Wałbrzych

	Wałbrzych
Herb Wałbrzycha	Flaga Wałbrzycha
Województwo	dolnośląskie
Powiat	wałbrzyski
Gmina; • rodzaj	Wałbrzych; miejska
Założono	IX wiek
Prawa miejskie	ok. 1400
Prezydent miasta	Piotr Kruczkowski
Powierzchnia	84,70 km²
Położenie (punkt)	50° 47' N; 16° 17' E
Wysokość	450-500 m n.p.m.
Ludność (2008); • liczba; • gęstość; • aglomeracja	; 122 411; 1453 os./km²; 180 tys.
Strefa numeracyjna;	74
Kod pocztowy	58-300 do 58-309 i 58-316
Tablice rejestracyjne	DB
	Położenie na mapie Polski; ; Wałbrzych
TERC10; (TERYT)	5020121091
Miasta partnerskie	Gżira, Foggia, Vannes, Hradec Králové, Freiberg, Jastarnia, Tuła, Dniepropetrowsk
	Urząd miejski 3 pl. Magistracki 1 58-300 Wałbrzych; tel. 74 665-51-00; faks 74 665-51-18
	Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
	Strona internetowa miasta

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: "Wałbrzych" - zespół.

Współrzędne: 50°47'N 16°17'E / 50.783, 16.283

Ten artykuł jest częścią cyklu Wałbrzych

Transport i drogownictwo

Widok wałbrzyskiego rynku z 1905 roku

Wałbrzych (niem. Waldenburg, czes. Valdenburk, Valbřich) – miasto położone nad rzeką Pełcznica w Górach Wałbrzyskich, w województwie dolnośląskim. Po reformie administracyjnej miasto na prawach powiatu, od 1 stycznia 2003 w powiecie wałbrzyskim, największe miasto w Polsce o takim statusie, obecnie rozpoczęły się rozmowy na temat przywrócenia Wałbrzychowi praw powiatu grodzkiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

Wałbrzych istniał już w 1305 roku, prawa miejskie uzyskał po roku 1400^{[potrzebne źródło]}. Największy rozkwit miasto przeżywało w XIX wieku^{[potrzebne źródło]}, wraz z rozwojem przemysłu - głównie górnictwa, przemysłu tekstylnego, produkcji porcelany i koksownictwa. Do niedawna duży ośrodek przemysłowy, centrum administracyjne województwa wałbrzyskiego oraz ośrodek górnictwa, obecnie gmina miejska o funkcjach przemysłowo-handlowo-usługowych z rozwijającymi się funkcjami ośrodka turystycznego, stolica powiatu wałbrzyskiego.

Spis treści

1 Położenie
2 Historia
3 Pochodzenie nazwy miasta
4 Historia przemysłu w Wałbrzychu
5 Zabytki
6 Klimat
7 Przyroda
- 7.1 Wody na terenie miasta
- 7.2 Flora
- 7.3 Fauna
8 Ekologia i ochrona środowiska
9 Gospodarka
10 Spółki komunalne
11 Sytuacja na rynku pracy
12 Kultura
- 12.1 Wałbrzyski Ośrodek Kultury
- 12.2 Filharmonia Sudecka
- 12.3 Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego
- 12.4 Teatr Lalki i Aktora
- 12.5 Biblioteka
- 12.6 Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA "Zamek Książ"
- 12.7 Kina
13 Edukacja
14 Transport
- 14.1 Węzeł drogowy
- 14.2 Węzeł kolejowy
15 Komunikacja
16 Sport
- 16.1 Górnik Wałbrzych
- 16.2 Zagłębie Wałbrzych
- 16.3 Juventur PWSZ Koksownia Wałbrzych
- 16.4 Imprezy sportowe
- 16.5 Rekreacja
17 Opieka zdrowotna
18 Kościoły i związki wyznaniowe
19 Współpraca zagraniczna
20 Media
21 Filmy i seriale zrealizowane w Wałbrzychu
22 Najwyższe budowle w mieście
23 Sąsiednie miejscowości
24 Bibliografia
25 Zobacz też
26 Przypisy
27 Linki zewnętrzne

[edytuj] Położenie

Wałbrzych leży w centralnej części Sudetów na terytorium dwóch regionów: Pogórza Zachodniosudeckiego i wschodniej części Sudetów Środkowych. Rozłożone jest w niewielkiej Kotlinie Wałbrzyskiej oraz na otaczających ją wokół Górach Wałbrzyskich. Powierzchnia miasta wynosi 85 km²^{[potrzebne źródło]}. Rozciągłość na osi wschód – zachód wynosi 12 km, a z północy na południe miasta – 22 km^{[potrzebne źródło]}. Wałbrzych, którego granice administracyjne przebiegają momentami naturalnymi zboczami, grzbietami gór a czasem opierają się na potokach górskich, osiąga swój najwyższy punkt na Borowej – 853 m n.p.m. Najniższym punktem jest dolina Pełcznicy – 315 m n.p.m.^{[potrzebne źródło]}. Wałbrzych jest jednym z ważniejszych ośrodków w województwie dolnośląskim. Drugie miasto pod względem liczby ludności w województwie (więcej mieszkańców ma jedynie Wrocław), trzecie pod względem powierzchni (większą powierzchnię mają Wrocław i Jelenia Góra)^{[potrzebne źródło]}. Wałbrzych był w latach 1975–1999 miastem wojewódzkim. Obecnie ośrodek powiatowy.

[edytuj] Historia

Według relacji Ephraima Ignatiusa Naso, świdnickiego kupca, podanej w jego książce z 1667 – "Phoenix redivius ducatum Swidnicensis et Javroviensis", osada Waldenburg, pospolicie zwana Wallenberg, istniała już w 1191 za Księcia śląskiego Bolesława Wysokiego. Nazwę swą zawdzięczać miała pielgrzymkom do drewnianego kościółka p.w. Najświętszej Marii Panny, na pagórku (niem. wallen – pielgrzymować), lub staremu grodowi pośród lasu. Ta druga wersja jest bardziej prawdopodobna, jest bowiem faktem, że w pobliżu tego kościółka, przy którym tryskało źródło wody mineralnej, istniał nizinny gród otoczony wałami i fosą. Stare zapisy podają nazwy: Waldenburg (1400 r.) i Waldenberg (1372 r.), co można przetłumaczyć jako "leśny gród" lub "leśna góra".

Palisadowy gród wałbrzyski, z wałem dochodzącym do 8 m wysokości, był słowiańskim okopem pierścieniowym. Miał 44 m długości i 32,5 m szerokości. W jego miejscu istniała prawdopodobnie osada słowiańska. Wydaje się więc, że Wałbrzych wyrósł z dawnego grodziszcza na pagórku, w pobliżu borów obszernej kotliny, do której zapuszczali się osadnicy z nizin, wąwozem Pełcznicy.

Historyczny rodowód miasta wywodzi się z czasów średniowiecznych, prawdopodobnie z końca XII w. W okresie tym istniała już leśna osada słowiańska, w której z biegiem lat powstał mały gródek warowny. Na jej miejscu dokonano lokacji miasta, w którym osadzono kolonistów. Pierwsza w pełni wiarygodna informacja o Wałbrzychu pochodzi z 1305 r. Z tego bowiem okresu zachował się dokument określający wysokość świadczeń parafii śląskich na rzecz biskupstwa wrocławskiego, wśród których został wymieniony także Wałbrzych. Status miasta Wałbrzych uzyskał w latach 1400–1426. Z roku 1426 pochodzi historyczna wzmianka o Wałbrzychu jako mieście liczącym ok. 200 mieszkańców.

Dzieje Wałbrzycha od 1278 r. związane były z losami księstwa świdnickiego. Po Henryku Pobożnym Wałbrzych dostał jego syn książę świdnicki Bolesław Łysy ale dopiero jego syn Bolko I Surowy zajął się rozbudową miasta otaczając je murem obronnym i wzniesieniem zamku Nowy Dwór, ok. 1290 r. w Podgórzu na Górze Zamkowej. Od 1326 r. gród ten związany był z księstwem świdnicko-jaworskim.

W 1392 r. księstwo świdnicko-jaworskie przeszło pod panowanie Czech, a wraz z nimi w 1526 r. w skład państwa Habsburgów austriackich.

Miasto przez długi czas było miastem prywatnym, wielokrotnie zmieniając właściciela. Początkowo od 1400 r. nanależało do rodu Szoffów z Owiecka.

Przez ponad 250 lat Wałbrzych i okoliczne wsie znajdowały się w posiadaniu rodu Czetryców, czego istniejącym śladem jest zespół pałacowy budowany w latach 1604–1628, tzw. Pałac Czetryców, obecna siedziba Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.

