Inuit

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ludu eskimoskiego. Zobacz też: Indianie z rodziny Northern East Cree, Innu.
Inuit
Nazwa polska Inuici
Eskimosi (zob. zastrzeżenia w artykule)
Rejon północne obszary Ameryki Północnej i Azji
Kraj Kanada
Alaska (USA)
Grenlandia
Syberia (Rosja)
Język Języki eskimo-aleuckie
Religia Chrześcijaństwo
lokalne wierzenia
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Inuicka rodzina ok. roku 1930
Inuitki z Labradoru
Inuitka - 1907
Inuita - 1907
Inuicka rodzina - 1999
Kanadyjska Inuitka

Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, według hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii. Ludy eskimo-aleuckie należą do rodziny ludów pochodzenia azjatyckiego[1] oraz dzielą się na dwie główne grupy: Jugytów (używających języków Yupik) oraz Inuitów[1].

Inuitów (Inuit) nie należy mylić z Innu[2] (nazwa spolszczana jako: "Innuici", "Innowie", "Innuitowie") - grupą ludów indiańskich z rodziny Northern East Cree z Quebecu i Labradoru, złożoną z plemion Montagnais i Naskapi.

W przeszłości upowszechniła się nazwa Eskimosi, obecnie uważana przez wiele osób na Grenlandii i w Kanadzie za obraźliwą[3], gdyż uważa się, że termin ten wywodzi się od wyrażenia "zjadacze surowego mięsa"[4]. Natomiast w językach Inuitów słowo inuk znaczy osoba, natomiast inuit - ludzie[4].

Języki[edytuj | edytuj kod]

Inuici mówią językami z grupy eskimo-aleuckiej[1][4]. Główne języki z tej grupy to:

Wschodnie języki eskimo-aleuckie (języki Inuktitut)[4]:

  • Inuktitut - jest używany w Kanadzie
  • Inupiaq (Unupiaq) - jest używany na Alasce oraz w Kanadzie
  • Kalaallisut (grenlandzki) - oficjalny język Grenlandii

Zachodnie języki eskimo-aleuckie (języki Yupik)[4][5]:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przybycie do Ameryki Północnej[edytuj | edytuj kod]

Ludzie pojawili się na obszarach arktycznych Ameryki Północnej już ok. 4500 lat temu[7][8], gdy ludy z Azji przywędrowały do Ameryki Północnej przez zamarzniętą w tamtych czasach Cieśninę Beringa. Dlatego Inuici posiadają azjatyckie rysy twarzy[1]. Pierwsze ludy tamtych obszarów określa się mianem kultury Dorset i kultury Thule. Lud Thule polował na foki i wieloryby. Kiedy kilkaset lat temu klimat uległ ochłodzeniu i wolne od lodu były tylko wody omywane ciepłymi prądami Oceanu arktycznego ludy zamieszkujące centralne i wschodnie obszary Arktyki przekwalifikowały się na łowców fok.

Protoplastami Inuitów były ludy Thule, które około X wieku n.e. wyparły z Ameryki Północnej pozostałości ludów Dorset. Ekspansja ta była ostatnim epizodem rozprzestrzeniania się ludów azjatyckich na obszary Ameryki Północnej. Thule zajmowali się wielorybnictwem. Operując na tych samych akwenach co Normanowie, weszli z nimi w kontakty handlowe. Od nich też nabywali metalowe narzędzia. W końcu XIV wieku Inuici, z niewiadomych powodów, porzucili swój dotychczasowy tryb życia i zaczęli rozprzestrzeniać się na tereny kontynentalne, wokół Zatoki Hudsona. Wielorybnictwo zeszło wtedy na dalszy plan, a głównym źródłem pożywienia stało się polowanie na karibu i foki.

Przybycie na Grenlandię[edytuj | edytuj kod]

Jedne z najstarszych śladów osadnictwa na Grenlandii znaleziono w okolicy miejscowości Saqqaq na północno-zachodnim wybrzeżu. Dlatego nazwano tę starożytną społeczność kulturą Saqqaq. Szacuje się, że mogli się tam pojawić już ok. 4500 lat temu[7][8], czyli krótko po przekroczeniu przez pierwszych ludzi Cieśniny Beringa i zasiedleniu Ameryki Północnej. Później pojawiły się tu także ludy z kultur Dorset i Thule i wkrótce te trzy kultury dotarły też na południowe obszary Grenlandii[9].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Choć Inuici utrzymywali ograniczone kontakty najpierw z Normanami, potem z baskijskimi i portugalskimi wielorybnikami prowadzącymi połowy na północnym Atlantyku, a począwszy od początku XVI wieku weszli także w kontakty z podróżnikami poszukującymi Przejścia Północno-Zachodniego, to nie wpłynęły one na styl ich życia.

