hotel „Pod Złotym Lwem”, Rynek 6, z ok. 1900 r.
    • kamienica „Pod Złotym Lwem”, Rynek 7, z XIX w.
    • dom, Rynek 9, z 1793 r.
    • kamienica, Rynek 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 21, z XIX w./XX w.
    • dom „Pod Trzema Różami”, Rynek 22, z 1777 r.
    • dom „Pod Kotwicą”, Rynek 23, z 1799 r.
  • budynek NOT, ul. Schmidta 4 a, z początku XX w.
  • trzy domy, ul. Sienkiewicza 1, 1 a, 7, z XIX w., XIX w./XX w.
  • d. hotel „Plessischer Hof”, ul. Sienkiewicza 2, z lat 1906-1910
  • dom, ul. Sienkiewicza 4, 8, 9, z XIX w./XX w.
  • domy, ul. Słowackiego 1, 2, 3, 4, 4 a, 6, 8, 10, 11, 12, 15, 15 a, 18, 20 b, 23 a, 24, 25, 26, z XIX w., XX w.
  • d. młyn wodny, ob. dom mieszkalny, ul. Słowackiego 14, z lat 1700, 1816
  • dom Syndykatu Górniczego, ul. Słowackiego 20a, z lat 1897-1898
  • pałacyk, ob. dom dziecka, ul. Wrocławska 115, z 1908 r.
  • cztery domy, ul. Wysockiego 2, 4, 6, 8, z 1880 r., 1911-1914 r.
  • kamienica, al. Wyzwolenia 1, 3,1915 r.
  • szkoła, ul. Wyzwolenia 34, z lat 1905-1907
  • willa, ul. Zamkowa 3, z 1907 r.
  • zespół zamkowy Czettriztów, ul. Zamkowa, późnorenesansowy, rozbudowany 1857 na siedzibę administracji książąt pszczyńskich: zamek, ul. Zamkowa 4, z XVII-XIX w., pocz. XX w.; park; folwark, ul. Zamkowa 3 i 3a, k. XVIII w., XIX w.: budynek oficjalistów, oficyna gospodarcza (stajnia i wozownia), dwa domy → ul. Młynarska 18 b, c
  • d. fabryka Wunderlicha, ul. Armii Czerwonej 21 (22), 1896
  • budynek przemysłowy w fabryce porcelany „Wałbrzych”, ul. Starachowicka, z XIX w.,
  • Lisia Sztolnia, ul. Reja 1, z XVIII w./XIX w.
  • zespół kopalni „Julia”, ul. Wysockiego, z lat 1865-1867- XX w.: łaźnia i lampiarnia, siłownia II, warsztat mechaniczny, kotłownia elektrowni zakładowej IV, kotłownia III, V, maszynownia – szybu „Sobótka”, siłownia i elektrownia, dawne nadszybie szybu „Dampf”, kotłownia I i budynki maszyn wyciągowych, maszynownia szybu „Julia”, sortownia, waga kolejowa, budynek płuczki i flotacji, szyb „Julia” – budynek szybowy z wieżą, 1867, szyb „Sobótka” – budynek szybowy z wieżą, 1874,
  • budynek stolarni w kopalni „Victoria”, ul. Kosteckiego, z 1904 r.; obecnie Muzeum Przemysłu i Techniki w Wałbrzychu
  • szyb „Chwalibóg I”: wieża nadszybowa, z 1888 r.
  • szyb „Gabriel”: budynek maszyny wyciągowej, ul. E. Plater, z 1902 r.
  • zespół szybu „Irena”, ul. św. Józefa, z lat 1890-1914: nadszybie, wieża nadszybowa, hala wentylatora, łaźnia górnicza, wieża ciśnień, hala maszynowni, budynek administracyjny kopalni
  • szyb „Matylda” – dwa budynki wentylatorni (nr 1 i nr 2), ul. Beethovena, 1905,
  • zespół szybu „Powietrznego”, ul. Świdnicka, z lat 1891-1901: nadszybie, hala wentylatorów, maszynownia szybu, wieża nadszybia, zespół szybu „Siostrzane”, ul. 1 Maja, z XIX w./XX w., budynek wieży nadszybowej, budynek maszynowni, łaźnia górnicza, inne obiekty (magazyny)
  • zespół szybu „Teresa”, ul. Noworudzka 4, z 1864 r.: budynek nadszybia, budynek maszyny wyciągowej
  • zespół szybu „Tytus”, ul. Kopalniana 2, z pocz. XX w.: wieża nadszybowa, łaźnia, lampiarnia, markownia
  • zespół szybu „Wojciech”, ul. Kosteckiego, z 1860 r., 1902 r.: wieża nadszybowa, maszynownia
  • szyb „Zbigniew” – budynek maszyny wyciągowej, ul. Kosteckiego, z XIX w.

inne obiekty:

  • mauzoleum, powstałe w latach 1936–1938 według projektu Roberta Tischlera z inicjatywy Ludowego Związku Opieki nad Niemieckimi Grobami Wojennymi. Wykonane zostało przez wałbrzyskie firmy i kamieniarzy, którzy pracowali także przy wznoszeniu mauzoleum na Górze świętej Anny.
  • najdłuższy tunel kolejowy w Polsce z 1876 roku, o długości 1560 m, łączy trasę kolejową Wałbrzych-Kłodzko.
  • Muzeum Groß-Rosen (Gross-Rosen) z Pracownią Naukowo-Badawczą przy ul Szarych Szeregów 9.
  • najwyższą budowlą w mieście jest komin Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej o wysokości 138 m[14].

Dzielnice i osiedla mieszkalne[edytuj | edytuj kod]

Większość dzielnic mieszkalnych to byłe wsie lub miasteczka, które zostały wchłonięte przez rozwijające się miasto. Obecnie w mieście są następujące dzielnice i osiedla mieszkalne:

Miasto posiada bardzo dużą ilość osiedli w różnych dzielnicach. Niektóre osiedla były wzorowane na angielskich osiedlach np. w dzielnicy Sobięcin wzorowano się na londyńskim West End i East End. Były to projekty niemieckie[15]. Oprócz nich można wyróżnić różnego rodzaju nazwy historyczne lub zwyczajowe odnoszące się do różnych części miasta[16]:

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Wałbrzych ma status miasta na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej Wałbrzycha 25 radnych[23]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta.

Prezydenci Wałbrzycha:

Miasto jest też siedzibą samorządu powiatu wałbrzyskiego.

Po reformie administracyjnej w 1999 r. Wałbrzych był miastem na prawach powiatu. Od 1 stycznia 2003 włączony do powiatu wałbrzyskiego. Od 1 stycznia 2013 został przywrócony stan prawny sprzed 2003[26].

Urzędy i instytucje[edytuj | edytuj kod]

Sąd Rejonowy w Wałbrzychu
Wałbrzych – zabytkowy budynek Prokuratury Rejonowej

W Wałbrzychu siedzibę mają delegatury Urzędu Marszałkowskiego i Urzędu Wojewódzkiego oraz wiele urzędów i instytucji obejmujących powiaty wałbrzyski, świdnicki, kłodzki, dzierżoniowski, ząbkowicki lub województwo dolnośląskie.

Jednostki pomocnicze[edytuj | edytuj kod]

Wałbrzych jest podzielony na 11 jednostek pomocniczych miasta, które określa się jako wspólnoty samorządowe[27]:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Biurowiec Koksowni „Victoria” w Wałbrzyskiej dzielnicy Sobięcin
Biurowiec WSSE w Wałbrzychu

Wałbrzych jest ośrodkiem przemysłowym o rozwiniętym przemysle budowlanym, motoryzacyjnym, szklarskim, chemicznym, włókienniczym, odzieżowym, spożywczym. Szczególnie rozwinięty jest przemysł ceramiczny, oraz przemysł motoryzacyjny.[potrzebne źródło]

Był on dawniej dużym ośrodkiem wydobycia i przetwórstwa węgla kamiennego. W Wałbrzychu działały trzy duże kopalnie węgla kamiennego (Wałbrzych, Victoria, Julia). Ostatnią kopalnię zamknięto w połowie lat 90. Obecnie działa jedna koksownia (Victoria).

W północnej części Wałbrzycha zlokalizowana jest podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej obejmująca tereny o łącznej powierzchni 194,27 ha[33].