W 1738 r. miasto i przyległości kupił Konrad Hochberg, mieniący się potomkiem Piastów, właściciel sąsiadującego zamku Książ, jednego z trzech największych w Polsce. W 1742 Wałbrzych, wraz z większością Śląska, wcielony został do Prus wskutek zwycięskiej wojny z Austrią. Tym samym zakończyły się prowadzone przez administrację austriacką prześladowania miejscowych protestantów. Po siedemdziesięciu latach pozostawania w rękach rodu Hochbergów miasto przestało być własnością prywatną i w 1808 r. zaczęło wieść niezależne życie.

Wieki XV i XVI to okres rozwoju rzemiosła tkackiego, którego apogeum przyniósł XVIII w. Był to równocześnie koniec wałbrzyskiego tkactwa. Jego miejsce zajęło włókiennictwo, a także górnictwo węglowe, dynamicznie rozwijające się od połowy XVIII w.

Kopalnia "Bolesław Chrobry" widok z 1926 roku

Według przekazów historycznych w roku 1604 Diprand Czetryc wydał "ordunek węglowy", który regulował sprawy wydobycia, magazynowania i sprzedaży węgla oraz wynagrodzenia gwarków. W roku 1747 czynnych było w Wałbrzychu 7 kopalń węgla, a w 1805 r. 54 szyby zatrudniały 895 górników.

Prawdziwy przełom dla miasta stanowił jednak wiek XIX i początek XX, kiedy to miał miejsce bardzo dynamiczny rozwój istniejących i nowo powstałych gałęzi przemysłu: włókienniczego, ceramicznego, szklarskiego, metalowego oraz górniczego. Do dzisiaj pracuje powstała w 1818 r. mechaniczna przędzalnia lnu, uruchomiona w 1920 r. odlewnia żeliwa i fabryka maszyn oraz od 1922 r. fabryka lin i drutu. Nadal z powodzeniem wyroby swe sprzedają dwie, z trzech istniejących, fabryki porcelany powstałe w 1829 i 1845 r. Wałbrzych, dotąd niewielkie i peryferyjnie położone miasteczko. przeżył okres intensywnej urbanizacji, przeradzając się w duży ośrodek przemysłowy i wchłaniając jako nowe dzielnice wsie położone w okolicznych dolinach. W 1871 r. Wałbrzych stał się wraz z Prusami częścią zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej, korzystając z jej szybkiego rozwoju gospodarczego.

W miarę rozwoju miasta następowała rozbudowa jego infrastruktury komunalnej. Pierwsza linia kolejowa połączyła Wałbrzych i Wrocław w 1843 r., a od 1896 r. można było dotrzeć pociągiem do Kłodzka i Czech. Miasto uzyskało także wszelkie niezbędne urządzenia komunalne: elektryczność w 1896, gaz w 1868, wodociągi w 1905, komunikację tramwajową w 1898 r.

Obecny, nieregularny i rozległy układ urbanistyczny jest wynikiem zarówno górzystego ukształtowania terenu, jak i faktu, że większość obecnych dzielnic miasta wyrosła z wsi rozciągniętych wzdłuż górskich potoków. W 1856 r. Wałbrzych otrzymał nowy ratusz. Wśród zabudowy miejskiej zaczęły wyróżniać się obiekty przemysłowe, kominy i piętrzące się hałdy. Po I wojnie światowej zbudowano nową dzielnicę o charakterze wielkomiejskim (Neustadt, dziś Nowe Miasto), a socjaldemokratyczne władze miasta zainicjowały szeroko zakrojony program budowy osiedli socjalnych dla ludności robotniczej, kontynuowany następnie w okresie hitlerowskim. W 1939 r. miasto posiadało ok. 65 tysięcy mieszkańców.

II wojnie światowa nie spowodowała zniszczenia miasta, zajętego przez wojska radzieckie dopiero po kapitulacji Niemiec. Miasto zostało przyznane Polsce. W przeciągu kilku powojennych lat większość dotychczasowych mieszkańców Wałbrzycha wysiedlono do Niemiec, choć ze względu na brak wyszkolonej kadry do obsługi przemysłu grupa Niemców pozostała w mieście aż do końca l. 50. Do miasta przybyli m.in. liczni repatrianci z Kresów Wschodnich i z Zachodu^[2]. Nastąpił dalszy wzrost przestrzenny Wałbrzycha przy zachowaniu ukształtowanego wcześniej charakteru przemysłowego. Granice administracyjne rosły dzięki dołączeniu kolejnych pobliskich gmin, jak i budowie nowych osiedli mieszkaniowych. Efektem tych zmian jest obecna powierzchnia miasta, wynosząca prawie 85 km².

Wykres liczby ludności Wałbrzycha na przestrzeni ostatnich 210 lat

Największą populację Wałbrzych odnotował w 1991 r. – wg danych GUS 141 161 mieszkańców^[3].

[edytuj] Pochodzenie nazwy miasta

Niemiecka nazwa miasta, Waldenburg oznacza dosłownie "leśny gród". Miasto, nad którym wznosi się kopuła Chełmca (851 m n.p.m.), położone jest wśród zielonych wzgórz w centralnej części Sudetów Środkowych, na wysokości 450–500 m n.p.m., na pograniczu dwóch rejonów geograficznych: Pogórza Wałbrzyskiego i Gór Wałbrzyskich. Wałbrzych leży nad rzeką Pełcznicą.

Niemiecki Waldenburg miał także swoje dialektyczne nazwy: Walmbrich, Walbrich. Ta właśnie nazwa występuje w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego". Na podstawie nazw niemieckich wytworzyły się następnie formy używane na terenie położonego nieopodal czeskiego obszaru językowego: Valdenburk oraz Valbřich. Ta ostatnia postać stała się podstawą polskiej nazwy Wałbrzych, ustalonej wraz z włączeniem miasta do Polski w 1945 r.

[edytuj] Historia przemysłu w Wałbrzychu

Kopalnia wałbrzyska – szyb Matylda i Chrobry

Osobny artykuł: Historia przemysłu w Wałbrzychu.

Historia przemysłu i jego rozwoju jest długa i burzliwa. Mieszkańcy pierwszego grodu wałbrzyskiego trudnili się bartnictwem i myślistwem. W późniejszym okresie do branż tych doszły rolnictwo oraz hodowla bydła.

Górnictwo — Pierwszy pisany i zachowany dokument o powstaniu pierwszej wałbrzyskiej kopalni węgla kamiennego pochodzi z 1366 roku. Dokument ten podaje iż Książę świdnicko – jaworski Bolko II za zasługi dworzan wykonywane dla księcia, mogą "po wsze czasy" posiąść prawo do sztolni dziedzicznej (sztolni odwadniającej) w Starym Zdroju. W 1805 było już 54 kopalni. Tak szybki rozwój górnictwa wymagał powstania urzędów, które kontrolowałyby działania tej branży. I tak się stało. W 1778 roku powstał w Wałbrzychu inspektorat górniczy, a prawie sto lat później w 1861 roku – urząd górniczy. XX wiek to okres intensywnej eksploatacji złóż węgla. Rok 1990 to okres początku końca zagłębia wałbrzyskiego.

Sukiennictwo — Drugą, równie ważną dziedziną gospodarki Wałbrzycha, było sukiennictwo. W XVII i XVIII wieku wyroby dolnośląskich tkaczy, trafiały na rynki zbytu w Europie, Ameryce Południowej i Afryce. Eksport wyraźnie napędzał niski koszt wyrobu sukna, a więc i niska cena, a także miękka woda oraz olbrzymia ilość drewna niezbędna do bielenia tkanin. Tkacze wałbrzyscy należeli do cechów w Świdnicy, a od 1602 roku założyli oni własny cech – wałbrzyski, potwierdzony przez ówczesnego właściciela Wałbrzycha – Dipranda Czettritza. Połowa XVIII wieku to okres uprzemysłowienia wałbrzyskiego tkactwa.

Koksownictwo — Pierwsze próby koksowania wałbrzyskiego węgla podjęto w 1776 roku. Niespełna osiem lat później koksownie były już wybudowane na Sobięcinie, oraz niedaleko szybu Witold.

[edytuj] Zabytki

Osobny artykuł: Zabytki Wałbrzycha.

