Izabela Stachowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Izabela "Czajka" Stachowicz
Izabela "Czajka" Stachowicz
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1893
Sosnowiec
Data i miejsce śmierci 11 grudnia 1969
Warszawa
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Izabela "Czajka" Stachowicz (ur. 5 listopada 1893 w Sosnowcu jako Izabela Szwarc, zm. 11 grudnia 1969 w Warszawie) – polska pisarka pochodzenia żydowskiego, skandalistka i muza artystów.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Córka zamożnego przedsiębiorcy Wilhelma Szwarza i Felicji - Francuzki, która po rozstaniu z mężem, bez córki wróciła do Francji. Stryjeczna wnuczka zgierskiego myśliciela żydowskiego Izuchera Mosze Szwarca (Schwarza)[1][2]. Miała dwóch starszych braci, Fredka i Hilarego, oraz dwie młodsze siostry Ewę, która została malarką i Ellę, która wyszła za mąż za potomka Aleksandra Dumasa, Mariusa Dumas. Jej pierwszym mężem był Aleksander Hertz, drugim znany warszawski architekt Jerzy Gelbard (zamordowany przez Niemców na Majdanku), trzecim Władysław Stachowicz. Znana też jako Bela lub Bella.

Ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Pięknych w Paryżu. Przyjaciółka i muza Witkacego[3], Gombrowicza (z którym już po wojnie spotkała się w Buenos Aires, a relację z tego spotkania – co spotkało się z dezaprobatą pisarza – drukowała w Przekroju), Iwaszkiewicza, rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego, muza artystów. Debiutowała w 1937 roku reportażem Moja podróż: Szlakiem Południa (wyd. F. Hoesick, Warszawa), wydanym pod pseudonimem Iza Bell. Pamiętana jest przede wszystkim jako autorka rozchwytywanych opowieści autobiograficznych – cyklu wspomnień, beletryzowanych i pełnych humoru, w których opisuje wiele postaci polskiej sceny kulturalnej. Pisze również o swoich podróżach po Europie, Afryce, Azji i Ameryce, a także o przeżyciach wojennych.

Czajka – Bela Hertz – była pierwowzorem Heli Bertz z powieści Witkacego Pożegnanie jesieni, gdzie Atanazy określa ją jako "św. Teresę zmieszaną pół na pół z żydowską sadystką, mordującą w kokainowym podnieceniu białogwardyjskich oficerów"[4][5].

Podczas wojny znalazła się w getcie warszawskim[6]. Po ucieczce z niego pod przybranym nazwiskiem Stefania Czajka wstąpiła do partyzanckiego oddziału AL[7].

Po wyzwoleniu została porucznikiem Wojska Polskiego. Skierowano ją do Wojewódzkiej Komendy MO w Katowicach. Jako pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie wzięła aktywny udział w odzyskaniu dóbr kultury narodowej po okupacji. Ówczesny generalny konserwator Polski prof. Jan Zachwatowicz wspominał, że zaraz po wojnie wyruszył z ekipą na poszukiwanie zrabowanych dzieł sztuki. Bazą były Katowice, gdzie wiosną 1945 roku dołączyła do nich Izabela Czajka, która w ekipie prof. Stanisława Lorentza (znajomy Czajki ze studiów na uniwersytecie) penetrowała Dolny Śląsk w poszukiwaniu wywiezionych przez okupanta obrazów i dzieł sztuki. W czasie okupacji Niemcy zarekwirowali jej i mężowi ponad 250 obrazów olejnych, rysunków i grafik, w tym jej portrety pędzla Matisse'a, była więc pełna nadziei, ze być może trafi na ślad zrabowanych jej arcydzieł. W czasie poszukiwań w Kłodzku Czajka-Stachowicz spotkała znajomych oficerów. Od kpt. Zygmunta Bratkowskiego, wojskowego komendanta Kłodzka, dowiedziała się, że w knajpce w Przesiece koło Jeleniej Góry, zauważył on leżące pod ścianą skrzynie z napisami „Matejko”. Poszukiwacze skradzionych dzieł istotnie znaleźli w restauracji "Waldschlösschen" skrzynie z arcydziełami Matejki: "Rejtanem", "Batorym pod Pskowem", "Unią lubelską". Obrazy Matejki natychmiast przeniesiono do muzeum w Jeleniej Górze. 6 sierpnia wraz z innymi ze znalezionych dzieł przewieziono je pod eskortą żołnierzy 7 Dywizji WP do Muzeum Narodowego w Warszawie[8]. W 1946 odeszła z milicji w stopniu kapitana i wróciła do Warszawy.