Ogółem na koniec 2002 roku było 14 195 podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w systemie REGON. W skład tej liczby wchodziło 9468 zakładów osób fizycznych, 771 różnego rodzaju spółek, 51 spółdzielni oraz 4 przedsiębiorstwa państwowe. Na koniec 2004 roku liczba podmiotów w systemie REGON wynosiła już 14 688, w tym 778 spółek, 50 spółdzielni i tylko 1 przedsiębiorstwo państwowe.[potrzebne źródło]

W lipcu 2011 r. w Wałbrzychu było 6938 zarejestrowanych bezrobotnych[34].

Przedsiębiorstwa komunalne[edytuj | edytuj kod]

Miasto Wałbrzych jest właścicielem wszystkich udziałów Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Sp. z o.o. w Wałbrzychu

Miasto Wałbrzych posiada większość udziałów w następujących spółkach miejskich:

  • Zarząd Dróg, Komunikacji i Utrzymania Miasta w Wałbrzychu,
  • Wałbrzyski Ośrodek Sportu i Rekreacji,
  • Schronisko dla zwierząt,
  • Przedsiębiorstwo „Zamek Książ” w Wałbrzychu Sp. z o.o.

Spółki ze znaczącym udziałem gminy:

  • Miejski Zarząd Budynków Sp. z o.o. w Wałbrzychu,
  • Miejski Zakład Usług Komunalnych Sp. z o.o. w Wałbrzychu,
  • Wałbrzyskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania Sp. z o.o.,
  • Wałbrzyski Związek Wodociągów i Kanalizacji.
  • „Aqua–Zdrój” Spółka z o.o.

Spółki te mają za zadanie utrzymanie czystości w mieście, zarządzanie budynkami miejskimi i ich bieżące remonty, wywóz śmieci, nieczystości i odpadów płynnych, utrzymanie zieleni w mieście oraz utrzymanie i kompleksowe zarządzanie komunikacją miejską.

Rynek pracy[edytuj | edytuj kod]

Z racji trudnych warunków wydobywczych, niskiej opłacalności wydobywania węgla, oraz czynników takich jak niska cena węgla, dekapitalizacja budynków, urządzeń oraz maszyn kopalń postanowiono zlikwidować Dolnośląskie Zagłębie Węglowe. W latach 1990–1993 zwolniono około 20 tysięcy pracowników zatrudnionych w wałbrzyskich kopalniach, co odbiło się głębokim piętnem na mieście. Upadek kopalń spowodował także upadek wielu przedsiębiorstw i instytucji działających na rzecz górnictwa. Upadły Przedsiębiorstwa Robót Górniczych, podupadła Fabryka Maszyn Górniczych „Wamag”. Obiekty kopalń w większości zostały rozkradzione, a resztki wyburzone. Likwidacja wałbrzyskich kopalń spowodowała bezrobocie strukturalne w całym regionie, z którego dojeżdżały tysiące osób do pracy w Wałbrzychu. Bezrobocie dalece przekraczało średnią dla Polski. Dodatkowo wałbrzyskie zakłady włókiennicze zaczęły mieć poważne problemy ze zbytem produkowanych przez siebie towarów co doprowadziło do dalszych masowych zwolnień. Ta sytuacja trwała do późnych lat 90. XX wieku, czyli do powołania Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej „Invest Park”.

Obecnie[kiedy?]

Zaczęły się pojawiać nowe firmy, chcące ulokować swe siedziby właśnie w Wałbrzychu. Wybudowana została fabryka Toyoty, Cersanitu, Metzelera, Faurecia, Ronal i wiele innych dużych fabryk. Również na terenie miasta powstało wiele innych przedsiębiorstw i zakładów dających pracę tysiącom Wałbrzyszan. W rankingu Financial Timesa z roku 2010 strefa została uznana za jedną z najlepszych w Europie (3 miejsce) i na świecie (17 miejsce)[35]. Obejmuje 40 podstref położonych w czterech województwach południowo-zachodniej Polski. Zajmują one łącznie powierzchnię 1685,1 ha. W Wałbrzychu działają również inne duże zakłady i przedsiębiorstwa. W mieście powstają nowe zakłady oraz są realizowane mniejsze i większe inwestycje zatrudniające sporą część osób bezrobotnych z Wałbrzycha i regionu.

Sklepy wielkopowierzchniowe[edytuj | edytuj kod]

Lista sklepów wielkopowierzchniowych w Wałbrzychu:

  • Agata Meble dwupoziomowy salon meblowy na terenie (Galeria Victoria)
  • Galeria Handlowa „Victoria” (ok. 250 sklepów + park handlowy oraz Cinema City) ul. 1 Maja 64,
  • Galeria Handlowa „Auchan” (50 sklepów) ul. Wieniawskiego 19,
  • Centrum Handlowe „Centrum OK” ul. Mazowiecka 3,
  • Centrum Handlowe „Real” ul. Kusocińskiego 4,
  • Centrum Handlowe „Kaufland” ul. Długa 4B,
  • OBI” ul. Długa 1,
  • Castorama” ul. H.Wieniawskiego 21,
  • Makro” Szczawno Zdrój ul. Łączyńskiego 44a.
  • Tesco” Szczawno Zdrój ul. Łączyńskiego 44.
Dzielnica Sobięcin, Rondo oraz ulica 1-Go maja w ciągu drogi wojewódzkiej nr 367, łączącej Wałbrzych z Jelenią Górą. W tle widziana galeria handlowa „Victoria”

Transport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Transport w Wałbrzychu.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Wałbrzych prowadzi droga i linia kolejowa do Czech. Jest on połączony koleją z trzema ośrodkami: Wrocławiem, Jelenią Górą i Kłodzkiem. Wałbrzych jest węzłem drogowym, przez jego teren biegnie kilka znaczących tras:

Transport miejski[edytuj | edytuj kod]

Autobus wałbrzyskiej komunikacji miejskiej

Komunikacja miejska w Wałbrzychu funkcjonuje od 1898 r.[36]. Na przestrzeni ponad 100 lat po Wałbrzychu kursowały: tramwaje elektryczne (do 1966 r.[37]), trolejbusy, i autobusy, które od 1973 roku są jedynym środkiem transportu miejskiego[38]. W okresie istnienia województwa wałbrzyskiego, organizacją i prowadzeniem komunikacji miejskiej w regionie zajmowało się Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Wałbrzychu. Podczas transformacji gospodarczej przełomu lat 80. i 90. WPK zostało przekształcone w komunalne przedsiębiorstwo komunikacji miejskiej i w latach 1991-2011 istniało pod różnymi nazwami (od 2001 r. MPK Wałbrzych)[38].

Obecnie, transport miejski w Wałbrzychu funkcjonuje w ramach modelu, w którym organizatorem przewozu jest powołana przez Urząd Miasta wyspecjalizowana jednostka (Zarząd Dróg, Komunikacji i Utrzymania Miasta), zaś wykonawcą podmiot zewnętrzny wybierany w przetargach na dziesięcioletnią obsługę wszystkich połączeń komunikacyjnych.

Głównym podmiotem świadczącym usługi komunikacyjne, wyłonionym na 10 lat w drodze przetargu jest Śląskie Konsorcjum Autobusowe. Przedsiębiorstwo świadczy usługi przewozowe dla miasta od 29 grudnia 2012 r.[39].

Tabor komunikacji miejskiej w Wałbrzychu należy w części do miasta, a w części jest zapewniany przez operatora świadczącego usługi przewozowe dla gminy. Według stanu na 27 marca 2013 r., wałbrzyską komunikację miejską obsługiwało 20 autobusów miejskich, użyczonych operatorowi, oraz 30 autobusów operatora[40].

Wszystkie autobusy miejskie w Wałbrzychu posiadają jednolitą malaturę w barwach miejskich oraz wizualny i głosowy system informacji pasażerskiej. W niektórych autobusach pracują konduktorzy, zatrudniani przez organizatora komunikacji[41].

Poza systemem zorganizowanej komunikacji miejskiej (objętej np. miejskimi biletami) po mieście i najbliższych okolicach nadal kursują mikrobusami mali, prywatni przewoźnicy[42]. Część z nich zawiązała Stowarzyszenie Prywatnych Przewoźników Komunikacji Miejskiej „Kontra”[43]. Według doniesień medialnych, prywatni przewoźnicy uważają rozwój zorganizowanej komunikacji miejskiej w Wałbrzychu i gminach ościennych za akt nieuczciwej konkurencji, wycelowanej przez władze miasta przeciwko nim[44].