Sąd Rejonowy

Zamek Książ

Wałbrzyski rynek

Ratusz – siedziba Urzędu Miasta

Kościół Farny - miejski pw. Aniołów Stróżów

Zamek Książ – największy zamek na Dolnym Śląsku, trzeci pod względem wielkości w Polsce (po Wawelu i Malborku). Zamek wybudowany został w latach 1288–1292 dla Bolka I ażeby mógł się on bronić przed najazdem Czechów. Po wygaśnięciu dynastii Książ wielokrotnie zmieniał właścicieli (dynastie czeskie, węgierskie, niemieckie). Najdłużej (1509-1941) na zamku panował ród Hochbergów. W 1941r obiekt skonfiskowany przez III Rzeszę, przebudowywany (1943-1945) na Hitlerowską siedzibę. Pod zamkiem znajduje się wybudowany podczas II wojny światowej system podziemnych korytarzy, prawdopodobnie będących częścią większego kompleksu Riese - budowanego w Górach Sowich. Przeznaczenie tuneli nie zostało jednak wyjaśnione.
Wałbrzyski Rynek – centralny plac miasta na którym w 1731 roku stał drewniany ratusz. W 1996 roku rynek przeszedł gruntowną modernizację, ograniczono na nim ruch samochodowy, wybudowano fontannę oraz elementy małej architektury (dotychczas mieścił się tam parking wybudowany w 1928 roku).
Budynek Muzeum Okręgowego – wybudowany został w 1801 roku.
Ratusz wałbrzyski – stary ratusz na rynku nie spełniał już wymogów więc miasto w 1854 roku zakupiło za kwotę 8000 talarów 4 morgi ziemi na wybudowanie placu rynkowego, oraz nowego ratusza. Budynek ratusza zaprojektował i wykonał królewski budowniczy Waesemann.
Prokuratura Rejonowa – budynek na reprezentacyjnym placu Wałbrzycha – Placu Magistrackim wzniósł w 1904 roku architekt Resner z Wrocławia.
Pałac Tielscha – pałac wybudowany dla właściciela pobliskich Zakładów Porcelany – Carla Tielscha. Projekt wykonany przez budowniczego wrocławskiego Wassemanna.
Dawny pałac rodu Czettritzów (1604–1628), późnorenesansowy, rozbudowany 1857 na siedzibę administracji książąt pszczyńskich.
Palmiarnia w Lubiechowie – Palmiarnia Lubiechowska – wybudowana została w latach 1911–1914 na rozkaz księcia pszczyńskiego Jana Henryka XV von Hochberga. Na powierzchni 1900 m² występuje ponad 80 gatunków roślin pochodzących z całego świata.

[edytuj] Klimat

Osobny artykuł: Klimat Wałbrzycha.

Klimat Wałbrzycha należy do gatunku klimatów oceanicznych. Ma on typ podgórski, kotlinowy. Charakteryzują go zmienne i dosyć wysokie wahania temperatur między dniem a nocą. Jest to klimat chłodny, zmienny czasem bardzo ostry. Charakteryzują go ostre zimy i duża ilość opadów atmosferycznych. Na klimat ten wpływają głównie masy powietrza o kierunku zachodnim oraz masy powietrza o kierunkach zbliżonych do zachodniego. Skutkuje to wysokim ciśnieniem przede wszystkim po południowej oraz zachodniej części gór. Efekt ten ma miejsce zarówno latem jak i zimą^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Przyroda

Osobny artykuł: Przyroda w Wałbrzychu.

Przyroda Wałbrzycha odradza się po zniszczeniach i zaniedbaniach spowodowanych przez rabunkową gospodarkę przemysłową. Obecnie po ponad 10 latach od upadku dolnośląskiego zagłębia węglowego Wałbrzych jest miastem zielonym. Na jego terenie istnieje 7 parków miejskich (w tym największy Książański Park Krajobrazowy).

[edytuj] Wody na terenie miasta

Najdłuższym potokiem przepływającym przez obszar miasta jest Pełcznica, którą ongiś zwano w dolnym biegu Błotnią, natomiast w górnym Ogorzelcem. Wypływa ona ze Srebrnego Źródła ze szczytu Borowa i przepływa ponad 18 km przez Wałbrzych^{[potrzebne źródło]}. Na tym terenie nie ma większych akwenów ze stojącą wodą, ogólna powierzchnia zbiorników z woda stojącą nie przekracza 0,4 km² co stanowi skromną część powierzchni miejskiej^{[potrzebne źródło]}. Na powierzchnię tę składają się głównie pozostałości stawów rybackich, glinianek oraz osadniki zakładów przemysłowych. W Wałbrzychu przez pagórkowatą powierzchnie istnieje także mnóstwo strumyków i górskich potoków, ale nie są one dużej wielkości^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Flora

W roślinności występującej na tym terenie możemy wyróżnić dwa piętra^{[potrzebne źródło]}:

piętro pogórza, które sięga do wysokości 500 m n.p.m.
piętro regla dolnego, które sięga do 500 m n.p.m.

Dominują lasy świerkowe, bukowe i świerkowo-bukowe. Runo lasów i parków poszywa marzanka, bodziszek, szczyr, żywiec, gniewnik, kopytnik pospolity i wiele innych^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Fauna

Świat zwierzęcy niestety nie jest zbytnio zróżnicowany. Na obszarze miasta nie występuje wiele gatunków. Do ważniejszych grup zwierząt, które bytują na terenie Wałbrzycha zaliczyć możemy przede wszystkim ptactwo. A tutaj do ważniejszych gatunków należą^{[potrzebne źródło]}:

Licznie na terenie miasta występują gryzonie polne i leśne takie jak mysz polna i szczur. Oprócz tego występują gatunki które prezentują faunę leśną i polną takie jak: zając, łasica, kuna. Spotykane są również jelenie żyjące na pogórzach wałbrzyskich.

[edytuj] Ekologia i ochrona środowiska

Niegdyś Wałbrzych, zwłaszcza w latach 80. XX wieku był najbardziej zanieczyszczonym miastem w Polsce. Przewyższał nawet pod względem zanieczyszczenia powietrza, wód i gleb miasta GOP-u. Sytuacji tej należy się jednak upatrywać nie tylko w niewłaściwej polityce ekologicznej zakładów przemysłowych, lecz także w tym, iż szybko rozwijające się miasto nie miało dostatecznie rozbudowanej sieci kanalizacyjnej, nie było dobrej organizacji komunikacji wewnątrzmiejskiej. Po 1991 roku, a więc po okresie likwidacji wałbrzyskich kopalń i wielu zakładów, sytuacja ulegała stałej poprawie. Obecnie Wałbrzych jest miastem gdzie ilość zanieczyszczeń nie przekraczają w znaczący sposób (jak to miało kiedyś miejsce) dopuszczalnych norm. Dodatkowo władze miasta inwestują w oczyszczalnię ścieków, stara się nakłaniać mieszkańców do zamiany ogrzewań z węglowych na gazowe, inwestuje w rozwój sieci kanalizacyjnej. Działa tutaj szereg instytucji i przedsiębiorstw które dbają o odbiór zanieczyszczeń (Wałbrzyskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania, Wałbrzyski Związek Wodociągów i Kanalizacji). Wałbrzych również stara się inwestować w nowe tereny zielone, w ochronę przyrody. Zagospodarowywane są stare pogórnicze hałdy, urządzane nowe parki i skwery. Problemem jest stale rosnący ruch kołowy. Jednak i tę niedogodność próbuje się wykluczyć inwestując w obwodnice miejskie oraz ekrany dźwiękoszczelne, i nowe rozwiązania drogowe, zmniejszające hałas, a więc takie, które mają mniejszy wpływ na zdrowie nie tylko mieszkańców miasta. Mowa tutaj także o żyjących zwierzętach w obszarze administrowania Wałbrzycha. Nowe inwestycje, które są obecnie realizowane, pozwolą za kilka lat aby Wałbrzych był miastem o czystym środowisku i nienagannym stosunku do przyrody.

[edytuj] Gospodarka

Osobny artykuł: Gospodarka Wałbrzycha.

Osobny artykuł: Produkcja Porcelany w Wałbrzychu.

Osobny artykuł: Wałbrzyska Specjalna Strefa Ekonomiczna.

Fabryka Porcelany "Krzysztof"

Wałbrzych jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, kulturalnym i naukowym regionu. Rozwinięty jest przemysł budowlany, motoryzacyjny, szklarski, chemiczny, włókienniczy, odzieżowy, spożywczy. Szczególnie rozwinięty jest przemysł ceramiczny, oraz przemysł motoryzacyjny.

Był on dawniej dużym ośrodkiem wydobycia i przetwórstwa węgla kamiennego. W Wałbrzychu działały trzy duże kopalnie węgla kamiennego (Wałbrzych, Victoria, Thorez). Ostatnią kopalnie zamknięto w połowie lat 90. Obecnie działa jedynie jedna koksownia (Victoria).

