Inuit
Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, według hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii. Ludy eskimo-aleuckie należą do rodziny ludów pochodzenia azjatyckiego[1] oraz dzielą się na dwie główne grupy: Jugytów (używających języków Yupik) oraz Inuitów[1].
Inuitów (Inuit) nie należy mylić z Innu[2] (nazwa spolszczana jako: "Innuici", "Innowie", "Innuitowie") - grupą ludów indiańskich z rodziny Northern East Cree z Quebecu i Labradoru, złożoną z plemion Montagnais i Naskapi.
W przeszłości upowszechniła się nazwa Eskimosi obecnie uważana przez wiele osób na Grenlandii i w Kanadzie za obraźliwą[3], gdyż uważa się, że termin ten wywodzi się od wyrażenia "zjadacze surowego mięsa"[4]. Natomiast w językach Inuitów słowo inuk znaczy osoba, natomiast inuit - ludzie[4].
Spis treści |
Języki [edytuj]
Inuici mówią językami z grupy eskimo-aleuckiej[1][4]. Główne języki z tej grupy to:
Wschodnie języki eskimo-aleuckie (języki Inuktitut)[4]:
- Inuktitut - jest używany w Kanadzie
- Inupiaq (Unupiaq) - jest używany na Alasce oraz w Kanadzie
- Kalaallisut (grenlandzki) - oficjalny język Grenlandii
Zachodnie języki eskimo-aleuckie (języki Yupik)[4][5]:
- Yupik środkowej Alaski
- Pacific Gulf Yupik - jest używany na Alasce
- Yupik syberyjski - jest używany na Syberii[6], Alasce oraz w Kanadzie
Historia [edytuj]
Przybycie do Ameryki Północnej [edytuj]
Ludzie pojawili się na obszarach arktycznych Ameryki Północnej już ok. 4500 lat temu[7][8], gdy ludy z Azji przywędrowały do Ameryki Północnej przez zamarzniętą w tamtych czasach Cieśninę Beringa. Dlatego Inuici posiadają azjatyckie rysy twarzy[1]. Pierwsze ludy tamtych obszarów określa się mianem kultury Dorset i kultury Thule. Lud Thule polował na foki i wieloryby. Kiedy kilkaset lat temu klimat uległ ochłodzeniu i wolne od lodu były tylko wody omywane ciepłymi prądami Oceanu arktycznego ludy zamieszkujące centralne i wschodnie obszary Arktyki przekwalifikowały się na łowców fok.
Protoplastami Inuitów były ludy Thule, które około X wieku n.e. wyparły z Ameryki Północnej pozostałości ludów Dorset. Ekspansja ta była ostatnim epizodem rozprzestrzeniania się ludów azjatyckich na obszary Ameryki Północnej. Thule zajmowali się wielorybnictwem. Operując na tych samych akwenach co Normanowie, weszli z nimi w kontakty handlowe. Od nich też nabywali metalowe narzędzia. W końcu XIV wieku Inuici, z niewiadomych powodów, porzucili swój dotychczasowy tryb życia i zaczęli rozprzestrzeniać się na tereny kontynentalne, wokół Zatoki Hudsona. Wielorybnictwo zeszło wtedy na dalszy plan, a głównym źródłem pożywienia stało się polowanie na karibu i foki.
Przybycie na Grenlandię [edytuj]
Jedne z najstarszych śladów osadnictwa na Grenlandii znaleziono w okolicy miejscowości Saqqaq na północno-zachodnim wybrzeżu. Dlatego nazwano tą starożytną społeczność kulturą Saqqaq. Szacuje się, że mogli się tam pojawić już ok. 4500 lat temu[7][8], czyli krótko po przekroczeniu przez pierwszych ludzi Cieśniny Beringa i zasiedleniu Ameryki Północnej. Później pojawiły się tu także ludy z kultur Dorset i Thule i wkrótce te trzy kultury dotarły też na południowe obszary Grenlandii[9].
Gospodarka i jej załamanie [edytuj]
 |
Ten artykuł od 2012-08 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Choć Inuici utrzymywali ograniczone kontakty najpierw z Normanami, potem z baskijskimi i portugalskimi wielorybnikami prowadzącymi połowy na północnym Atlantyku, a począwszy od początku XVI wieku weszli także w kontakty z podróżnikami poszukującymi Przejścia Północno-Zachodniego, to nie wpłynęły one na styl ich życia.
Począwszy od roku 1670, od powołania Kompanii Zatoki Hudsona rozpoczęły się trwałe i intensywne kontakty Inuitów z Europejczykami. W przeciągu lat spowodowały one zmiany kulturowe społeczności arktycznej. Inuici porzucili swój zgodny z cyklem naturalnym zwyczaj polowań, którego celem było uzyskanie żywności i skór na ubrania i inne wyroby, a zaczęli polować zawodowo w celach wymiany za towary dostarczane przez Kompanię – narzędzia, ubrania, żywność itp. Oznaczało to znaczny awans cywilizacyjny dla Inuitów, lecz także zerwanie z tradycją i znaczne uzależnienie od czynników zewnętrznych. Obecność Kompanii przeciągnęła się do lat trzydziestych XX wieku, na długo po włączeniu terenów arktycznych do Kanady. W istocie Kompania działała jako agent rządu federalnego Kanady w kontaktach z Inuitami. Sytuacja uległa drastycznej zmianie po 1930, kiedy to załamał się rynek i spadło zapotrzebowanie na surowce dostarczane przez Inuitów. Od tego momentu Inuici musieli polegać na bardzo niepewnej pomocy federalnej. Następne czterdzieści lat było najtragiczniejszym okresem w historii narodu. Przerwanie handlu, przy praktycznej niemożliwości powrotu do dawno zapomnianej tradycji, wywołało ostry kryzys społeczny wśród Inuitów. Jego skutkiem był głód, zniechęcenie, poczucie beznadziei i wysoka śmiertelność. Pomoc federalna dostarczała zaledwie podstawowych środków do życia. Przymus szkolny zmuszał Inuitów do oddawania swych dzieci do odległych szkół, co prowadziło do dezintegracji rodziny lub zamieszkania w budowanych przez rząd osiedlach i do reszty odrywało ich od tradycji.