Budowa nowej sieci dróg[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w mieście na szeroką skalę prowadzone są budowy nowych dróg, w tym tych najważniejszych[potrzebne źródło]:

W roku 2012 planowane jest rozpoczęcie budowy dwóch kolejnych dróg:

  • budowa tzw. „zachodniej” obwodnicy Wałbrzycha w ciągu DK35 o klasie drogi ruchu przyspieszonego z wieloma skrzyżowaniami wielopoziomowymi czy kładkami dla pieszych. Szacowany koszt budowy to ok. 350 mln zł.
  • budowa obwodnicy dzielnicy Biały Kamień w ciągu drogi wojewódzkiej nr 376.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec Kolejowy Wałbrzych Miasto
Dworzec Kolejowy Wałbrzych Główny

Przez jego teren przebiegają linie kolejowe o ponadregionalnym znaczeniu. Wcześniej na terenie Wałbrzycha istniało 6 stacji. Były to:

Obecnie z 6 stacji pozostały 4, są to: Wałbrzych Główny, Wałbrzych Miasto, Wałbrzych Fabryczny oraz Wałbrzych Szczawienko.

Główną linią kolejową przechodzącą przez Wałbrzych jest linia kolejowa D29-274 z Wrocławia (przez Kąty Wrocławskie, Imbramowice, Jaworzynę Śląską, Świebodzice) do Jeleniej Góry (przez Boguszów-Gorce, Marciszów) i dalej D29-311 do Jakuszyc oraz do Görlitz (przez Gryfów Śląski, Lubań Śląski i Zgorzelec). Jej początki sięgają marca 1853 kiedy to uruchomiono pierwszy 12,3 km 2-torowy odcinek Świebodzice-Wałbrzych Miasto[45].

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2010 przy ul. Alfreda Sokołowskiego otworzono sanitarne lądowisko.

Około 13 km od miasta funkcjonuje lądowisko Świebodzice, na którym docelowo ma powstać lotnisko Sudeckie.

Oświata i ośrodki naukowo-badawcze[edytuj | edytuj kod]

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Edukacja w Wałbrzychu.
II Liceum Ogólnokształcące im. Hugona Kołłątaja

Na terenie Wałbrzycha znajdują się szkoły wyższe oraz działają 22 szkoły podstawowe, 18 gimnazjów oraz 21 szkół ponadgimnazjalne m.in.:

  • Państwowa Muzyczna Szkoła Muzyczna I oraz II st.
  • Prywatne Medyczne Studium Zawodowe.

Szkołami ponadgimnazjalnymi są:

  • I Liceum Ogólnokształcące (Zespół Szkół nr 1 im. Ignacego Paderewskiego) – Nowe Miasto,
  • II Liceum Ogólnokształcące im. Hugona Kołłątaja (Śródmieście) – 8. najlepsza szkoła średnia w Polsce (2009)[46]
  • III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika (Sobięcin),
  • IV Liceum Ogólnokształcące (Zespół Szkół nr 4) – Piaskowa Góra (zostało do niego włączone po likwidacji V Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Integracyjnymi),
  • Rzemieślnicza Zasadnicza Szkoła Zawodowa im. Stanisława Palucha ul.Osiedle Górnicze 29,(Rusinowa) (Szkoła jest pod organizacją Cechu Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości w Wałbrzychu pl. Magistracki 3)
  • Zespół Szkół nr 5 (dawny Zespół Szkół Mechanicznych Międzyresortowych – „Mechanik”) im. Maksymiliana Tytusa Hubera – Szczawienko,
  • Zespół Szkół nr 7 (zespół szkół ekonomiczno-gastronomicznych) – ul Kłodzka 29 (Rusinowa),
  • Zespół Szkół Politechnicznych „Energetyk” (dawniej Zespół Szkół nr 8 „Energetyk”)- Śródmieście,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 10 (była odzieżówka i budowlanka) – Stary Zdrój,
  • Społeczne Liceum Ogólnokształcące – Piaskowa Góra – powołane do istnienia w 1991 roku.

W Wałbrzychu znajdują się siedziby szkół wyższych:

Wejście do budynku rektoratu PWSZ im. AS w Wałbrzychu

Na terenie Wałbrzycha działa również:

  • Sudecki Uniwersytet Trzeciego Wieku
  • Uniwersytet III Wieku przy Wałbrzyskiej Wyższej Szkole Zarządzania i Przedsiębiorczości, oferujące zajęcia dla ludzi starszych, bez względu na ich formalne wykształcenie.
  • Uniwersytet Dziecięcy UNIKIDS
  • Uniwersytet I Wieku, stanowi otwartą formę edukacyjną, adresowaną do młodzieży szkół gimnazjalnych.

W mieście działa również Park Nauki i Techniki „ExploraPark”, funkcjonujący na tej samej zasadzie co Centrum Nauki Kopernik w Warszawie.

Ośrodki naukowe i badawcze[edytuj | edytuj kod]

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

W Wałbrzychu istnieją 4 szpitale, międzynarodowe centrum diagnostyczne, kilkanaście przychodni, pogotowie ratunkowe, Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego, Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa.

Szpital im dr Sokołowskiego w Wałbrzychu
Szpital Ginekologiczno Położniczy w Wałbrzychu
Szpitale

Trzy wałbrzyskie szpitale zostały włączone w jedną strukturę zarządzania przez Specjalistyczny Szpital im. dra Alfreda Sokołowskiego :

Samodzielna placówka:

Ponadto w mieście funkcjonuje międzynarodowe centrum diagnostyczne współpracujące ze Szpitalem Methodist International w Houston w Stanach Zjednoczonych:

  • Międzynarodowe Centrum Onkoterapii ul. Sokołowskiego
Przychodnie

Niektóre z przychodni

  • Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA ul.Graniczna 2 (dawna poliklinika) Śródmieście,
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Śródmieście-Biały Kamień” Sp. z o.o.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Przychodnia Piaskowa Góra” Sp. z o.o.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Nowe Miasto” Sp. z o.o.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Zdrowy Sobięcin”,
  • Przychodnia Podgórze[47],
  • Przychodnia Stary Zdrój[48],
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ośrodek Diagnostyczno-Leczniczy przy Górniczej Fundacji Ochrony Zdrowia,
  • Przychodnia Chorób Płuc i Gruźlicy przy Wojewódzkim Specjalistycznym Zespole Opieki Zdrowotnej Chorób Płuc w Sokołowsku.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Poradnia Opieki Hospicyjno-Paliatywnej
Inne
  • Pogotowie Ratunkowe,(ul. Chrobrego oraz podstacja Wałbrzych Północ ul. Ogrodowa)
  • Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego,
  • Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa,
  • Hospicjum Stacjonarne im. Jana Pawła II,
  • Hospicjum Domowe,
  • Prywatne Pogotowie Ratunkowe „Paramedyk”
  • Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe – Grupa Wałbrzysko-Kłodzka
  • Wałbrzyskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe ul. Buczka
  • Sudeckie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe ul. Pankiewicza

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kultura Wałbrzycha.

Wałbrzyski Ośrodek Kultury[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wałbrzyski Ośrodek Kultury.

Wałbrzyski Ośrodek Kultury (WOK) jest instytucją działającą na terenie Wałbrzycha. Siedziby mieszczą się w dzielnicach Piaskowa Góra oraz Biały Kamień. Wałbrzyski Ośrodek Kultury jest instytucją, która prowadzi wiele imprez kulturalnych, rozrywkowych i oświatowych na terenie miasta. Angażuje w życie kulturalne samych mieszkańców, oferując zajęcia stałe prowadzone przez wyspecjalizowane osoby. Wielu wałbrzyszan może się aktywnie włączyć w animację życia kulturalnego miasta, poprzez uczestnictwo w różnego rodzaju zajęciach plastycznych, muzycznych, tanecznych, rozrywkowych.

Filharmonia Sudecka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Filharmonia Sudecka.