Ogółem na koniec 2002 roku było 14 195 podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w systemie REGON^{[potrzebne źródło]}. W skład tej liczby wchodziło 9 468 zakładów osób fizycznych, 771 różnego rodzaju spółek, 51 spółdzielni oraz 4 przedsiębiorstwa państwowe. Na koniec 2004 roku liczba podmiotów w systemie REGON wynosiła już 14 688, w tym 778 spółek, 50 spółdzielni i tylko 1 przedsiębiorstwo państwowe. Stopa bezrobocia jest tutaj jedną z najniższych w województwie dolnośląskim i wynosi 9,6% (stan na 31 stycznia 2008 roku^{[potrzebne źródło]}).

[edytuj] Spółki komunalne

Miasto Wałbrzych jest właścicielem wszystkich udziałów Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Sp. z o.o. w Wałbrzychu

Miasto Wałbrzych posiada większość udziałów w następujących spółkach miejskich:

Spółki ze znaczącym udziałem gminy:

Spółki te mają za zadanie utrzymanie czystości w mieście, zarządzanie budynkami miejskimi i ich bieżące remonty, wywóz śmieci, nieczystości i odpadów płynnych, utrzymanie zieleni w mieście oraz utrzymanie i kompleksowe zarządzanie komunikacją miejską.

[edytuj] Sytuacja na rynku pracy

Z racji trudnych warunków wydobywczych, niskiej opłacalności wydobywania węgla, oraz czynników takich jak niska cena węgla, dekapitalizacja budynków, urządzeń oraz maszyn kopalń postanowiono zlikwidować Dolnośląskie Zagłębie Węglowe. W latach 1990–1993 zwolniono około 20 tysięcy pracowników zatrudnionych w wałbrzyskich kopalniach, co odbiło się głębokim piętnem na mieście. Upadek kopalń spowodował także upadek wielu przedsiębiorstw i instytucji działających na rzecz górnictwa. Upadły Przedsiębiorstwa Robót Górniczych, podupadła Fabryka Maszyn Górniczych "Wamag", wiele rodzin nie miało za co żyć. Obiekty kopalń w większości zostały rozkradzione a resztki wyburzone. Likwidacja wałbrzyskich kopalń spowodowała bezrobocie strukturalne w całym regionie, z którego dojeżdżały tysiące osób do pracy w Wałbrzychu. Bezrobocie dalece przekraczało średnią dla Polski. Dodatkowo wałbrzyskie zakłady włókiennicze zaczęły mieć poważne problemy ze zbytem produkowanych przez siebie towarów co doprowadziło do dalszych masowych zwolnień. Ta sytuacja trwała do późnych lat 90. XX wieku, czyli do powołania Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej "Invest Park". Zaczęły się pojawiać nowe firmy, chcące ulokować swe siedziby właśnie w Wałbrzychu. Wybudowana została fabryka Toyoty, Cersanitu, Metzelera, powstało wiele przedsiębiorstw i zakładów dających pracę tysiącom Wałbrzyszan. Obecnie bezrobocie w mieście wynosi 27,3% i jest wyższe niż średnia wojewódzka która wynosi około 20% (dane z 31 stycznia 2006). Znaczącymi pracodawcami na terenie miasta są^{[potrzebne źródło]}:

Nowe inwestycje, które powstają w WSSE "Invest Park" pozwolą na zatrudnienie kolejnych mieszkańców miasta i powiatu.

[edytuj] Kultura

Osobny artykuł: Kultura Wałbrzycha.

[edytuj] Wałbrzyski Ośrodek Kultury

Osobny artykuł: Wałbrzyski Ośrodek Kultury.

Wałbrzyski Ośrodek Kultury (WOK) jest instytucją działającą na terenie Wałbrzycha. Siedziba mieści się w dzielnicy Piaskowa Góra oraz Biały Kamień. Wałbrzyski Ośrodek Kultury jest instytucją która prowadzi wiele imprez kulturalnych, rozrywkowych i oświatowych na terenie miasta. Angażuje w życie kulturalne samych mieszkańców, oferując zajęcia stałem prowadzone przez wyspecjalizowane osoby. Wielu wałbrzyszan może się aktywnie włączyć w animację życia kulturalnego miasta, poprzez uczestnictwo w różnego rodzaju zajęciach plastycznych, muzycznych, tanecznych, rozrywkowych. Chlubą Wałbrzyskiego Ośrodka Kultury jest Zespół Pieśni i Tańca "Wałbrzych" szczycący się historią sięgającą 1952 roku. Obecnie Zespół ma na swoim koncie wiele sukcesów, które odniósł zarówno na estradach światowych jak i krajowych.

[edytuj] Filharmonia Sudecka

Filharmonia Sudecka

Kino Apollo w Wałbrzychu

Osobny artykuł: Filharmonia Sudecka.

Filharmonia Sudecka powstała w roku 1978 z inicjatywy Józefa Wiłkomirskiego. Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Sudeckiej, licząca obecnie około 80 muzyków prezentuje dzieła kameralne, symfoniczne, oratoryjno-kantatowe i popularne począwszy od muzyki dawnej, poprzez największe kompozycje klasyczne i romantyczne aż po muzykę współczesną. Zespół ma na swoim koncie także kilka prawykonań utworów współczesnych kompozytorów polskich i obcych. Oprócz tego przy filharmonii działa kilka zespołów kameralnych. Orkiestra od czasów powstania brała udział w wielu festiwalach i konkursach krajowych i zagranicznych akompaniując wielu znanym a także początkującym artystom. Występowała w byłej Czechosłowacji, Francji, Niemczech, Włoszech. Zespoły kameralne filharmonii występowały także w byłym ZSRR, Szwajcarii, Niemczech i Francji. Na estradzie Filharmonii Sudeckiej mieli okazję wystąpić dyrygenci i soliści z całej niemal Europy, a także z tak odległych i egzotycznych krajów, jak Argentyna, Brazylia, Chile, Chiny, Japonia, Korea, Kuba, Liban, Meksyk, Nowa Zelandia i inne. Od początków XXI w. orkiestra daje regularne koncerty noworoczne i karnawałowe w Berlinie. Orkiestra nagrała również kilkanaście płyt CD, które zostały wydane w Polsce i Niemczech. Od 1 września 2005 r. dyrektorem Filharmonii Sudeckiej jest dr Dariusz Mikulski.

[edytuj] Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego

Osobny artykuł: Teatr Dramatyczny im. J. Szaniawskiego w Wałbrzychu.

Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu powstał jako miejski teatr w 1957 roku. Zaczątkiem dzisiejszego teatru była założona w 1947 roku sala teatralna im. Aleksandra Fredry, która występowała dla nielicznej jeszcze wówczas ludności polskiej (około 7 tysięcy). Współpracowano również wtedy z już istniejącym teatrem jeleniogórskim. Jednak wałbrzyska scena nie była samodzielna i nie posiadała stałego miejsca występów. Powodów tego było dużo, ale najważniejszym był brak wolnego budynku. Scena wałbrzyska została uroczyście otwarta dopiero w 1956 roku kiedy utworzono tutaj scenę filialną Państwowych Teatrów Dolnośląskich w Jeleniej Górze. Miejska Rada Narodowa w 1960 roku podjęła uchwałę zobowiązującą miasto Wałbrzych do wszczęcia postępowania dla powołania teatru dramatycznego. 1 października 1964 roku w Wałbrzychu powołano Teatr Dramatyczny. Dyrektorem nowego teatru pozostał B. Orlicz, a placówka działalność artystyczną rozpoczęła 23 listopada 1964 roku premierą "Zemsty" Fredry. Wałbrzyski teatr w ciągu pierwszego sezonu dał 7 spektakli premierowych i 285 widowisk które obejrzało ponad 100 tysięcy widzów. O działalności wałbrzyskiego teatru pisało wiele czasopism i gazet m.in. "Trybuna Wałbrzyska", "Słowo Ludu", "Gazeta Robotnicza", "Życie Literackie", czy "Teatr". Sezon 1967–1968 odbył się już pod nowym kierownictwem Krystyny Tyszarskiej. Zaprezentowano "Hamleta", "Żeglarza" Szaniawskiego czy "Dwaj" Juliusa Barč – Ivana. Malała dość znacznie liczba widzów, która spadła z liczby prawie 140 tysięcy w sezonie 1966/1967 do liczby 81 tysięcy widzów w sezonie 1967/1968. Lata 1969–1971 to okres wystawiania dalszych premier jednak powolnej stagnacji teatru. Teatr do 1991 roku wystawił 190 premier m 8182 przedstawienia które obejrzało ponad 2 miliony widzów. Przemiany ustrojowe w 1989 dały plon w postaci spektaklu "Noce dziadów" W. Jesionki. Jednak frekwencja w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie przekroczyła progów z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Obecnie publiczność teatru to publika młodzieżowa, szkolna, i indywidualna natomiast w latach 70. była to publika organizowana gdzie zakłady pracy finansowały pracownikom wyjścia do teatru. Za największy sukces teatru, można uznać iż w 1992 roku widownia w przewadze była widownią młodzieżową w proporcji 60% do 40%. Niektóre nagrody przyznane dla teatru:

Zdobyte nagrody^{[potrzebne źródło]}:

Nagrody ogólne:
- "Iwona, Księżniczka Burgunda" Witold Gombrowicz, XXXI Opolskie Konfrontacje Teatralne "Klasyka Polska 2006", I nagroda, nagroda za reżyserię – A. Tyszkiewicz, nagroda za scenografię – Jan Polivka, nagroda za debiut sceniczny w roli Księcia Filipa – Rafał Kosowski, "PEREŁKA" aktorska jako nagroda pozaregulaminowa za najlepszy epizod dla Piotra Kondrata za rolę Walentego.
Nagrody dla teatru
- Ankiety miesięcznika "Teatr" – Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu dwukrotnie (w 2003 i 2004 roku) wymieniony jako jeden z najlepszych w Polsce.
Nagrody dla ludzi teatru
- "Paszport Polityki" Dwukrotne (w 2003 i 2004 roku) nominacje dla Piotra Kruszczyńskiego oraz Jana Klaty w dziedzinie Teatru, dla Piotra Kruszczyńskiego.

[edytuj] Teatr Lalki i Aktora

Osobny artykuł: Teatr Lalki i Aktora w Wałbrzychu.

Historia Wałbrzyskiego Teatru Lalki i Aktora sięga 1945 roku kiedy to krótko po otwarciu Szkoły Muzycznej nieopodal powstał amatorsko – społeczny Teatr Lalek a właściwie Teatr Kukiełek. Teatr powstał i narodził się dzięki życiowej pasji małżonków Melanii i Tadeusza Karwatów, którzy jeszcze przed II wojną światową angażowali się w sosnowiecki teatr "Baj-Baj". Pierwsze próby do premierowego przedstawienia "O dzielnym Szewczyku, złotowłosej królewnie, strasznym smoku i królu Goździku" odbywały się w prywatnym mieszkaniu państwa Karwatów. Premiera odbyła się w grudniu 1945 roku w sali "Cyganerii" na Podgórzu, będąca w owym czasie salonem miasta Wałbrzycha. W skład pierwotnego zespołu oprócz wspomnianego już T. Karwata – reżysera, a zarazem kierownika teatru, wchodziły trzy osoby: scenograf Ferdynand Drabik, oraz aktorzy Anna Białas, Melania Karwatowa i Zdzisław Sanecki. W 1951 roku teatr dostaje dotację ze Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy i zakupuje budynek przy ul. Buczka 16 gdzie mieści się do dziś.

Niektóre wyróżnienia^{[potrzebne źródło]}:

1960 - Nagroda dla "Najlepszego Teatru Poezji Ziem Zachodnich" we Wrocławiu
1965 - Ogólnopolski Festiwal Sztuk Małoobsadowych w Warszawie, Andrzej Rettinger – II nagroda za reżyserię – "Bamba w oazie Tongo"
1967 - III Śląski Festiwal Teatrów Lalkowych w Opolu, Włodzimierz Dobrowolski, Ali Bunsch – I nagroda za ogólny poziom artystyczny i I nagroda za scenografię – "O chłopie co wszystkich zwodził (złoty klucz)"
1968 - Nagroda Artystyczna Prezydium WRN
1972 - Ogólnopolski Konkurs Solistów Teatrów Lalek w Białymstoku, J. Górecka, W. Pietrzyk – II nagroda – "Romeo i Julia"
1993 - VIII Łomżyńskie Spotkania Teatrów w Walizce, I nagroda za scenografię – "Romeo i Julia".
1996 - X Łomżyński Festiwal Teatru w Walizce, I nagroda za scenografię – "Dziesięciu Małych Murzynków".

Obecnie teatr jest jednym z 22 teatrów lalek w Polsce i jednym z dwóch teatrów lalek na Dolnym Śląsku.

[edytuj] Biblioteka

Osobny artykuł: Biblioteka Pod Atlantami.

Historia biblioteki w Wałbrzychu sięga 1945 roku, kiedy to w mieście zawiązał się komitet na rzecz budowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. W latach 1946–1956 biblioteka podlegała pod Ministerstwo Oświaty, które dzieliło centralnie pieniądze, w efekcie czego wałbrzyska biblioteka uzyskała 40000 pozycji. Jednak w większości mało wartościowych. Lata te to także okres politycznych perturbacji które nie pozostały bez znaczenia dla księgozbioru wałbrzyskiej biblioteki. Wiele książek zniszczono lub skonfiskowano co poskutkowało stratą ponad 45 tysięcy książek z placówki miejskiej. W 1973 roku nastąpiło zespolenie Powiatowej Biblioteki Publicznej z Miejską Biblioteką Publiczną, co po reformie administracyjnej w 1975 roku dało Wojewódzką Bibliotekę Publiczną. W latach 1980–1990 postępował dalszy rozwój biblioteki. W 1983 roku otwarto dwie specjalistyczne filie a mianowicie dla niedowidzących i niewidomych oraz filię dla dzieci na Podzamczu. W 1993 roku, biblioteka także dostała od miasta gmach blisko Rynku wałbrzyskiego, kamienice pod czterema Atlantami, która była dobrze przystosowana do funkcji bibliotecznych. Obecnie biblioteka posiada zasobny księgozbiór liczący około 150.000 pozycji, jest prenumeratorem ok. 170 tytułów czasopism, posiada ponad 12.500 roczników archiwalnych oraz posiada bogaty zbiór pozycji specjalnych liczący ok. 16.000 woluminów, w tym 13.000 audiowizualnych. Biblioteka wykorzystuje elektroniczne technologie w zakresie rejestracji czytelników i wypożyczeń, tworzy i udostępnia bazy danych dotyczących swych zbiorów.W roku 2005 nastąpiło połączenie Miejskiej Biblioteki Publicznej z Powiatową Biblioteką Publiczną w jedną instytucję kultury pod nazwą Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna "Biblioteka pod Atlantami". Dyrektorem placówki został mgr Cezary Kasiborski. Aktualnie biblioteka w Wałbrzychu posiada 14 filii i siedzibę główną.

Były Górniczy Dom Kultury – Kino Górnik

[edytuj] Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA "Zamek Książ"

Wałbrzyska Galeria Sztuki Biuro Wystaw Artystycznych "Zamek Książ" została utworzona jako samodzielna jednostka 1 stycznia 1976 roku przez Wojewodę Wałbrzyskiego, a od 1 stycznia 1996 roku jej organizatorem jest Gmina Wałbrzych. Celem działalności Galerii jest promowanie sztuki współczesnej poprzez prezentację ciekawych i oryginalnych postaw twórczych artystów z kraju i z zagranicy oraz twórców własnego środowiska. Galeria realizuje corocznie kilkanaście wystaw w siedzibie własnej oraz przygotowuje i prezentuje ekspozycje w placówkach obcych. Do ciekawszych realizacji należały wystawy plakatów Jana Sawki z USA, drzeworytów HAP Grirshabera, polskich osobowości twórczych takich jak Jan Szancenbach, Janina Kraupe, Adam Myjak, Władysław Hasior, Stanisław Mikulski, Tomek Sętowski. Prezentowała także prestiżowe wystawy ze zbiorów ukraińskich, wielkich mistrzów malarstwa polskiego np. Jacka Malczewskiego, "Arcydzieła malarstwa polskiego", czy "Piękny Lwów", które cieszyły się ogromnym zainteresowaniem zwiedzających. Galeria organizowała pokazy szkła artystycznego z kolekcji własnej za granicą, we Włoszech – w Pałacu Sztuki w Foggii, w Czechach i w Rosji oraz wielokrotnie w ośrodkach wystawienniczych w Polsce.