Po wojnie promotorka malarza Teofila Ociepki, któremu w 1948 r. zorganizowała indywidualną wystawę w Warszawie, promując go jako polskiego Celnika Rousseau. Pomogli jej w tym przyjaciele, m.in. Julian Tuwim czy Jan Kott. Warszawska wystawa zapoczątkowała wielką światową karierę artystyczną Ociepki. Teofil Ociepka i jego przyjaciele z ezoteryczno-artystycznej Grupy Janowskiej z Janowa Śl. uniknęli represji tylko dlatego, że Izabela Czajka-Stachowicz, otoczyła ich grupę opieką[9][10].

W późniejszym okresie krytycznie oceniała władze, a jak pisał reżimowy dziennikarz Ryszard Gontarz w 1967 w klubie "Babel" warszawskiego oodziału TSKŻ chwaliła Izrael, szczególnie zachwycając się młodzieżą i armią „gotową bronić ojczyzny przed agresją Arabów”. Propagowała wśród słuchaczy powieść L. Urisa Exodus[11].

Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[12].

Biografię Czajki pt. Szatańska księżniczka: Opowieść o Izabeli Czajce-Stachowicz napisała Krystyna Kolińska, wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, 1992. W 2011 r. wyszła kolejna biografia Czajki autorstwa Pauliny Sołowianiuk Ta piękna mitomanka. O Izabeli Czajce-Stachowic[13].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Izabela Czajka-Stachowicz jako porucznik

Reportaż[edytuj | edytuj kod]

Moja podróż. Szlakiem Południa (jako Iza Bell; Warszawa 1937)

Poezja[edytuj | edytuj kod]

Pieśni żałobne Getta (jako Izabela Gelbard; Katowice 1946); według przedmowy Władysława Broniewskiego zbiór wydano w 3 językach.

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  1. Ocalił mnie kowal, 1956
  2. Córka czarownicy na huśtawce, 1958
  3. Lecę w świat, 1958
  4. Król węży i salamandra, 1960
  5. Moja wielka miłość, 1961
  6. Płynę w świat, 1961
  7. Małżeństwo po raz pierwszy, 1962
  8. Nigdy nie wyjdę za mąż, 1966
  9. Dubo... Dubon... Dubonnet, 1970

Przypisy

  1. Izabela Czajka-Stachowicz, Córka czarownicy na huśtawce, KAW 1992, str. 31
  2. Izabela Gelbard (Czajka), Pieśń o moim dziadku Izucherze Szwarcu ze Zgierza [1]
  3. Katalog cyfrowych książek tekstowych BCPZN. Szkice [2]
  4. Jacek Dehnel, „Lala”, WAB 2007, str. 328-329
  5. Jan Zbigniew Słojewski, Perswazje i wycinki, „Polityka” nr 40/1999 [3]
  6. Wiera Gran (Grynberg), Sztafeta oszczerców [4]
  7. Artur Hutnikiewicz, Andrzej Lam, Literatura polska XX wieku, Wydawn. Naukowe PWN, 2000
  8. Włodzimierz Kalicki, Rejtan pod szynkwasem [5]
  9. Seweryn A. Wisłocki, W kręgu okultystów Janowa: Teofil Ociepka i jego uczniowie [6]
  10. "Nieznany Świat" 3/2008 (207) [7]
  11. www.ipn.gov.pl/download.php?s=1&id=13378 Franciszek Dąbrowski, Ryszard Gontarz, Funkcjonariusz UB i SB, dziennikarz PRL, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej nr 3/2008, s. 23
  12. Jadwiga Czachowska, Alicja Szałagan, Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1994
  13. Paulina Sołowianiuk - Ta piękna mitomanka. O Izabeli Czajce-Stachowicz. Wydawnictwo Iskry. [dostęp 2011-09].