Filharmonia Sudecka powstała w roku 1978 z inicjatywy Józefa Wiłkomirskiego. Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Sudeckiej, licząca obecnie około 80 muzyków prezentuje dzieła kameralne, symfoniczne, oratoryjno-kantatowe i popularne począwszy od muzyki dawnej, poprzez największe kompozycje klasyczne i romantyczne aż po muzykę współczesną. Zespół ma na swoim koncie także kilka prawykonań utworów współczesnych kompozytorów polskich i obcych. Oprócz tego przy filharmonii działa kilka zespołów kameralnych. Orkiestra od czasów powstania brała udział w wielu festiwalach i konkursach krajowych i zagranicznych akompaniując wielu znanym, a także początkującym artystom. Występowała w byłej Czechosłowacji, Francji, Niemczech, Włoszech. Zespoły kameralne filharmonii występowały także w byłym ZSRR, Szwajcarii, Niemczech i Francji. Na estradzie Filharmonii Sudeckiej mieli okazję wystąpić dyrygenci i soliści z całej niemal Europy, a także z tak odległych i egzotycznych krajów, jak Argentyna, Brazylia, Chile, Chiny, Japonia, Korea, Kuba, Liban, Meksyk, Nowa Zelandia i inne. Od początków XXI w. orkiestra daje regularne koncerty noworoczne i karnawałowe w Berlinie. Orkiestra nagrała również kilkanaście płyt CD, które zostały wydane w Polsce i Niemczech. Od 1 września 2005 do 2010 r. dyrektorem Filharmonii Sudeckiej był dr Dariusz Mikulski, obecnie od 20 grudnia 2010 roku funkcję tę sprawuje Jerzy Kosek.

Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego[edytuj | edytuj kod]

Teatr Dramatyczny im Szaniawskiego w Wałbrzychu

Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu powstał jako miejski teatr w 1957 roku. Zaczątkiem dzisiejszego teatru była założona w 1947 roku sala teatralna im. Aleksandra Fredry, która występowała dla nielicznej jeszcze wówczas ludności polskiej (około 7 tysięcy). Współpracowano również wtedy z już istniejącym teatrem jeleniogórskim. Jednak wałbrzyska scena nie była samodzielna i nie posiadała stałego miejsca występów. Powodów tego było dużo, ale najważniejszym był brak wolnego budynku. Scena wałbrzyska została uroczyście otwarta dopiero w 1956 roku kiedy utworzono tutaj scenę filialną Państwowych Teatrów Dolnośląskich w Jeleniej Górze. Miejska Rada Narodowa w 1960 roku podjęła uchwałę zobowiązującą miasto Wałbrzych do wszczęcia postępowania dla powołania teatru dramatycznego. 1 października 1964 roku w Wałbrzychu powołano Teatr Dramatyczny. Dyrektorem nowego teatru pozostał B. Orlicz, a placówka działalność artystyczną rozpoczęła 23 listopada 1964 roku premierą „Zemsty” Fredry. Wałbrzyski teatr w ciągu pierwszego sezonu dał 7 spektakli premierowych i 285 widowisk które obejrzało ponad 100 tysięcy widzów. O działalności wałbrzyskiego teatru pisało wiele czasopism i gazet m.in. „Trybuna Wałbrzyska”, „Słowo Ludu”, „Gazeta Robotnicza”, „Życie Literackie”, czy „Teatr”. Sezon 1967–1968 odbył się już pod nowym kierownictwem Krystyny Tyszarskiej. Zaprezentowano „Hamleta”, „Żeglarza” Szaniawskiego czy „Dwaj” Juliusa Barč – Ivana. Malała dość znacznie liczba widzów, która spadła z liczby prawie 140 tysięcy w sezonie 1966/1967 do liczby 81 tysięcy widzów w sezonie 1967/1968. Lata 1969–1971 to okres wystawiania dalszych premier i powolnej stagnacji teatru. Teatr do 1991 roku wystawił 190 premier (8182 przedstawienia) które obejrzało ponad 2 miliony widzów. Przemiany ustrojowe w 1989 dały plon w postaci spektaklu „Noce dziadów” W. Jesionki. Jednak frekwencja w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie przekroczyła progów z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Obecnie publiczność teatru to publika młodzieżowa, szkolna i indywidualna. Natomiast w latach 70. była to publika organizowana przez zakłady pracy, które finansowały pracownikom wyjścia do teatru. Za największy sukces teatru, można uznać to iż w 1992 roku widownia w większości była widownią młodzieżową (w proporcji 60 do 40%). Niektóre nagrody przyznane dla teatru:

Zdobyte nagrody[potrzebne źródło]:

  • Nagrody ogólne:
    • „Iwona, Księżniczka Burgunda” Witold Gombrowicz, XXXI Opolskie Konfrontacje Teatralne „Klasyka Polska 2006”, I nagroda, nagroda za reżyserię – A. Tyszkiewicz, nagroda za scenografię – Jan Polivka, nagroda za debiut sceniczny w roli Księcia Filipa – Rafał Kosowski, „PEREŁKA” aktorska jako nagroda pozaregulaminowa za najlepszy epizod dla Piotra Kondrata za rolę Walentego.
  • Nagrody dla teatru:
    • Ankiety miesięcznika „Teatr” – Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu dwukrotnie (w 2003 i 2004 roku) wymieniony jako jeden z najlepszych w Polsce.
  • Nagrody dla ludzi teatru:
    • „Paszport Polityki” – dwukrotne (w 2003 i 2004 roku) nominacje dla Piotra Kruszczyńskiego oraz Jana Klaty w dziedzinie Teatru.

Teatr Lalki i Aktora[edytuj | edytuj kod]

Historia Wałbrzyskiego Teatru Lalki i Aktora sięga 1945 roku kiedy to krótko po otwarciu Szkoły Muzycznej nieopodal powstał amatorsko-społeczny Teatr Lalek, a właściwie Teatr Kukiełek. Teatr powstał i narodził się dzięki życiowej pasji małżonków Melanii i Tadeusza Karwatów, którzy jeszcze przed II wojną światową angażowali się w sosnowiecki teatr „Baj-Baj”. Pierwsze próby do premierowego przedstawienia „O dzielnym Szewczyku, złotowłosej królewnie, strasznym smoku i królu Goździku” odbywały się w prywatnym mieszkaniu państwa Karwatów. Premiera odbyła się w grudniu 1945 roku w sali „Cyganerii” na Podgórzu, będącej w owym czasie salonem miasta Wałbrzycha. W skład pierwotnego zespołu oprócz wspomnianego już T. Karwata – reżysera, a zarazem kierownika teatru, wchodziły cztery osoby: scenograf Ferdynand Drabik oraz aktorzy Anna Białas, Melania Karwatowa i Zdzisław Sanecki. W 1951 roku teatr dostaje dotację ze Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy i zakupuje budynek przy ul. Buczka 16 gdzie mieści się do dziś.

Niektóre wyróżnienia[potrzebne źródło]:

  • 1960 – Nagroda dla „Najlepszego Teatru Poezji Ziem Zachodnich” we Wrocławiu,
  • 1965 – Ogólnopolski Festiwal Sztuk Małoobsadowych w Warszawie, Andrzej Rettinger – II nagroda za reżyserię – „Bamba w oazie Tongo”,
  • 1967 – III Śląski Festiwal Teatrów Lalkowych w Opolu, Włodzimierz Dobrowolski, Ali Bunsch – I nagroda za ogólny poziom artystyczny i I nagroda za scenografię – „O chłopie co wszystkich zwodził (złoty klucz)”,
  • 1968 – Nagroda Artystyczna Prezydium WRN,
  • 1972 – Ogólnopolski Konkurs Solistów Teatrów Lalek w Białymstoku, J. Górecka, W. Pietrzyk – II nagroda – „Romeo i Julia”,
  • 1993 – VIII Łomżyńskie Spotkania Teatrów w Walizce, I nagroda za scenografię – „Romeo i Julia”,
  • 1996 – X Łomżyński Festiwal Teatru w Walizce, I nagroda za scenografię – „Dziesięciu Małych Murzynków”.

Obecnie teatr jest jednym z 22 teatrów lalek w Polsce i jednym z dwóch teatrów lalek na Dolnym Śląsku.

Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna "Biblioteka pod Atlantami"[edytuj | edytuj kod]

PIMBP "Biblioteka pod Atlantami"
Information icon.svg Osobny artykuł: Biblioteka Pod Atlantami.