Galeria promuje również rodzimych twórców, zwłaszcza młodych artystów, organizując ich wystawy i wydając katalogi oraz prezentuje ich twórczość w innych placówkach wystawienniczych. Ostatnie z wystaw środowiskowych m.in.„Przegląd młodej twórczości wałbrzyskiej i świdnickiej” odbył się także w Świdnicy, a twórczość Miłosza Pobiedzińskiego została zauważona na Bielskiej Jesieni w Bielsku-Białej, prace Agnieszki Starościak prezentowane była również w Częstochowie, Legnicy i Jeleniej Górze, obrazy Cyryla Bartkowiaka w Krynicy oraz Ostrowcu Świętokrzyskim. W ramach prowadzonej działalności funkcjonuje Galeria Sprzedaży, oferująca duży wybór profesjonalnych dzieł, począwszy od malarstwa, grafiki, rzeźby po ceramikę i szkło. Szczególne miejsce w ofercie zajmują prace artystów z własnego środowiska, co stanowi dla nich doskonały sposób promowania. Galeria rozwija również działalność edukacyjną, oferując wałbrzyskim szkołom zwiedzanie swoich wystaw z przewodnikiem, lekcje z zakresu sztuki oraz konkursy towarzyszące dużym przedsięwzięciom wystawienniczym. Dyrektorem instytucji jest mgr Alicja Młodecka. Adres, ul. Piastów Śląskich 1, 58-306 Wałbrzych

[edytuj] Kina

Osobny artykuł: Kina w Wałbrzychu.

Obecnie na terenie miasta są i działają trzy kina. Są to kina: "Zorza", "Apollo" oraz "Piaskowa Góra". Wcześniej było ich osiem. Były to^{[potrzebne źródło]}:

"Polonia"
"Oaza"
"Barbórka"
"Victoria"
"Kolejarz"
"Górnik"
"Zorza"
"Apollo"

[edytuj] Edukacja

Osobny artykuł: Edukacja w Wałbrzychu.

Na terenie Wałbrzycha działają 22 szkoły podstawowe, 18 gimnazjów oraz 21 szkół średnich m.in.:

Państwowa Muzyczna Szkoła Muzyczna I oraz II st.

Szkołami ponadgimnazjalnymi są:

Zespół Szkół nr 7 (zespół szkół ekonomiczno gastronomicznych) - ul Kłodzka 29(Rusinowa)
I Liceum Ogólnokształcące (Zespół Szkół nr 1 im. Ignacego Paderewskiego) - Nowe Miasto
II Liceum Ogólnokształcące im. Hugona Kołłątaja (Śródmieście) - 8. najlepsza szkoła średnia w Polsce (2009)^{[potrzebne źródło]}
III Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika (Sobięcin)
IV Liceum Ogólnokształcące (Zespół Szkół nr 4) - Piaskowa Góra
V Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Integracyjnymi im. Piastów Śląskich - Podzamcze
Zespół Szkół nr 8 ("Energetyk") - Śródmieście
Zespół Szkół nr 5 (dawny Zespół Szkół Mechanicznych Międzyresortowych - "Mechanik") im. Maksymiliana Tytusa Hubera - Szczawienko
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 10(była odzieżówka i budowlanka) - Stary Zdrój
Społeczne Liceum Ogólnokształcące - Piaskowa Góra - powołane do istnienia w 1991 roku

W Wałbrzychu znajdują się siedziby lub filie sześciu uczelni wyższych:

Filia Politechniki Wrocławskiej w Wałbrzychu,
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Wydział Gospodarki Regionalnej i Turystyki w Jeleniej Górze,
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu,
Wałbrzyska Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości,
Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie, Instytut Pedagogiki w Wałbrzychu,

W sumie w Wałbrzychu studiuje ponad 10.000 osób.^{[potrzebne źródło]}

Na terenie Wałbrzycha działa również Sudecki Uniwersytet Trzeciego Wieku, oferujący zajęcia dla ludzi starszych, bez względu na ich formalne wykształcenie.

[edytuj] Transport

Osobny artykuł: Transport i drogownictwo w Wałbrzychu.

Osobny artykuł: Dworce kolejowe w Wałbrzychu.

[edytuj] Węzeł drogowy

Przez Wałbrzych prowadzi droga i linia kolejowa do przejścia z Czechami w Golińsku. Jest on połączony koleją z trzema ośrodkami: Wrocławiem, Jelenią Górą i Kłodzkiem. Wałbrzych jest ważnym węzłem drogowym, przez jego teren biegnie kilka znaczących tras.

droga krajowa nr 35 (Wrocław – Mieroszów – Golińsk (Granica z Republiką Czeską)
droga wojewódzka nr 367 (Jelenia Góra – Wałbrzych)
droga wojewódzka nr 379 (Świdnica – Wałbrzych)
droga wojewódzka nr 375 (Stare Bogaczowice – Wałbrzych)
droga wojewódzka nr 381 (Kłodzko – Nowa Ruda - Wałbrzych)
droga wojewódzka nr 376 (Wałbrzych – Szczawno-Zdrój – Kamienna Góra)

Miasto leży niecałe 40 kilometrów^{[potrzebne źródło]} od autostrady A4 oraz około 20 kilometrów^{[potrzebne źródło]} od planowanej drogi ekspresowej S3.

Dworzec Wałbrzych Główny

[edytuj] Węzeł kolejowy

Wałbrzych jest ważnym węzłem kolejowym. Przez jego teren przebiegają linie kolejowe o ponadregionalnym znaczeniu. Wcześniej na terenie Wałbrzycha istniało 6 dworców. Były to:

Obecnie z 6 dworców pozostały 4. Są to: Wałbrzych Główny, Wałbrzych Miasto, Wałbrzych Fabryczny oraz Wałbrzych Szczawienko.

Główną linią kolejową przechodzącą przez Wałbrzych jest linia kolejowa nr 274 z Wrocławia (przez Kąty Wrocławskie, Imbramowice, Jaworzynę Śląską, Świebodzice) do Jeleniej Góry (przez Boguszów-Gorce, Marciszów) i dalej do Szklarskiej Poręby oraz do Görlitz (przez Gryfów Śląski, Lubań Śląski i Zgorzelec). Jej początki sięgają marca 1853 kiedy to uruchomiono pierwszy 12,3 km 2-torowy odcinek Świebodzice-Wałbrzych.^[4]

[edytuj] Komunikacja

Osobny artykuł: Komunikacja w Wałbrzychu.

Osobny artykuł: Tramwaje w Wałbrzychu.

Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Historia komunikacji miejskiej wiąże się z rozwojem wałbrzyskiego przemysłu, który w drugiej połowie XIX wieku nabiera olbrzymiego znaczenia i przekształca miasto w główny ośrodek przemysłowy na Dolnym Śląsku. Z racji tego iż rozwój przemysłowy i terytorialny Wałbrzycha postępował z dużą szybkością, a zakłady i osiedla mieszkaniowe położone były w różnych dzielnicach, i niejednokrotnie dosyć daleko od siebie oddalone, należało pomyśleć o uruchomieniu komunikacji miejskiej. I tak też się stało. W 1897 roku zawiązuje się Towarzystwo Akcyjne "NEUKAG" (Niederschlesiesche Elektriezitat und Zlainbahn AG), które wybudowało elektrownię, i oddało następnie do użytku pierwszą linię tramwajową. Po odzyskaniu przez Polskę Wałbrzycha w 1945 roku, komunikacja miejska nie była samodzielnym przedsiębiorstwem, lecz stanowiła część Zjednoczenia Energetycznego i występowała po nazwą "Koleje Elektryczne". Tabor który przejęto był zdewastowany, wyeksploatowany a przede wszystkim przestarzały. Tramwaje były stare, tylko 7 z 20 trolejbusów nadawało się do eksploatacji a komunikacja autobusowa nie istniała. Nie lepiej było z trakcją tramwajową i siecią elektryczną zasilającą tramwaje i trolejbusy. Lata 1945–1991 to okres intensywnego rozwoju i przemian w komunikacji miejskiej Wałbrzycha. Od 1991 roku Miejski Zakład Komunikacji w Wałbrzychu, istnieje jako samodzielne przedsiębiorstwo. W 1997 roku MZK Wałbrzych zakupiło 31 nowych, niskopodłogowych autobusów marki Neoplan. Dnia 1 października 2001 roku Miejski Zakład Komunikacyjny zmienił status i stał się Miejskim Przedsiębiorstwem Komunikacyjnym^{[potrzebne źródło]}.

Przedsiębiorstwo PKS - Wałbrzyski PKS obsługuje połączenia krajowe regionalne i międzymiastowe. Obecnie oferta PKS-u Wałbrzych obejmuje kilkadziesiąt kursów do ważniejszych^{[potrzebne źródło]} miast w regionie i kraju. Autobusami z Wałbrzycha dojechać można m.in. do^{[potrzebne źródło]}:

Po Wałbrzychu, oprócz komunikacji autobusowej, prowadzonej przez Miejski Przedsiębiorstwo Komunikacji Sp. z o.o. kursują również prywatne busy. Busy te świadczą usługi przewozowe również na terenie okolicznych gmin m.in. Świdnicy, Świebodzic czy Boguszowa-Gorc^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Sport

Osobny artykuł: Sport w Wałbrzychu.