[edytuj]
1 kwietnia 1999[10] roku został powołany nowy, autonomiczny region, Nunavut (w języku inuktitut "Nasz kraj"[11]). Inuici otrzymali ok. 1,9 mln km²[10] i rezerwę federalną w wysokości ponad miliarda dolarów kanadyjskich na okres 14 lat. Mają też prawo do polowań i równorzędnego przedstawicielstwa w nowo powstających instytucjach zarządzających zasobami naturalnymi środowiska, a także prawo do wpływów za gaz, ropę i surowce mineralne.
Powszechnie występujący na terenach arktycznych steatyt, o szarej lub ciemnozielonej barwie, miękki i łatwy w obróbce, jest znakomitym surowcem, z którego Inuici rzeźbią figurki arktycznych zwierząt[12]). Rzeźbiarstwo obok łowiectwa jest jednym z głównych źródeł utrzymania.
Kultura i zwyczaje [edytuj]
Dawniejsze charakterystyczne tradycje i zwyczaje Inuitów:
- Wspólnota łowiecka oraz rodzinna.
- Rodziny wielopokoleniowe mieszkające pod jednym dachem.
- Inuici lubili śpiewać i opowiadać sobie godzinami niezwykłe historie[13]
Mitologia [edytuj]
Mitologia Inuitów posiadała wiele wspólnych cech z innymi religiami ludów mieszkających w rejonach polarnych. Tradycyjne wierzenia Inuitów mogą być określone jako forma szamanizmu oparta na animizmie.
Mimo iż dominującą religią jest obecnie chrześcijaństwo, wielu Inuitów kontynuuje różne elementy tradycyjnych wierzeń przedchrześcijańskich, a niektórzy zaadaptowali te wierzenia w ramach chrześcijaństwa[14].
Współczesne zagrożenia Inuitów [edytuj]
Coraz większa emisja zanieczyszczeń, które wraz z wiatrami i prądami morskimi docierają na Arktykę, powodując skażenie mórz i lądu, co stanowi zagrożenie dla mieszkańców tych ziem. Część Inuitów nadal spożywa surowe mięso łowionych fok i wielorybów. W tych warunkach jest ono potencjalnym zagrożeniem życia i zdrowia, gdyż zwierzęta te żyją w coraz bardziej skażonych akwenach, a mięso z nich staje się trucizną[15].
Zobacz też [edytuj]
- Inuit Tapiriit Kanatami – organizacja zrzeszająca Inuitów
Linki zewnętrzne [edytuj]
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Encyklopedia Powszechna "Kluszczyński" (wyd. Ryszard Kluszczyński 2001), strona 270. Hasła: "Eskimo-aleuckie języki" oraz "Eskimosi". ISBN 83-88080-13-X.
- ↑ Innu Rights & Government (ang.). Innu.ca. [dostęp 2012-10-08].
- ↑ Cambridge Dictonary, Cambridge University Press 2003, s. 413.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 The Inuit (ang.). FirstPeoplesOfCanada.com. [dostęp 2012-10-08].
- ↑ Yupik, Central. A language of United States (ang.). Ethnologue.com. [dostęp 2012-10-08].
- ↑ Yupik, Central. A language of United States (ang.). National Network of Libraries of Medicine (nnlm.gov). [dostęp 2012-10-08].
- ↑ 7,0 7,1 Ilulissat Icefjord (śródtytuł: Long Description, ostatni akapit) (ang.). UNESCO (whc.unesco.org). [dostęp 2012-08-25].
- ↑ 8,0 8,1 Migration to Greenland (ang.). Greenland.com. [dostęp 2012-08-25].
- ↑ History of Sisimiut (ang.). Greenland-Guide.gl. [dostęp 2012-08-25].
- ↑ 10,0 10,1 Welcome to Nunavut (ang.). Polarnet.ca. [dostęp 2012-07-14].
- ↑ Government of Nunavut (ang.). Gov.nu.ca. [dostęp 2012-07-14].
- ↑ Museum catalogue: Arctic Material Culture Collection (ang.). Scott Polar Research Institute. [dostęp 2012-07-14].
- ↑ Czesław Centkiewicz. Anaruk, chłopiec z Grenlandii (wyd. Nasza Księgarnia 2002), strony 28-33. ISBN 83-10-10711-0.
- ↑ Lowenstein, Tom; Asatchaq (informant); Tukummiq (translator) (1992). The Things That Were Said of Them : Shaman Stories and Oral Histories of the Tikiġaq People. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 0-520-06569-7.
- ↑ Inuit fight climate change with human-rights claim against U.S. (ang.). [dostęp 2012-08-25].