Historia biblioteki w Wałbrzychu sięga 1945 roku, kiedy to w mieście zawiązał się komitet na rzecz budowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. W latach 1946–1956 biblioteka podlegała pod Ministerstwo Oświaty, które dzieliło centralnie pieniądze, w efekcie czego wałbrzyska biblioteka uzyskała 40000 pozycji. Jednak w większości mało wartościowych. Lata te to także okres politycznych perturbacji które nie pozostały bez znaczenia dla księgozbioru wałbrzyskiej biblioteki. Wiele książek zniszczono lub skonfiskowano co poskutkowało stratą ponad 45 tysięcy książek z placówki miejskiej. W 1973 roku nastąpiło zespolenie Powiatowej Biblioteki Publicznej z Miejską Biblioteką Publiczną, co po reformie administracyjnej w 1975 roku dało Wojewódzką Bibliotekę Publiczną. W latach 1980–1990 postępował dalszy rozwój biblioteki. W 1983 roku otwarto dwie specjalistyczne filie, a mianowicie dla niedowidzących i niewidomych oraz filię dla dzieci na Podzamczu. W 1993 roku biblioteka dostała od miasta gmach blisko Rynku wałbrzyskiego, kamienicę pod czterema Atlantami, która była dobrze przystosowana do funkcji bibliotecznych. Obecnie biblioteka posiada zasobny księgozbiór liczący około 150 tys. pozycji, jest prenumeratorem ok. 170 tytułów czasopism, posiada ponad 12,5 tys. roczników archiwalnych oraz posiada bogaty zbiór pozycji specjalnych liczący ok. 16 tys. woluminów, w tym 13 tys. audiowizualnych. Biblioteka wykorzystuje elektroniczne technologie w zakresie rejestracji czytelników i wypożyczeń, tworzy i udostępnia bazy danych dotyczących swych zbiorów. W roku 2005 nastąpiło połączenie Miejskiej Biblioteki Publicznej z Powiatową Biblioteką Publiczną w jedną instytucję kultury pod nazwą Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna „Biblioteka pod Atlantami”. Dyrektorem placówki został mgr Cezary Kasiborski. Aktualnie biblioteka posiada 14 filii i siedzibę główną w budynku przy ul. Rynek 9. Dyrektorem biblioteki jest Renata Nowicka.

Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA „Zamek Książ”[edytuj | edytuj kod]

Zamek Książ

Wałbrzyska Galeria Sztuki Biuro Wystaw Artystycznych „Zamek Książ” została utworzona jako samodzielna jednostka 1 stycznia 1976 roku przez wojewodę wałbrzyskiego, a od 1 stycznia 1996 roku jej organizatorem jest miasto Wałbrzych.

Celem działalności Galerii jest promowanie sztuki współczesnej poprzez prezentację ciekawych i oryginalnych postaw twórczych artystów z kraju i z zagranicy oraz twórców własnego środowiska. Galeria realizuje corocznie kilkanaście wystaw w siedzibie własnej oraz przygotowuj i prezentuje ekspozycje w placówkach obcych. Do ciekawszych realizacji należały wystawy plakatów Jana Sawki z USA, drzeworytów HAP Grirshabera, polskich osobowości twórczych takich jak Jan Szancenbach, Janina Kraupe, Adam Myjak, Władysław Hasior, Stanisław Mikulski, Tomek Sętowski. Prezentowała także prestiżowe wystawy ze zbiorów ukraińskich i wielkich mistrzów malarstwa polskiego np. Jacka Malczewskiego. „Arcydzieła malarstwa polskiego”, czy „Piękny Lwów” to wystawy, które cieszyły się ogromnym zainteresowaniem zwiedzających. Galeria organizowała pokazy szkła artystycznego z kolekcji własnej za granicą, we Włoszech – w Pałacu Sztuki w Foggii, w Czechach i w Rosji oraz wielokrotnie w ośrodkach wystawienniczych w Polsce.

Galeria promuje również rodzimych twórców, zwłaszcza młodych artystów, organizując ich wystawy i wydając katalogi oraz prezentuje ich twórczość w innych placówkach wystawienniczych. Ostatnie z wystaw środowiskowych m.in. „Przegląd młodej twórczości wałbrzyskiej i świdnickiej” odbył się także w Świdnicy, a twórczość Miłosza Pobiedzińskiego została zauważona na Bielskiej Jesieni w Bielsku-Białej, prace Agnieszki Starościak prezentowane była również w Częstochowie, Legnicy i Jeleniej Górze, obrazy Cyryla Bartkowiaka w Krynicy oraz Ostrowcu Świętokrzyskim. W ramach prowadzonej działalności funkcjonuje Galeria Sprzedaży, oferująca duży wybór profesjonalnych dzieł, począwszy od malarstwa, grafiki, rzeźby po ceramikę i szkło. Szczególne miejsce w ofercie zajmują prace artystów z własnego środowiska, co stanowi dla nich doskonały sposób promowania.

Galeria rozwija także działalność edukacyjną, oferując wałbrzyskim szkołom zwiedzanie swoich wystaw z przewodnikiem, lekcje z zakresu sztuki oraz konkursy towarzyszące dużym przedsięwzięciom wystawienniczym. Dyrektorem instytucji jest mgr Alicja Młodecka.

Kino Apollo w Wałbrzychu
Były Górniczy Dom Kultury – Kino „Górnik”

Kina[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kina w Wałbrzychu.

Na terenie miasta działają następujące kina:

Media[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Media w Wałbrzychu.

Filmy i seriale zrealizowane w Wałbrzychu i okolicach[edytuj | edytuj kod]

Filmy
Seriale

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Kościoły rzymskokatolickie[edytuj | edytuj kod]

Ordynariuszem jest bp Ignacy Dec, a biskupem pomocniczym bp Adam Bałabuch. W Wałbrzychu znajduje się 17 parafii należących do trzech dekanatów:

Wałbrzych – Północ:

  • parafia pw. św. Józefa Robotnika – Piaskowa Góra,
  • parafia pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny Piaskowa Góra,
  • parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa – Poniatów,
  • parafia pw. św. Barbary – Stary Zdrój,
  • parafia pw. Zmartwychwstania Pańskiego – Stary Zdrój.

Wałbrzych – Południe:

Wałbrzych – Zachód:

  • parafia pw. św. Wojciecha – Piaskowa Góra,
  • parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła – Podzamcze,
  • parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego – Sanktuarium Relikwii Krzyża Świętego – Podzamcze,
  • parafia pw. św. Anny – Szczawienko.
Bazylika Podwyższenia Krzyża Świętego w Wałbrzychu

Najmłodszą parafią Wałbrzycha jest ustanowiona 24 czerwca 2010 parafia pw. Matki Bożej Częstochowskiej w dzielnicy Konradów i części ulic w Szczawnie Zdroju.

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Starokatolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Świecki Ruch Misyjny Epifania[edytuj | edytuj kod]

Wisznuizm[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Centrum sportowo rekreacyjne Aqua Zdrój w Wałbrzychu
Information icon.svg Osobny artykuł: Kluby sportowe w Wałbrzychu.

W Wałbrzychu istnieje kilkanaście klubów sportowych jednak największymi są „Górnik” i „Zagłębie”. Obecnie piłkarski PWSZ Górnik Wałbrzych (do niedawna Górnik/Zagłębie Wałbrzych) występuje w 2. lidze, natomiast koszykarze Górnika Wałbrzych występują w III lidze.

Górnik Wałbrzych[edytuj | edytuj kod]

Stadion Górnika Wałbrzych w dzielnicy Biały Kamień, sektor gospodarzy
Information icon.svg Osobny artykuł: Górnik Wałbrzych.

Górnik Wałbrzych – klub sportowy założony 22 marca 1946 r. W chwili założenia był to klub wielosekcyjny. Najbardziej znane są sekcje piłkarska i koszykarska. Z pozostałych sekcji większość przestała istnieć, ale niektóre przetrwały np. kolarstwo.

Koszykówka[edytuj | edytuj kod]

Sekcja koszykarska istniała w Górniku od samego początku, tj. od 1946 r. W 1956 r. drużyna wywalczyła awans do II ligi, a w 1970 do najwyższej klasy rozgrywek. Potem spadła, ale na stałe powróciła do elity w 1977 r. Klub zawsze słynął ze świetnej pracy z młodzieżą, czego efektem były liczne medale MP juniorów. Seniorzy pierwszy duży sukces odnieśli w roku 1981, zdobywając wicemistrzostwo. Rok później Górnik zdobył złoty medal. W 1983 r. znów „Biało-Niebiescy” zdobyli srebro i ponownie w 1986 r. Ostatni wielki sukces to mistrzostwo w 1988 r. 25 kwietnia 2007 r. Górnik wywalczył awans do Polskiej Ligi Koszykówki. Dzięki temu awansowi, Wałbrzych przestał być jedynym polskim miastem liczącym ponad 100 tysięcy mieszkańców, w którym (ani w promieniu 50 km od którego) przez ponad 10 lat (1995–2007) nie gościły rozgrywki najwyższej klasy rozgrywkowej w żadnej dyscyplinie drużynowej. Sezon 2008/09 był jednak ostatnim zespołu Górnika w PLK. Po dwóch sezonach Górnik spadł do 1 ligi, z którą pożegnał się po sezonie 2010/11 z powodu trudności finansowych. Dziś koszykarski Górnik występuje w III lidze, szkoli także młodzież. W 2012 roku powstała pierwsza w historii klubu żeńska sekcja koszykówki.