W Wałbrzychu istnieje kilkanaście klubów sportowych jednak najważniejszymi są "Górnik" i "Zagłębie". Obecnie piłkarski PWSZ Górnik Wałbrzych (do niedawna Górnik/Zagłębie Wałbrzych) występuje w czwartej lidze, natomiast koszykarze Górnika Wałbrzych w 2007 roku powrócili do ekstraklasy.

[edytuj] Górnik Wałbrzych

Osobny artykuł: Górnik Wałbrzych.

Górnik Wałbrzych – klub sportowy założony 22 marca 1946 r. W chwili założenia był to klub wielosekcyjny. Najbardziej znane są sekcje piłkarska i koszykarska. Z pozostałych sekcji większość przestała istnieć, ale niektóre przetrwały np. kolarstwo.

Sekcja koszykarska istniała w Górniku od samego początku tj. od 1946 r. W 1956 r. drużyna wywalczyła awans do II ligi, a w 1970 do najwyższej klasy rozgrywek. Potem spadła, ale na stałe powróciła do elity w 1977 r. Klub zawsze słynął ze świetnej pracy z młodzieżą, czego efektem były liczne medale MP juniorów. Seniorzy pierwszy duży sukces odnieśli w roku 1981, zdobywając wicemistrzostwo. Rok później Górnik zdobył złoty medal. W 1983 r. znów "Biało-Niebiescy" zdobyli srebro i ponownie w 1986 r. Ostatni wielki sukces to mistrzostwo w 1988 r. 25 kwietnia 2007 r. Górnik wywalczył awans do Polskiej Ligi Koszykówki. Dzięki temu awansowi, Wałbrzych przestał być jedynym polskim miastem liczącym ponad 100 tysięcy mieszkańców, w którym (ani w promieniu 50 km od którego) przez ponad 10 lat (1995–2007) nie gościły rozgrywki najwyższej klasy rozgrywkowej w żadnej dyscyplinie drużynowej.

Sekcja piłkarska swoje najlepsze lata, podobnie jak koszykarze, miała w latach osiemdziesiątych. W 1983 r. zespół awansuje do I ligi. Jako beniaminek spisywał się rewelacyjnie. Został mistrzem jesieni'83. Niestety na wiosnę nie udało się utrzymać świetnej pozycji i ostatecznie "Górnicy" kończą sezon na 6 miejscu. Za to królem strzelców zostaje napastnik "Biało-Niebieskich" Włodzimierz Ciołek. Na stadionie Górnika na Nowym Mieście pojawiało się wtedy nawet 40 tys. ludzi (w 140 tys. mieście). Głównie za sprawą licznych sympatyków klubu spoza Wałbrzycha. W kolejnych latach wałbrzyszanie regularnie zajmują coraz niższą pozycje w elicie, aż w końcu definitywnie się z nią żegnają w 1989 r. W tabeli wszech czasów ekstraklasy Górnik zajmuje 39 miejsce (157 ptk. zdobytych w 6 sezonach). Na początku lat 90. kryzys finansowy dotknął klub który zmuszony był współdziałać ze swym odwiecznym rywalem Zagłębiem Wałbrzych. Obecnie drużyna występuje w rozgrywkach 4 ligi Dolnośląskiej, zajmując 1 miejsce po rundzie wiosennej sezonu 2008/2009.

[edytuj] Zagłębie Wałbrzych

Osobny artykuł: Zagłębie Wałbrzych.

Zagłębie Wałbrzych, polski klub piłkarski, ostatnio w fuzji z Górnikiem Wałbrzych jako Górnik/Zagłębie Wałbrzych, grający przez sześć sezonów (1968/69–1973/74) w ekstraklasie.

Rok założenia: 1945
Nazwy: Julia Biały Kamień → Górnik Thorez → Zagłębie Wałbrzych → KP Wałbrzych → KP Górnik/Zagłębie Wałbrzych
Barwy: zielono-czarne
Stadion: 1000-lecia ul Ratuszowa 6, 25.000 miejsc (3.600 krzesełek)
Największy sukces: 3 miejsce w ekstraklasie 1971, awans do 2. rundy Pucharu UEFA

W roku 2006 reaktywowano juniorską sekcję piłkarską (GKS Zagłębie Wałbrzych)

[edytuj] Juventur PWSZ Koksownia Wałbrzych

Osobny artykuł: TS Juventur Koksownia Wałbrzych.

Męski zespół siatkarski występujący w II lidze w grupie I. Mecze rozgrywa w hali OSiR przy ul.Wysockiego. Obecnym szkoleniowcem drużyny jest Janusz Ignaczak.

[edytuj] Imprezy sportowe

W Wałbrzychu odbywa się wiele imprez sportowych i rozrywkowych, które na stałe zapisały się w kalendarzu. Oto niektóre z nich:

Wałbrzyska Liga Halowa w Piłce Nożnej "Ronal Cup"
Triathlon Zimowy
Ogólnopolski Halowy Turniej Piłki Nożnej Młodzików rocznik 1994
Ogólnopolski Halowy Turniej Piłki Nożnej Trampkarzy rocznik 1991
Czekoladowe ferie
Akademickie Mistrzostwa Wałbrzycha
Turnieje halowe piłki nożnej
Puchar Zimy
Bieg Gwarków
Andrzejówka
Seminarium karate z udziałem Prezydenta Międzynarodowej Organizacji Karate IFK
Mistrzostwa Powiatu Wałbrzyskiego Juniorów w Szachach
Wielki Turniej Tenisowy z udziałem uczniów i dorosłych
Interdyscyplinarny Projekt Edukacyjny "Sportowiec moim idolem"
Mistrzostwa Wałbrzycha w Biegu po Schodach – Zamek "Książ"
Wałbrzyska Spartakiada Sześciolatków "Dziś mój wynik może mały, ale na olimpiadzie w 2018 roku będzie wspaniały"
Rambit – Sportowy Piknik Dzieci i Młodzieży od 6 – 106 lat.
Bieg na Zamek "Grodno" – Zagórze Śląskie
Bieg Wielkanocny
Otwarty Turniej Szachowy w Szachach Aktywnych z Okazji 60-lecia Sportu Wałbrzyskiego
Bieg Rycerski "Szlakiem Zamków Piastowskich" Książ – Cisy – Stary Książ
Pokazowe zawody w ratownictwie wodnym "O tytuł najsprawniejszego ratownika Wałbrzycha"
Finał Edycji Wałbrzyskiej Ligi Pływackiej
SkodaAuto MTB
Puchar Sudetów MTB Mistrzostwa Dolnego Śląska w jeździe pod górę "Spec gór – Chełmiec"
Półmaraton Wałbrzych
Ogólnopolski Turniej Piłki Nożnej młodzików o Puchar Prezesa PZPN Michała Listkiewicza – rocznik 1995.
Zawody w bule
Zawody pływackie szkół podstawowych i gimnazjalnych pomiędzy UKS "Sokół" i reprezentacja Kamiennej Góry.
Rajd Rowerowy "Wstęga Wałbrzycha"
Mini Mundial
Otwarty Turniej Szachowy w Szachach Aktywnych o Puchar Przewodniczącej Rady Miejskiej Wałbrzycha.
Międzynarodowy Turniej z Okazji Dnia Dziecka
Turniej piłkarski juniorów rocznik 1989-1990.
Rajd Hałda
Puchar Prezydenta Miasta Wałbrzycha juniorek i juniorów do lat 18.
Spartakiada lekkoatletyczna szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponad gimnazjalnych "Spotkanie pokoleń"
Mistrzostwa Polski w maratonie MTB
Międzynarodowe Zawody w Ujeżdżeniu CDI Książ.
Mistrzostwa Wałbrzycha w Duathlonie
Mistrzostwa Polski Młodych Koni
Cross Niepodległości
Turniej Piłkarski Juniorów o puchar ORFIN.INFO
Górale na start

[edytuj] Rekreacja

Wałbrzych ma słabo rozbudowaną bazę rekreacyjno – sportową. Mieszkańcy mogą korzystać z kilkunastu boisk sportowych, 2 stadionów, kortów tenisowych, pływalni, siłowni, lodowiska. Duże znaczenie ma tutaj Ośrodek Sportu i Rekreacji w Wałbrzychu. W Wałbrzychu został również opracowany i wdrożony projekt dotyczący turystyki rowerowej pn. "Wałbrzych Miasto MTB". W ramach tego projektu dotychczas utworzono 111 kilometrów tras rowerowych dookoła Wałbrzycha. Od kilku lat planowane jest powstanie nowoczesnej hali widowiskowo-sportowej.

