Język grenlandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kalaallisut
Obszar Grenlandia
Liczba mówiących ok. 54 000
Klasyfikacja genetyczna języki eskimo-aleuckie
języki eskimoskie
•• języki inuickie
••• kalaallisut
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Grenlandia (Dania)
Regulowany przez Oqaasileriffik
Kody języka
ISO 639-1 kl
ISO 639-2 kal
SIL KAL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku grenlandzkim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka grenlandzkiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-grenlandzki online

Język grenlandzki (kalaallisut) – polisyntetyczny język aglutynacyjny należący do rodziny języków eskimo-aleuckich, używany na Grenlandii. Jest czasem uznawany za jeden z wariantów języka inuktitut. Ma trzy główne dialekty: Avanersuaq (północna Grenlandia), Tunu (wschodnia Grenlandia) i Kitaa (zachodnia Grenlandia).

Jako język urzędowy jest używany zachodniogrenlandzki z okolic Sisimiut, Maniitsoq i Nuuk. Mimo że różni się on od innych dialektów, można się nim porozumiewać także na wschodzie Grenlandii, a nawet w Qaanaaq (Thule). Ponadto na Grenlandii jest wydawanych kilka gazet w tym języku a publiczna rozgłośnia KNR nadaje w nim programy radiowe i telewizyjne. Aby zapobiec wymarciu języka grenlandzkiego, uczy się go w tamtejszych szkołach.

Dwujęzyczny znak po duńsku (wyżej) i grenlandzku (niżej).

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Przed spółgłoską języczkową ([q] albo [ʁ]) fonem /i/ jest realizowany jako [e] albo [ɛ], a /u/ jako [o] albo [ɔ]. Ta alternacja ma odwzorowanie we współczesnej standardowej ortografii: przed <q> i <r> litera <e> oznacza fonem /i/, a <o> – fonem /u/.

Samogłoski podwójne są wymawiane jako dwie mory, fonologicznie są więc sekwencjami samogłosek, nie długimi samogłoskami, zapisywane są jednak za pomocą dwóch samogłosek. Nie ma akcentu wyrazowego jako takiego, ale sylaby ciężkie (z podwójną samogłoską albo przed zbitką spółgłosek) brzmią jak akcentowane. Niektóre rodzaje intonacji również brzmią jak akcentowanie.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Symbol pomiędzy ukośnikami // oznacza fonem, a następująca po nim litera to zapis tego fonemu według nowej standardowej ortografii języka grenlandzkiego z 1973.

  Wargowa Dziąsłowa Podniebienna Miękkopodniebienna Języczkowa
Zwarta /p/ - p /t/ - t /k/ - k /q/ - q
Szczelinowa /v/ - v~f[1] /s/ - s /ɣ/ - g
Nosowa /m/ - m /n/ - n /ŋ/ -  ng
Płynna /l/ - l ~ /ɬ/ -  ll /ʁ/ - r
Półotwarta /j/ - j

Fonologia języka grenladzkiego odróżnia się od fonologii innych języków inuickich swoją asymilacją fonetyczną. Przykład: Jedno z najszerzej znanych słów w Inukitut to iglu ("dom"); jego odpowiednik zaś w grenlandzkim to illu – inuktitucka zbitka /gl/ została zasymilowana do bezdźwięcznej spółgłoski bocznej.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Język grenladzki, jak i inne języki inuickie, jest polisyntetyczny i ergatywny. Niemal brak w nim słów złożonych, głównie zawiera słowa pochodne.

Grenlandzki posiada czasowniki przechodnie i nieprzechodnie. Rozróżnia cztery osoby (pierwszą, drugą, trzecią i obwiatyw), dwie liczby (pojedynczą i mnogą; bez podwójnej, właściwej językowi inuktitut), osiem trybów (oznajmujący, imiesłów, rozkazujący, optativus i trzy rodzaje łączącego), dziesięć przypadków (absolutivus, ergativus, equativus, narzędnik, miejscownik, allativus, ablativus, prolativus; dla niektórych rzeczowników też mianownik i biernik).

Ortografia[edytuj | edytuj kod]

Wygląd litery ĸ w grenlandzko-duńskim słowniku z 1926 r.

W przeciwieństwie do kanadyjskich języków eskimo-aleuckich język grenlandzki jest zapisywany alfabetem łacińskim, a nie alfabetem inuktitut (odmianą sylabariusza kanadyjskiego). Specjalna litera, Kra (ĸ), była używana, dopóki reforma ortograficzna z 1973 nie zastąpiła jej literą q[2].

Przypisy

  1. <f> to sposób zapisania ubezdźwięcznionej geminaty /vv/.
  2. greenlandic (PDF)