Piłka nożna[edytuj | edytuj kod]

Sekcja piłkarska swoje najlepsze lata, podobnie jak koszykarze, miała w latach osiemdziesiątych. W 1983 r. zespół awansuje do I ligi. Jako beniaminek spisywał się rewelacyjnie. Został mistrzem jesieni 1983. Na wiosnę nie udało się utrzymać świetnej pozycji i ostatecznie „Górnicy” zakończyli sezon na 6 miejscu. Za to królem strzelców został napastnik Włodzimierz Ciołek. Na stadionie Górnika na Nowym Mieście pojawiało się wtedy nawet 40 tys. ludzi (w 140 tys. mieście). Głównie za sprawą licznych sympatyków klubu spoza Wałbrzycha. W kolejnych latach wałbrzyszanie regularnie zajmują coraz niższe pozycje w elicie, aż w końcu definitywnie się z nią żegnają w 1989 r. W tabeli wszech czasów ekstraklasy Górnik zajmuje 39 miejsce (157 pkt zdobytych w 6 sezonach). Na początku lat 90. kryzys finansowy dotknął klub, który zmuszony był współdziałać ze swym odwiecznym rywalem Zagłębiem Wałbrzych.

Obecnie drużyna występuje w rozgrywkach II ligi, drużyna wywalczyła awans w sezonie 2009/10. Drużyna swoje mecze rozgrywa na stadionie 1000-lecia w dzielnicy Biały Kamień, stadion znajduje się na terenie budowanego kompleksu sportowo-rekreacyjnego Aqua Zdrój. Obecnie planowana jest modernizacja stadionu.

Zagłębie Wałbrzych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zagłębie Wałbrzych.

Zagłębie Wałbrzych, polski klub piłkarski, założony w 1945 roku, jako „KS Julia Biały Kamień” przy kopalni węgla „Julia”. Po stalinowskiej reformie sportu w Polsce, zmieniono nazwę klubu na KS Górnik Biały Kamień. W latach 50. XX wieku do Wałbrzycha przyłączono Biały Kamień, związku z tym zniknął „Biały Kamień” – pojawia się w nazwie klubu „Wałbrzych”. Kolejna zmiana to dodanie słowa „Thorez”. Związane to było z nadaniem nazwy kopalni KWK „Thorez”. Nazwa została nadana na cześć przywódcy francuskich komunistów – Maurice’a Thoreza. Sukcesy klub w latach 60. spowodowały wzmożony nacisk kibiców na zmianę nazw klubu i w 1968 zmieniono nazwę na GKS Zagłębię Wałbrzych. W tym samym roku klub awansował do I ligi, grał w niej przez sześć sezonów (1968/1969–1973/1974). W 1970/1971 Zagłębie zajęło miejsce na podium, ustępując tylko takim klubom jak Górnik Zabrze i Legia Warszawa. Nagrodą było uczestnictwo w Pucharze UEFA. W pierwszej rundzie Zagłębie wygrało z FK Teplice, zaś w drugiej uległo nieznacznie rumuńskiemu UT Arad. Dla Zagłębia był to koniec pięknej przygody. Jak się okazało, jedynej przygody wałbrzyskiego klubu z europejskimi pucharami. Mimo niefortunnej interwencji w meczu z UT Arad, powołanie do reprezentacji dostał Marian Szeja, najsłynniejszy piłkarz Zagłębia. W 1974 roku wałbrzyszanie spadli z ekstraklasy i więcej już do niej nie wrócili. Po 1989 państwowe zakłady przestały wspierać sport i wiele drużyn zaczęło mieć poważne problemy finansowe. Tak też się stało z Zagłębiem i Górnikiem. Wałbrzych nie było stać na wspieranie dwóch drużyn, dlatego powołano KP Wałbrzych, który później przekształcono na KP Górnik/Zagłębie Wałbrzych.

Rok założenia
1945.
Nazwy
KS Julia Biały Kamień → Górnik Biały Kamień → Górnik Thorez → Zagłębie Wałbrzych → KP Wałbrzych → KP Górnik/Zagłębie Wałbrzych.
Barwy
zielono-czarne.
Stadion
przy ul.Dąbrowskiego ok. 5000 miejsc stojących.
Największy sukces
3 miejsce w ekstraklasie 1971, awans do 2. rundy Pucharu UEFA.

W roku 2006 reaktywowano juniorską sekcję piłkarską (GKS Zagłębie Wałbrzych). Obecnie GKS Zagłębie Wałbrzych gra w wałbrzyskiej B klasie

Istnieje też Zapaśniczy Ludowy Klub Sportowy Zagłębie Wałbrzych

PWSZ Koksownia Wałbrzych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Koksownia Wałbrzych.

Męski zespół siatkarski występujący w II lidze w grupie I. Mecze rozgrywa w hali OSiR przy ul.Wysockiego. Obecnym szkoleniowcem drużyny jest Krzysztof Janczak.

KK Wałbrzych[edytuj | edytuj kod]

Męski oraz żeński klub koszykówki. Seniorzy męskiej sekcji występują w trzeciej lidze. Sekcja żeńska powstała w 2011 roku i na razie będzie skupiać zespoły młodzieżowe. KK Wałbrzych to dawny zespół Górnika Nowe Miasto Wałbrzych (powstały w 2009 klub jeszcze pod nazwą Dark Dog Górnik Nowe Miasto Wałbrzych). Szkoleniowcami zespołu są Mieczysław Młynarski oraz Ewa Smaglińska, a prezesem rozgrywający drużyny Michał Borzemski.

Imprezy sportowe[edytuj | edytuj kod]

W Wałbrzychu odbywa się wiele imprez sportowych i rozrywkowych, które na stałe zapisały się w kalendarzu. Oto niektóre z nich:

  • Wałbrzyska Liga Halowa w Piłce Nożnej "Ronal Cup",
  • Triathlon Zimowy,
  • Ogólnopolski Halowy Turniej Piłki Nożnej Młodzików rocznik 1994,
  • Ogólnopolski Halowy Turniej Piłki Nożnej Trampkarzy rocznik 1991,
  • Czekoladowe ferie,
  • Akademickie Mistrzostwa Wałbrzycha,
  • Turnieje halowe piłki nożnej,
  • Puchar Zimy,
  • Bieg Gwarków,
  • Andrzejówka,
  • Seminarium karate z udziałem Prezydenta Międzynarodowej Organizacji Karate IFK,
  • Mistrzostwa Powiatu Wałbrzyskiego Juniorów w Szachach,
  • Wielki Turniej Tenisowy z udziałem uczniów i dorosłych,
  • Interdyscyplinarny Projekt Edukacyjny „Sportowiec moim idolem”,
  • Mistrzostwa Wałbrzycha w Biegu po Schodach – Zamek „Książ”,
  • Wałbrzyska Spartakiada Sześciolatków „Dziś mój wynik może mały, ale na olimpiadzie w 2018 roku będzie wspaniały”,
  • Rambit – Sportowy Piknik Dzieci i Młodzieży od 6 – 106 lat,
  • Bieg na Zamek „Grodno” – Zagórze Śląskie,
  • Bieg Wielkanocny,
  • Otwarty Turniej Szachowy w Szachach Aktywnych z Okazji 60-lecia Sportu Wałbrzyskiego,
  • Bieg Rycerski „Szlakiem Zamków Piastowskich” Książ – Cisy – Stary Książ,
  • Pokazowe zawody w ratownictwie wodnym „O tytuł najsprawniejszego ratownika Wałbrzycha”,
  • Finał Edycji Wałbrzyskiej Ligi Pływackiej,
  • SkodaAuto MTB,
  • Puchar Sudetów MTB Mistrzostwa Dolnego Śląska w jeździe pod górę „Spec gór – Chełmiec”,
  • Półmaraton Wałbrzych,
  • Ogólnopolski Turniej Piłki Nożnej młodzików o Puchar Prezesa PZPN Michała Listkiewicza – rocznik 1995,
  • Zawody w bule,
  • Zawody pływackie szkół podstawowych i gimnazjalnych pomiędzy UKS „Sokół” i reprezentacja Kamiennej Góry,
  • Rajd Rowerowy "Wstęga Wałbrzycha",
  • Mini Mundial,
  • Otwarty Turniej Szachowy w Szachach Aktywnych o Puchar Przewodniczącej Rady Miejskiej Wałbrzycha,
  • Międzynarodowy Turniej z Okazji Dnia Dziecka,
  • Turniej piłkarski juniorów rocznik 1989-1990,
  • Rajd MotoHałda,
  • Puchar Prezydenta Miasta Wałbrzycha juniorek i juniorów do lat 18,
  • Spartakiada lekkoatletyczna szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponad gimnazjalnych „Spotkanie pokoleń”,
  • Mistrzostwa Polski w maratonie MTB,
  • Międzynarodowe Zawody w Ujeżdżeniu CDI Książ,
  • Mistrzostwa Wałbrzycha w Duathlonie,
  • Mistrzostwa Polski Młodych Koni,
  • Cross Niepodległości,
  • Turniej Piłkarski Juniorów o puchar ORFIN.INFO,
  • Górale na start.