Począwszy od roku 1670, od powołania Kompanii Zatoki Hudsona rozpoczęły się kontakty Inuitów z Europejczykami. W przeciągu lat spowodowały one zmiany kulturowe społeczności arktycznej. Inuici porzucili swój zgodny z cyklem naturalnym zwyczaj polowań, którego celem było uzyskanie żywności i skór na ubrania i inne wyroby, a zaczęli polować zawodowo w celach wymiany za towary dostarczane przez Kompanię – narzędzia, ubrania, żywność itp. Obecność Kompanii przeciągnęła się do lat trzydziestych XX wieku, na długo po włączeniu terenów arktycznych do Kanady. W istocie Kompania działała jako agent rządu federalnego Kanady w kontaktach z Inuitami. Sytuacja uległa zmianie po 1930, kiedy to załamał się rynek i spadło zapotrzebowanie na surowce dostarczane przez Inuitów. Pomoc federalna dostarczała zaledwie podstawowych środków do życia. Przymus szkolny zmuszał Inuitów do oddawania swych dzieci do odległych szkół, co prowadziło do dezintegracji rodziny lub zamieszkania w budowanych przez rząd osiedlach i do reszty odrywało ich od tradycji.

Często występujący na terenach arktycznych steatyt, o szarej lub ciemnozielonej barwie, miękki i łatwy w obróbce, jest znakomitym surowcem, z którego Inuici rzeźbią figurki arktycznych zwierząt[10]). Rzeźbiarstwo obok łowiectwa jest jednym z głównych źródeł utrzymania.

Odrodzenie: Terytorium Nunavut[edytuj | edytuj kod]

1 kwietnia 1999[11] roku został powołany nowy, autonomiczny region, Nunavut (w języku inuktitut "Nasz kraj"[12]). Inuici otrzymali ok. 1,9 mln km²[11] i rezerwę federalną w wysokości ponad miliarda dolarów kanadyjskich na okres 14 lat. Mają też prawo do polowań i równorzędnego przedstawicielstwa w nowo powstających instytucjach zarządzających zasobami naturalnymi środowiska, a także prawo do wpływów za gaz, ropę i surowce mineralne.

Kultura i zwyczaje[edytuj | edytuj kod]

Dawniejsze charakterystyczne tradycje i zwyczaje Inuitów:

  • Wspólnota łowiecka oraz rodzinna.
  • Rodziny wielopokoleniowe mieszkające pod jednym dachem.
  • Inuici lubili śpiewać i opowiadać sobie godzinami niezwykłe historie[13]

Mitologia[edytuj | edytuj kod]

Mitologia Inuitów posiadała wiele wspólnych cech z innymi religiami ludów mieszkających w rejonach polarnych. Tradycyjne wierzenia Inuitów mogą być określone jako forma szamanizmu oparta na animizmie.

Mimo iż dominującą religią jest obecnie chrześcijaństwo, wielu Inuitów kontynuuje różne elementy tradycyjnych wierzeń przedchrześcijańskich, a niektórzy zaadaptowali te wierzenia w ramach chrześcijaństwa[14].

Współczesne zagrożenia Inuitów[edytuj | edytuj kod]

Coraz większa emisja zanieczyszczeń, które wraz z wiatrami i prądami morskimi docierają na Arktykę, powodując skażenie mórz i lądu, co stanowi zagrożenie dla mieszkańców tych ziem. Część Inuitów nadal spożywa surowe mięso łowionych fok i wielorybów. W tych warunkach jest ono potencjalnym zagrożeniem życia i zdrowia, gdyż zwierzęta te żyją w coraz bardziej skażonych akwenach, a mięso z nich staje się trucizną[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Encyklopedia Powszechna "Kluszczyński" (wyd. Ryszard Kluszczyński 2001), strona 270. Hasła: "Eskimo-aleuckie języki" oraz "Eskimosi". ISBN 83-88080-13-X.
  2. Innu Rights & Government (ang.). Innu.ca. [dostęp 2012-10-08].
  3. Cambridge Dictonary, Cambridge University Press 2003, s. 413.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 The Inuit (ang.). FirstPeoplesOfCanada.com. [dostęp 2013-09-10].
  5. Yupik, Central. A language of United States (ang.). Ethnologue.com. [dostęp 2012-10-08].
  6. Yupik, Central. A language of United States (ang.). National Network of Libraries of Medicine (nnlm.gov). [dostęp 2012-10-08].
  7. 7,0 7,1 Ilulissat Icefjord (śródtytuł: Long Description, ostatni akapit) (ang.). UNESCO (whc.unesco.org). [dostęp 2012-08-25].
  8. 8,0 8,1 Migration to Greenland (ang.). Greenland.com. [dostęp 2012-08-25].
  9. History of Sisimiut (ang.). Greenland-Guide.gl. [dostęp 2012-08-25].
  10. Museum catalogue: Arctic Material Culture Collection (ang.). Scott Polar Research Institute. [dostęp 2012-07-14].
  11. 11,0 11,1 Welcome to Nunavut (ang.). Polarnet.ca. [dostęp 2012-07-14].
  12. Government of Nunavut (ang.). Gov.nu.ca. [dostęp 2012-07-14].
  13. Czesław Centkiewicz. Anaruk, chłopiec z Grenlandii (wyd. Nasza Księgarnia 2002), strony 28-33. ISBN 83-10-10711-0.
  14. Lowenstein, Tom; Asatchaq (informant); Tukummiq (translator) (1992). The Things That Were Said of Them : Shaman Stories and Oral Histories of the Tikiġaq People. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 0-520-06569-7.
  15. Inuit fight climate change with human-rights claim against U.S. (ang.). [dostęp 2012-08-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]