Stadiony i boiska klubowe:

Ośrodek Sportu i Rekreacji
Stadion "Górnik"
Stadion 1000-Lecia "Zagłębie"

Widok Wałbrzycha z parku miejskiego

Korty tenisowe:

Park im. Jana III Sobieskiego

Hale sportowe:

Hala Sportowa przy pl.Teatralnym (Śródmieście), (koszykówka, siatkówka, tenis stołowy)
Hala Sportowa przy ul.Ratuszowej (Biały Kamień), (koszykówka, tenis, piłka nożna)

Pływalnie:

kąpielisko miejskie
pływalnia kryta przy SP na ul. Grodzkiej
Zespół Szkół Ogólnokształcących – Sportowych ul. Sokołowskiego

Siłownie:

OSiR
III Liceum Ogólnokształcące ul.Jordana (Sobięcin)
Szkoła Podstawowa przy ul. Grodzkiej (Podzamcze)
Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej Ośrodek Kulturystyki i Ćwiczeń Siłowych "Spartakus"
Gabinet Odnowy OSiR
Kompleks sportowy przy ul. Ratuszowej
Fitness Club przy ul. Palisadowej
Siłownia – PEC

[edytuj] Opieka zdrowotna

Wałbrzych jest ośrodkiem, gdzie znajduje się wiele instytucji opieki zdrowotnej, szpitali, przychodni i gabinetów lekarskich. W mieście istnieją 4 szpitale, kilkanaście przychodni, pogotowie ratunkowe, Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego, Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa.

Szpitale:

Specjalistyczny Szpital im. Dr. A. Sokołowskiego
Specjalistyczny Szpital Ginekologiczno-Położniczy im. E. Biernackiego
Specjalistyczny Szpital Zespolony im. S. Batorego

Przychodnie:

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Śródmieście-Biały Kamień" Sp. z o.o.
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Przychodnia Piaskowa Góra " Sp. z o.o.
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Nowe Miasto" Sp. z o.o.
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Zdrowy Sobięcin"
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej "Przychodnia Podgórze"
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ośrodek Diagnostyczno-Leczniczy przy Górniczej Fundacji Ochrony Zdrowia
Przychodnia Chorób Płuc i Gruźlicy przy Wojewódzkim Specjalistycznym Zespole Opieki Zdrowotnej Chorób Płuc

w Sokołowsku

Inne:

Pogotowie Ratunkowe
Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego
Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa
Hospicjum Stacjonarne im Jana Pawła II
Hospicjum Domowe
"Paramedyk" Ratownictwo Medyczne

[edytuj] Kościoły i związki wyznaniowe

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Kościoły rzymskokatolicke

Msze św. i nabożeństwa są sprawowane w 16 kościołach parafialnych należących do trzech |dekanatów - Dekanat Wałbrzych (północ), Dekanat Wałbrzych (południe),Dekanat Wałbrzych(zachód) - z siedzibą w Szczawnie Zdroju,diecezji świdnickiej.

- Kościół Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na osiedlu Podzamcze. Inspirowany Bazyliką Zwiastowania w Nazarecie, w potocznej nazwie nazywany bazyliką.
- Nowe kościoły Wałbrzycha: Św. Rodziny - ul. Bema 54, Św. Maksymiliana - Gaj, Św. Wojciecha -Piaskowa Góra, Śś. Piotra i Pawła - Podzamcze, Matki Bożej Nieustającej Pomocy ul. Asnyka - Nowe Miasto.
- Zabytkowe kościoły:
  - Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej – wzniesiony w średniowieczu, w 1720 roku przeszedł gruntowną przebudowę. Obecnie Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej Pani Wałbrzycha.
  - Kościół ewangelicki projektu Carla Gottharda Langhansa, 1785–1788
  - Kościół św. Ducha, w duchu klasycystycznym, salowy, wzniesiony 1847–1848, obecnie polskokatolicki;
  - Kościół Farny pw. Aniołów Stróżów – W 1899 roku rozebrano stary kościół by ustąpić miejsca nowemu budynkowi, który został zbudowany w latach 1898–1904 wg projektu architekta wrocławskiego Alexisa Langera. Kościół jest halowy, zbudowany na planie krzyża łacińskiego.W 1991 i 2003 roku był rozważany jako siedziba biskupa trzeciej na Dolnym Śląsku diecezji. Mówiono że ma być sercem diecezji wałbrzysko-nyskiej, potem sudeckiej aż wreszcie szansa przeszła obok i ostatecznie Wałbrzych (mimo że ma 16 parafii, Świdnica 6 ) nie jest siedzibą biskupa, lecz Świdnica. Spekuluje się mimo to, że kościół ten dostąpi w niedługim czasie dostojeństwa nazwy zarezerwowanej biskupowi miejsca lub Stolicy Apostolskiej. Kościół farny ( miejski ) pw. Św.Aniołów Stróżów w Wałbrzychu jest jednym z największych kościołów diecezji świdnickiej. Odbywają się w nim centralne, miejskie i diecezjalne uroczystości i wydarzenia.Ordynariuszem miejsca jest ks.bp.Ignacy Dec, a sufraganem ks.bp.Adam Bałabuch.
Prawosławie
- Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Protestantyzm
Judaizm
- Filia w Wałbrzychu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu
Inne
- Świecki Ruch Misyjny "Epifania"

[edytuj] Współpraca zagraniczna

Miasto Wałbrzych od kilkunastu lat współpracuje z gminami i miastami z całego świata. Współpraca odbywa się na płaszczyznach gospodarczej, kulturalnej, oświatowo – edukacyjnej oraz turystycznej. Młodzież ma szansę wyjechać w ramach wymiany do szkół w partnerskich miastach, wspólnie też wystawiane są ekspozycje na targach regionalnych oraz turystycznych.

Zamek Książ

Miasto	Kraj	Data podpisania umowy
Miasta partnerskie
Gzira	Malta	12 listopada 2000
Foggia	Włochy	14 stycznia 1998
Vannes	Francja	2 października 2001
Hradec Kralove	Czechy	6 listopada 1991
Freiberg	Niemcy	26 czerwca 1991
Jastarnia	Polska	9 maja 1997
Tuła	Rosja	30 września 1991
Dniepropietrowsk	Ukraina	4 czerwca 2001

[edytuj] Media

Osobny artykuł: Media w Wałbrzychu.

Radio
- Radio RMF MAXXX Wałbrzych 101,1 FM
- Radio Złote Przeboje 91,8 FM
- Radio Eska 104,9 FM
Prasa lokalna
- Tygodnik Wałbrzyski
- Nowe Wiadomości Wałbrzyskie
- Wałbrzyski Informator Kulturalny
- Tygodnik 30 minut (bezpłatny)
- Nasz Region Dolnośląski (bezpłatna)^[5]
Telewizja
- Multimedialny Portal Regionalna TV^[6]
- Telewizja Dami Wałbrzych
- Telewizja Wałbrzych
- Telewizja Kablowa Podgórze
- Telewizja Kablowa Vectra S.A.
- Telewizja Kablowa UPC
- Telewizja Zamkowa

[edytuj] Filmy i seriale zrealizowane w Wałbrzychu

Filmy
- Hrabina Cosel (1968) reż. Jerzy Antczak.
- Diabeł (1972) reż. Andrzej Żuławski.
- Zaklęte rewiry (1975) reż. Janusz Majewski.
- Trędowata (1976) reż. Jerzy Hoffman.
- Magnat (1986) reż. Filip Bajon.
- Panna Nikt (1996) reż. Andrzej Wajda.
- Weiser (2001) reż. Wojciech Marczewski.
- Julia wraca do domu (2002) reż. Agnieszka Holland.
- Droga Molly (2005) reż. Emily Atef.
- Komornik (2005) reż. Feliks Falk.
- Sztuczki (2007) reż. Andrzeja Jakimowskiego.

Seriale
- Hrabina Cosel (1968) reż. Jerzy Antczak.
- Biała Wizytówka (1986) reż. Filip Bajon.
- Geniusz Beethovena (2005) reż. Ursula Macfarlane, Damon Thomas i Fran Kemp. Mini serial BBC.
- Tajemnica twierdzy szyfrów (2007) reż. Bogusław Wołoszański.

[edytuj] Najwyższe budowle w mieście

Komin Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej - 138 m^{[potrzebne źródło]}

[edytuj] Sąsiednie miejscowości

W sąsiedztwie Wałbrzycha znajdują się następujące miejscowości:

	N
W		E
	S