Grenlandia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kalaallit Nunaat
Grenlandia
Flaga Grenlandii
Herb Grenlandii
Flaga Grenlandii Herb Grenlandii
Hymn: Nunarput utoqqarsuanngoravit
Położenie Grenlandii
Język urzędowy grenlandzki[a]
Stolica Nuuk
Status terytorium autonomiczne terytorium Królestwa Danii
Głowa terytorium królowa Małgorzata II Glücksburg
w jej imieniu wysoki komisarz Mikaela Engell
Szef rządu premier Kim Kielsen
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
12. na świecie
2 166 086 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
205. na świecie
56 282
0,026 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

2,12 mld USD
37 634 USD
Jednostka monetarna Korona duńska (DKK)
Rok utworzenia przejęcie od Norwegii
1814
Strefa czasowa UTC –3 – zima
UTC –2 – lato
Kod ISO 3166 GL/GRL/304
Domena internetowa .gl
Kod samochodowy KN
Kod samolotowy OY
Kod telefoniczny +299
Mapa Grenlandii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Grenlandia w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Grenlandia w Wikisłowniku

Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat, duń. Grønland) – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie w Ameryce Północnej, o obszarze 2 166 086 km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 81% przez lądolód (410,4 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 56 282 (według stanu ze stycznia 2014)[1]. Przeważającą część (89%) mieszkańców Grenlandii stanowią Inuici[2].

Stolicą Grenlandii jest Nuuk (duńska nazwa Godthåb).

W 1978 duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1982 odbyło się referendum, w którym mieszkańcy opowiedzieli za wystąpieniem z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Grenlandia wystąpiła z niej w 1985 i nie jest obecnie – w przeciwieństwie do Danii – członkiem Unii Europejskiej. Jest to jedyne miejsce, które w swoim czasie było w UE lub jej protoplaście i wystąpiło z niej. Grenlandia jest członkiem Rady Nordyckiej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Grenlandii.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część kraju, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% ludności to mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości, położonych wokół wybrzeży Grenlandii. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy kraju – Nuuk.

Narodowości[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy. Są oni potomkami rdzennych Inuitów (Eskimosów) i Europejczyków (głównie Duńczyków) o różnym stopniu wymieszania. Na wyspie mieszkają także Europejczycy (w większości Duńczycy) urodzeni na Grenlandii (ok. 3-5 tys.). W sumie te dwie grupy ludności stanowią 87% całej populacji.
Pozostałe 13% stanowią osadnicy urodzeni poza wyspą, głównie Duńczycy.

Języki[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Grenlandii posługują się trzema dialektami języka grenlandzkiego, którego jedna z form używana na zachodnim wybrzeżu uznana została językiem urzędowym. Wśród ludności powszechna jest również znajomość języka duńskiego oraz, w mniejszym stopniu, angielskiego (głównie w miastach).

Wyznania[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy w większości oficjalnie są wyznania luterańskiego[2], jednak postępująca laicyzacja społeczeństw krajów nordyckich znalazła swoje odbicie także na Grenlandii. W niewielkiej liczbie obecni są także przedstawiciele innych wyznań i religii, w tym ponad 300 zielonoświątkowców[3], ok. 170 Świadków Jehowy (zobacz: Świadkowie Jehowy na Grenlandii)[4] i 100 katolików[potrzebne źródło]. Około 0,7% ludności wyznaje religie etniczne.

Statystyki demograficzne[2][edytuj | edytuj kod]

Współczynnik urodzeń:

  • 12,2/1000 mieszkańców (styczeń 2014 r.)

Współczynnik zgonów:

  • 7,9/1000 mieszkańców (marzec 2013 r.)

Saldo migracji:

  • –447 (2013 r.)

Liczba mężczyzn przypadających na 1 kobietę: (2011 r.)

  • w chwili narodzin: 1,05
  • w grupie wiekowej poniżej 15 lat: 1,03
  • w grupie wiekowej 15-64 lata: 1,14
  • w grupie wiekowej powyżej 65 lat: 1,1
  • w całej populacji: 1,11

Śmiertelność noworodków: (2012 r.)

  • łącznie 9,83/1000 żywych urodzeń
  • chłopców 11,23/1000 żywych urodzeń
  • dziewczynek 8,37/1000 żywych urodzeń

Średnia długość życia: (2012 r.)