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy mogą korzystać z kilkunastu boisk sportowych, 2 większych stadionów oraz 3 mniejszych, kortów tenisowych, pływalni, siłowni, lodowiska. Duże znaczenie ma tutaj Ośrodek Sportu i Rekreacji w Wałbrzychu. W Wałbrzychu został również opracowany i wdrożony projekt dotyczący turystyki rowerowej pn. "Wałbrzych Miasto MTB". W ramach tego projektu dotychczas utworzono 111 km tras rowerowych dookoła Wałbrzycha. W mieście od 2013 roku można korzystać z kompleksu sportowego Centrum Sportowo -Rekreacyjne „Aqua Zdrój” w którym znajduje się Park Wodny, hala widowiskowo – sportowa z fitness, Zespół Odnowy Biologiczneji, sauny wraz z hotelem oraz restauracją.

Stadiony i boiska klubowe
  • Ośrodek Sportu i Rekreacji,
  • Stadion „Górnik” ul Chopina.
  • Stadion 1000-Lecia „Zagłębie” ul Ratuszowa.
  • Stadion sportowy ul. Kusocińskiego.
  • Stadion sportowy ul Dąbrowskiego.
  • Stadion sportowy ul. Sportowa przeznaczony na sporty motorowe.
Korty tenisowe
  • Park im. Jana III Sobieskiego,
  • Wałbrzyski Klub Squasha.
  • Korty Tenisowe Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej ul. Ogrodowa,
Hale sportowe
  • Hala Sportowa przy pl.Teatralnym (Śródmieście) (koszykówka, siatkówka, tenis stołowy),
  • Hala Sportowa przy ul.Ratuszowej (Biały Kamień) (koszykówka, tenis, piłka nożna),
  • Hala Sportowa przy ul.Chopina (Nowe miasto) (lekkoatletyka, siłownia).
  • Hala OSiR Skate Park ul. Topolowa
Pływalnie
  • kąpielisko miejskie w dzielnicy Rusinowa,
  • pływalnia kryta przy szkole specjalnej ul. Ogrodowa,
  • pływalnia kryta przy SP przy ul. Grodzkiej,
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących – Sportowych ul. Sokołowskiego.
  • Park Wodny "Aqua-Zdrój" przy ul. Ratuszowej
Siłownie
  • OSiR,
  • III Liceum Ogólnokształcące ul.Jordana (Sobięcin),
  • Szkoła Podstawowa przy ul. Grodzkiej (Podzamcze),
  • Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej Ośrodek Kulturystyki i Ćwiczeń Siłowych „Spartakus”,
  • Gabinet Odnowy OSiR,
  • Kompleks sportowy przy ul. Ratuszowej,
  • Fitness Club przy ul. Palisadowej,
  • Siłownia – PEC,
  • Hala Sportowa przy ul.Chopina.

Ludzie związani z Wałbrzychem[edytuj | edytuj kod]

Tablica „sławni goście Zamku Książ”
  • Adam Adamek (ur. 22 maja 1947) – polski lekkoatleta specjalizujący się w trójskoku.
  • Dariusz Baranowski (ur. 22 czerwca 1972 w Wałbrzychu) – polski kolarz szosowy, olimpijczyk.
  • Joanna Bator (ur. 2 lutego 1968 w Wałbrzychu) – polska pisarka, publicystka, feministka, nauczycielka akademicka, laureatka Nagrody Literackiej Nike (2013) za powieść Ciemno, prawie noc.
  • Jacek Bończyk (ur. 31 maja 1967 w Wałbrzychu) – polski aktor teatralny i filmowy.
  • Tadeusz Broś (ur. 28 października 1949 w Wałbrzychu, zm. 27 października 2011) – polski dziennikarz telewizyjny, aktor, reżyser i prezenter.
  • Krzysztof Budnik (ur. 28 sierpnia 1960 we Wrocławiu) – polski polityk, radca prawny i adwokat, poseł na Sejm II kadencji, były wiceminister.
  • Włodzimierz Ciołek(ur. 24 marca 1956 w Wałbrzychu), polski piłkarz grający na pozycji pomocnika.
  • Renata Dancewicz (ur. 7 lutego 1969 w Lesznie) – polska aktorka oraz brydżystka.
  • Krzesimir Dębski (ur. 26 października 1953 w Wałbrzychu) – polski kompozytor, skrzypek i dyrygent. Lider zespołu jazzowego String Connection.
  • Czesław Paweł Dutka (ur. 30 stycznia 1936 w województwie tarnopolskim) – polski filolog, rektor Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu.
  • Krystyna Giżowska (ur. 19 listopada 1954 w Wałbrzychu) – polska piosenkarka.
  • Janusz Godyń (ur. 22 grudnia 1949 w Wałbrzychu) – generał dywizji Wojska Polskiego.
  • Stanisław Grędziński (ur. 19 października 1945 w Ostrzycy, gmina Izbica) – polski lekkoatleta, mistrz Europy, olimpijczyk.
  • Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, Mary Theresa Olivia Cornwallis-West (Księżna Daisy).
  • Artur Hofman (ur. 1959 w Wałbrzychu) – polski aktor, reżyser i dziennikarz, działacz społeczności żydowskiej w Polsce.
  • Ludwik Hoffman (ur. 15 kwietnia 1923 w Drohobyczu, zm. 24 lipca 2010 w Berlinie) – polski działacz społeczności żydowskiej w Wałbrzychu, wieloletni przewodniczący wałbrzyskiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce i wałbrzyskiej filii Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu.
  • Krzysztof Ignaczak (ur. 15 maja 1978 w Wałbrzychu) – polski siatkarz, grający na pozycji libero.
  • Krzysztof Janczak (ur. 12 listopada 1974 w Wałbrzychu) – polski siatkarz.
  • Sebastian Janikowski (ur. 3 marca 1978 w Wałbrzychu) – Zawodnik grający na pozycji placekickera w najsilniejszej lidze futbolu amerykańskiego NFL w Oakland Raiders. Przez ekspertów uważany za najsilniej kopiącego gracza ligi NFL. Pochodzi z osiedla Podzamcze.
  • Patrycjusz „Nullo” Kochanowski (ur. 14 maja 1982 w Wałbrzychu) – polski raper, członek Trzeciego Wymiaru.
  • Adam Kurek (ur. 20 kwietnia 1968) – polski siatkarz.
  • Bartosz Kurek (ur. 29 sierpnia 1988 w Wałbrzychu) – polski siatkarz, reprezentant Polski, grający na pozycji przyjmującego
  • Jacek Kurzawiński (ur. 24 lutego 1962 w Wałbrzychu) – polski siatkarz, trener, dziennikarz sportowy.
  • Leszek Lichota (ur. 17 sierpnia 1977 w Wałbrzychu) – polski aktor filmowy i teatralny.
  • Jerzy Mazur (ur. 12 października 1950 w Wałbrzychu) – polski kierowca rajdowy. Założyciel Muzeum Górnictwa i Motoryzacji w Wałbrzychu.
  • Roman Magdziarczyk (ur. 5 lipca 1977 w Wałbrzychu) – polski lekkoatleta, chodziarz.
  • Mieczysław Młynarski (ur. 17 maja 1956 w Resku) – polski koszykarz, reprezentant Polski, olimpijczyk.
  • Izabela Mrzygłocka (ur. 20 maja 1959 w Wałbrzychu) – polska polityk, ekonomistka, posłanka na Sejm V, VI i VII kadencji, wiceprzewodnicząca klubu parlamentarnego Platformy Obywatelskiej.
  • Rajmund Niwiński (ur. 5 stycznia 1940 w Zawierciu, zm. 11 marca 2004 w Wałbrzychu) – lekkoatleta, młociarz.
  • Krzysztof Pływaczyk (ur. 11 lutego 1983 w Wałbrzychu) – polski biathlonista, olimpijczyk.
  • Michał Rapcewicz (ur. 10 marca 1982 w Wałbrzychu) – polski jeździec, Mistrza Polski w ujeżdżeniu.
  • Tomasz Siemoniak (ur. 2 lipca 1967 w Wałbrzychu) – polski polityk i menedżer. W latach 2007–2011 sekretarz stanu w MSWiA, od 2011 minister obrony narodowej w pierwszym i drugim rządzie Donalda Tuska.
  • Marek Starybrat (ur. 26 kwietnia 1976 w Wałbrzychu) – polski dziennikarz telewizyjny i radiowy.
  • Edward Szczepanek (ur. 19 sierpnia 1949) – polski lekkoatleta, oszczepnik.
  • Carl Tielsch (1815–1882) radca handlowy, założyciel fabryki porcelany na Starym Zdroju.
  • Olga Tokarczuk (ur. 29 stycznia 1962 w Sulechowie) – polska pisarka, eseistka, autorka scenariuszy, poetka, psycholog, laureatka nagrody literackiej Nike.
  • Szewach Weiss (hebr. שבח וייס; ur. 5 lipca 1935 w Borysławiu) – izraelski polityk, profesor nauk politycznych, ambasador Izraela w Polsce. Członek Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu.
  • Krzysztof Wesołowski (ur. 9 grudnia 1956 w Wałbrzychu) – polski lekkoatleta długodystansowiec.
  • Agnieszka Wieszczek-Kordus (ur. 22 marca 1983 w Wałbrzychu) – polska zapaśniczka, olimpijka.
  • Aleksander Wierietielny (ur. 31 lipca 1947 w Porkkalanniemi) – białoruski trener narciarski, mieszkający w Polsce i posiadający polskie obywatelstwo. trener Justyny Kowalczyk..
  • Urszula Włodarczyk (ur. 22 grudnia 1965 w Wałbrzychu) – polska lekkoatletka, w latach 1991-2000 czołowa wieloboistka świata (w tym czasie zdobywała medale na wszystkich kolejnych mistrzostwach Europy w hali i na stadionie).
  • Szad, właściwie Michał Baryła – polski raper, członek Trzeciego Wymiaru.