  • dla całej populacji: 71,1 lat
  • średnia długość życia mężczyzn: 68,7
  • średnia długość życia kobiet: 73,5

Dzietność:

Samobójstwa: Według różnych doniesień do pierwszej połowy XX wieku Grenlandia należała do krajów z bardzo sporadyczną liczbą samobójstw[5]. Natomiast od roku 1970 liczba ta zaczęła gwałtownie rosnąć i w roku 1986 była w niektórych miejscowościach główną przyczyną zgonów wśród młodych ludzi. Według niektórych raportów przeciętnie co 4 lub co 5 Grenlandczyk podejmował już próbę odebrania sobie życia. Najczęściej młodzi ludzie w wieku przeciętnie od 15 do 19 lat[6]. Wśród przyczyn wymienia się alkoholizm[6] i depresję[5]. W głównej mierze jej zasadniczą przyczyną może być zmiana stylu życia Grenlandczyków, którzy w ramach tzw. polityki G60 byli przesiedlani do bloków w tzw. stylu sowieckim. Ludzie ci, którzy przez stulecia zajmowali się łowiectwem, nagle znaleźli się w zupełnie nowej sytuacji, w której nie potrafią się odnaleźć[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Grenlandii.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Muzyka grenlandzka.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Wyspa ta leży w północnej części Oceanu Atlantyckiego i jest częścią Ameryki Północnej. Od reszty kontynentu oddziela ją Cieśnina Davisa, Smitha, Robesona, Lancaster oraz Morze Baffina. Najdalej położonym na północ punktem jest Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od innej wyspy, Islandii. Najwyższym szczytem tej wyspy jest Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część Grenlandii leży w północnym kole podbiegunowym.

Flora[edytuj | edytuj kod]

Siano na farmie owczej

Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.

Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce, zaś wybrzeże położone na północnym skraju wyspy (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Niedźwiedzica z młodymi

Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły, lemingi, niedźwiedzie polarne, pieśce (lisy polarne), wilki polarne[7], zające polarne, gronostaje, a także ptaki – m.in. pardwy, sowy śnieżne[7], edredony, gęsi i mewy. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. łososie, dorsze[7], rekiny i mallotusy), a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, narwale[7], białuchy, morsy oraz kilka gatunków fok[7], np.: grenlandzka, wąsata, obrożna (nerpa) itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki.

Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Na Grenlandii panuje klimat polarny, jedynie na wybrzeżach – subpolarny.

Południowy zachód kraju jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego.

Klimat Grenlandii charakteryzuje się m.in. częstymi zmianami pogody, ostrymi zmianami temperatur i dość dużymi opadami (zwłaszcza w części południowej).

Temperatura[edytuj | edytuj kod]

Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś lipcu +10 °C. Pozostałe obszary kraju leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem zaledwie +3 °C

Lodowa pustynia wewnątrz wyspy, w górach w pobliżu wschodniego wybrzeża

Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C. Najniższa zanotowana na wyspie temperatura to −74 °C.

W ostatnich latach ocieplenie klimatu powoduje wzrost średniej temperatury na wyspie i wydłużenie okresu bezprzymrozkowego[8] (w związku z tym na Grenlandii rozpoczęto próbnie uprawę jęczmienia, zarzuconą z powodów klimatycznych pod koniec średniowiecza).

Opady[edytuj | edytuj kod]

Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300–400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Od 1 stycznia 2009 roku Grenlandia dzieli się na cztery gminy.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Na wyspie jest 13 miast liczących ponad tysiąc mieszkańców, z których największe to Nuuk (15,5 tys.), Sisimiut (5,5 tys.) i Ilulissat (4,5 tys.).

Zob. szablon „Miasta i osady Grenlandii” na końcu artykułu.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 szeroką autonomię. W gestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej – rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem. Główne partie polityczne: Siumut (naprzód), zał. 1977, socjaldemokratyczna, zwolenniczka jak najszerszej autonomii Grenlandii w ramach Danii, Atassut (poczucie wspólnoty), zał. 1978, konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią, Wspólnota Ludzka (Inuit Ataqatigiit), zał. 1978, eskimoska partia niepodległościowa. 25 listopada 2008 odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii[9]. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią, przeciw było 23,57%, a frekwencja wynosiła 71,96%. Wyniki referendum pozwoliły rządowi Grenlandii kontrolować politykę morską, zasoby naturalne wyspy oraz działania policji czy sądownictwa, łącznie ok. 30 obszarów. Język grenlandzki otrzymał status jedynego języka urzędowego. Nie zmieniła się natomiast polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Grenlandia posiada własną zawodową reprezentację piłkarzy ręcznych. Istnieje tu także liga piłkarska Coca Cola GM i nieoficjalna reprezentacja w piłce nożnej. Grenlandię reprezentują sportowcy także w biathlonie[10].