Honorowi Obywatele Miasta Wałbrzych[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Współpraca odbywa się na płaszczyznach gospodarczej, kulturalnej, oświatowo-edukacyjnej oraz turystycznej.Młodzież ma szansę wyjechać w ramach wymiany do szkół w partnerskich miastach, wspólnie też wystawiane są ekspozycje na targach regionalnych oraz turystycznych.[potrzebne źródło]

Miasta i gminy partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Gzira  Malta 12 listopada 2000
 Foggia  Włochy 14 stycznia 1998
 Vannes  Francja 2 października 2001
 Hradec Kralove  Czechy 6 listopada 1991
 Freiberg  Niemcy 26 czerwca 1991
 Tuła  Rosja 30 września 1991
 Dniepropietrowsk  Ukraina 4 czerwca
 Borysław  Ukraina 27 lutego 2009
 Pszczyna  Polska 23 maja 2014

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 853.
  2. Ludność w gminach według stanu w dniu 31.12.2011.
  3. [1].
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. , 2010-08-20. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  5. Dz. U. z 2002 r. Nr 93, poz. 821.
  6. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  7. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  8. Mapa kolejowa.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Janusz Czerwiński: Sudety. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 172. ISBN 83-7079-677-X.
  10. Spis stacyj i przystanków Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych we Wrocławiu, Wrocław 1945, s. 4.
  11. Dolny Śląsk. Panorama turystyczna, Warszawa 1978, s. 139.
  12. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1991.
  13. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 19.10.2012]. s. 180-186.
  14. Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej SA.
  15. [2].
  16. Góry Kamienne i Wałbrzyskie, PPWK Warszawa 1973.
  17. Serwis Turystyczny – Wałbrzych.
  18. [3].
  19. [4].
  20. [5].
  21. [6].
  22. [7].
  23. Zarządzenie Nr 78 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 29 marca 2010 r. ws. ustalenia liczby radnych (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2010 r., Nr 63, poz.966).
  24. Sędziak Jerzy. Portal nww24.pl. [dostęp 2011-08-08].
  25. Bukowiec Lech. Portal nww24.pl. [dostęp 2011-08-08].
  26. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lipca 2012 roku w sprawie przywrócenia miastu Wałbrzych statusu miasta na prawach powiatu oraz ustalenia granic powiatu wałbrzyskiego (Dz. U. z 2012 r. poz. 853).
  27. Wspólnoty Samorządowe. Urząd Miejski w Wałbrzychu, 2009-08-31. [dostęp 2013-01-11].
  28. Uchwała Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 30 grudnia 2004 r. ws. utworzenia jednostki pomocniczej Gminy Wałbrzych pod nazwą Wspólnota Samorządowa „Biały Kamień, Konradów” i nadania Statutu tej jednostce (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2005 r., Nr 21, poz. 505).
  29. Uchwała Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 30 grudnia 2004 r. ws. utworzenia jednostki pomocniczej Gminy Wałbrzych pod nazwą Wspólnota Samorządowa „Podgórze, Nowy i Stary Glinik” i nadania Statutu tej jednostce (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2005 r., Nr 21, poz. 507).
  30. Uchwała Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 30 grudnia 2004 r. ws. utworzenia jednostki pomocniczej Gminy Wałbrzych pod nazwą Wspólnota Samorządowa „Rusinowa, Kozice” i nadania Statutu tej jednostce (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2005 r., Nr 21, poz. 509).
  31. Uchwała Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 30 grudnia 2004 r. ws. utworzenia jednostki pomocniczej Gminy Wałbrzych pod nazwą Wspólnota Samorządowa „Sobięcin, Gaj” i nadania Statutu tej jednostce (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2005 r., Nr 21, poz. 506).
  32. Uchwała Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 30 grudnia 2004 r. ws. utworzenia jednostki pomocniczej Gminy Wałbrzych pod nazwą Wspólnota Samorządowa „Szczawienko, Książ” i nadania Statutu tej jednostce (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2005 r., Nr 21, poz. 508).
  33. Podstrefy > Wałbrzych > Opis podstrefy. Wałbrzyska Specjalna Strefa Ekonomiczna ‘INVEST-PARK’ Sp. z o.o.. [dostęp 2011-08-08].
  34. Sprawozdawczość, Rok 2011. Powiatowy Urząd Pracy w Wałbrzychu. [dostęp 2011-08-08].
  35. Aleksander Kobyłka: Zamach na strefę (pol.). forbes.pl, 2011-06-17. [dostęp 2012-02-06].
  36. Molecki B. Pamiątki po tramwajach i trolejbusach w Wałbrzychu, dostęp: 29.09.2014 r.
  37. dolny-slask.org.pl: Fotografia pamiątkowa z ostatniego przejazdu tramwajem po Wałbrzychu, dostęp: 29.09.2014 r.
  38. 38,0 38,1 MPK Wałbrzych: Historia komunikacji miejskiej w Wałbrzychu, dostęp: 29.09.2014 r.
  39. walbrzych.naszemiasto.pl: Podpisano umowę z nowym przewoźnikiem, dostęp: 29.09.2014 r.
  40. tvp.pl: Imponująca metamorfoza wałbrzyskiego MPK, dostęp: 29.09.2014 r.
  41. tvp.pl: Konduktorzy w Wałbrzychu, dostęp: 29.09.2014 r.
  42. ZDKiUM Wałbrzych: Prywatni przewoźnicy, dostęp: 29.09.2014 r.
  43. ngo.pl: SPPKM Kontra, dostęp: 29.09.2014 r.
  44. walbrzyszek.com: Problem prywatnych przewoźników nabrzmiewa, dostęp 29.09.2014 r.
  45. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 6 lutego 2009].
  46. Perspektywy.pl – Matura, Studia, Uczelnie – Edukacyjny Portal Maturzystów.
  47. Przychodnia Podgórze – Nasz Wałbrzych – niezależny portal miejski.
  48. Przychodnia Stary Zdrój – Nasz Wałbrzych – niezależny portal miejski.
  49. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  50. Sala Królestwa, ul. Skargi 48a, Wałbrzych.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]