Media[edytuj | edytuj kod]

Na Grenlandii głównym dostawcą usług telekomunikacyjnych i internetowych jest należąca do rządu spółka TELE Greenland[11]. Według statystyk ponad 90% mieszkańców wyspy korzysta z internetu[12]. Grenlandia posiada własną korporację radiowo-telewizyjną, Kalaallit Nunaata Radioa, która większość programów nadaje w języku grenlandzkim.

Dodatkowe informacje[edytuj | edytuj kod]

  • Pierwszymi Europejczykami, którzy przybyli na Grenlandię, byli wikingowie. Pierwsze osady założyli w X w.[8] w czasie łagodnego klimatu, gdy na Grenlandii możliwa była uprawa jęczmienia i hodowla zwierząt. Osady te przetrwały kilka wieków, jednak wraz z ochłodzeniem się klimatu północnych regionów Atlantyku zaczęły wyludniać się i ostatecznie w XIV wieku zostały porzucone bądź wymarły.
  • Nazwa wyspy oznacza zielony kraj – ta nazwa, miała zachęcić ludzi do osiedlania się na niej[13][14], w przeciwieństwie do Islandii, której nazwa („kraina lodu”) miała do tego zniechęcać.
  • Na zjeździe Amerykańskiej Unii Geofizycznej w 2007 roku niektórzy badacze przedstawili wyniki swoich prac, z których wynika, że w okolicach fiordu Kangertittivaq (Scoresbysund), w pobliżu miejscowości Ittoqqortoormiit, znajdują się odsłonięte przez ustępujące lodowce duże ilości pozostałości roślinnych; pni drzew, korzeni, krzewów itp.[15]. Na podstawie dokonanych odkryć uważa się, że w okresie tzw. „średniowiecznego okresu ciepłego” klimat na Grenlandii był na tyle korzystny, że umożliwiał bujną wegetację drzew i roślin na znacznej powierzchni wyspy[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Od 21 czerwca 2009 jedyny język urzędowy, za Act on Greenland Self Government (ang.); do 20 czerwca 2009 urzędowym był również duński.

Przypisy

  1. Greenland in Figures - Marzec 2014.
  2. 2,0 2,1 2,2 The World Factbook - Greenland (ang.). CIA. [dostęp 2012-11-18].
  3. Eye on Europe (ang.). EyeonEurope.org. [dostęp 2012-12-19].
  4. Rocznik Świadków Jehowy 2011 s. 42, 43. ISBN 978-83-61557-21-0.
  5. 5,0 5,1 The Suicide Capital of the World (ang.). slate.com. [dostęp 2013-12-12].
  6. 6,0 6,1 6,2 Rising suicide rate baffles Greenland. Why do so many Greenlanders kill themselves? (ang.). Al Jazeera English. [dostęp 2013-12-12].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Grenlandia - Kalaallit Nunaat (pol.). hornsund.igf.edu.pl. [dostęp 2012-10-01].
  8. 8,0 8,1 Nowe oblicze Grenlandii - pogoda dla wikinga (pol.). National Geographic Polska. [dostęp 2013-12-14].
  9. Grenlandczycy poszli do urn (pol.). Rzeczpospolita, 2008-11-25. [dostęp 2012-08-11].
  10. Biathlon Federation of Ukraine (ang.). Biathlon.com.ua. [dostęp 2013-01-06].
  11. TELEGreenland (duń.). tele.gl. [dostęp 2012-08-11].
  12. Raport dot. korzystania z internetu, używania sieci szerokopasmowych i telekomunikacji na Grenlandii (ang.). Internet World Stats. [dostęp 2012-08-11].
  13. Przyroda. Podręcznik. Warszawa: WSIP, 2001. ISBN 83-02-07928-6.
  14. Eirik the Red's Saga (ang.). Literary and Philosophical Society of Liverpool (Projekt Gutenberg). [dostęp 2012-08-11].
  15. 15,0 15,1 Ważne odkrycie w Grenlandii (pol.). Katedra Meteorologii i Oceanografii Nautycznej. [dostęp 2013-12-14].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]