Język abchaski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Аҧсуа бызшәа
Obszar Gruzja (Abchazja, Adżaria), Turcja
Liczba mówiących ok. 100 tys.
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki kaukaskie
 Północno-zachodnie
  Język abchaski
Pismo zmodyfikowana cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy Abchazja
Kody języka
ISO 639-1 ab
ISO 639-2 abk
SIL ABK
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku abchaskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka abchaskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-abchaski online

Język abchaski (abch. аҧсуа бызшәа) – język należący do rodziny języków kaukaskich, używany przez Abchazów. Jest to język aglutynacyjny i polisynetyczny, używany w Abchazji (ok. 100 tys. osób) i częściowo w Adżarii oraz w północno-wschodniej Turcji[1] (ocenia się, iż liczba osób pochodzenia abchaskiego w Turcji może wynosić nawet 500 tys. osób[potrzebne źródło], choć większość z nich język zna raczej biernie, na co dzień posługując się głównie tureckim).

Abchaski jest blisko spokrewniony z językiem abazyńskim. Wyróżnia się dialekty: abżujski (legł u podstawy języka literackiego), bzybski oraz sadzki (w Turcji).

Język abchaski jest niezwykle interesujący ze względu na to, iż jest to język skrajnie spółgłoskowy. Niektóre gramatyki podają, iż w języku tym występują zaledwie dwie samogłoski: otwarta samogłoska a oraz zamknięta samogłoska ǝ[2]. W zależności od pozycji w wyrazie obydwie te samogłoski mogą być wymawiane jako zbliżone do e, i, o lub u, jednak różnica między tymi dźwiękami nie jest relewantna i nie odgrywa większej roli dla rozumienia wyrazów. Czasem jednak, po uwzględnieniu wszystkich tych dźwięków podaje się liczbę 6 samogłosek. Z kolei liczba spółgłosek w dialekcie abżujskim, który stał się podstawą języka literackiego, wynosi 58, zaś w dialekcie bzybskim – 67. Dla porównania: w języku polskim mamy 8 samogłosek i 36 spółgłosek, co i tak – jeśli porównamy z innymi językami słowiańskimi – jest dużą liczbą.

Ze względu na sytuację polityczną Abchazji, język abchaski ma dziś stosunkowo wysoki prestiż i jest jednym z lepiej rozwiniętych „małych” języków Kaukazu. Jest to, wraz z językiem rosyjskim, oficjalny język samozwańczej Republiki Abchazji. Język ten używany jest w prasie, radiu i telewizji, powstaje w nim literatura piękna oraz dzieła naukowe. Ze względu na dzieje tego języka, dużo jest w nim zapożyczeń tureckich, gruzińskich oraz najnowszych – rosyjskich.

Alfabet abchaski[edytuj | edytuj kod]

Alfabet abchaski z lat 1928-1938, oparty na piśmie łacińskim

Pierwsze świadectwa języka abchaskiego zostały utrwalone w XIV w. przez podróżującego przez te tereny Ewliję Czelebiego. Pierwsze próby zapisywania tego języka podjęto w XIX w., po przyłączeniu Abchazji do Rosji. Pierwszy abchaski alfabet opracował w 1862 r. rosyjski kaukazolog Piotr Uslar. Wkrótce potem, w 1865 r. ukazał się pierwszy abchaski elementarz. Opracowany przez Uslara alfabet był oparty na cyrylicy i składał się z 37 liter. W 1905 r. alfabet ów poszerzono dodając kilka nowych liter, przez co alfabet liczył już wówczas 55 znaków.

W późniejszym okresie znany lingwista-poliglota i kaukazolog Mikołaj Marr (pochodzenia gruzińsko-szkockiego) opracował dla języka abchaskiego nowy, oparty na łacince alfabet złożony z 75 liter. Alfabet ten był w oficjalnym użyciu tylko dwa lata 1926 – 1928, do czasu opracowania nowego alfabetu, również opartego na łacince.

W 1937 r. wprowadzono nowy alfabet, oparty tym razem na piśmie gruzińskim, jednak dążenia Abchazów do odróżnienia i uniezależnienia się od Gruzinów doprowadziły do kolejnej zmiany: w 1954 r. na powrót wprowadzono alfabet oparty na grażdance. Taki obowiązuje do dzisiaj, choć dyskutuje się także nad ewentualnym wprowadzeniem alfabetu opartego na łacince[potrzebne źródło].

Współczesny alfabet
Litera Transliteracja IPA
А а a /a/; /aː/ (< */ʕa, aʕ/)
Б б b /b/
В в v /v/
Г г g /ɡ/
Гь гь g' /ɡʲ/
Гә гә /ɡʷ/
Ҕ ҕ ġ /ɣ ~ ʁ/
Ҕь ҕь ġ' /ɣʲ ~ ʁʲ/
Ҕә ҕә ġ° /ɣʷ ~ ʁʷ/
Д д d /d/
Дә дә /dʷ/ [d͡b]
Е е e /ɛ/
Ж ж ž /ʐ/
Жь жь ž' /ʒ/
Жә жә ž° /ʒʷ/
З з z /z/
(Ҙ ҙ) /ʑ/
Ӡ ӡ ʒ /d͡z/
Ӡә ӡә ʒ° /d͡ʑʷ/
(Ӡ’ ӡ’) /d͡ʑ/
И и i /j, jɨ, ɨj/ [j, jə, iː]
К к k //
Кь кь k' /ʲ/
Кә кә /ʷ/
Қ қ /kʰ/
Қь қь k̢' /kʲʰ/
Қә қә k̢° /kʷʰ/
Ҟ ҟ //
Ҟь ҟь k̄' /ʲ/
Ҟә ҟә k̄° /ʷ/
Л л l /l/
М м m /m/
Н н n /n/
О о o /wa, aw/ [o]
П п p //
Ҧ ҧ /pʰ/
Р р r /r/
С с s /s/
(Ҫ ҫ) /ɕ/
Т т t //
Тә тә /ʷ/ [tʼ͡pʼ]
Ҭ ҭ /tʰ/
Ҭә ҭә t̢° /tʷʰ/ [t͡pʰ]
У у u /w, wɨ, ɨw/ [w, wə, uː]
Ф ф f /f/
Х х x /x ~ χ/
Хь хь x' /xʲ ~ χʲ/
Хә хә /xʷ ~ χʷ/
(Х’ х’) /χ ~ χˁ/
Ҳ ҳ /ħ/
Ҳә ҳә x̢° /ħʷ/
Ц ц c /t͡sʰ/
Цә цә /t͡ɕʷʰ/
(Ц’ ц’) /t͡ɕʰ/
Ҵ ҵ /t͡sʼ/
Ҵә ҵә c̄° /t͡ɕʼʷ/
(Ҵ’ ҵ’) /t͡ɕʼ/
Ч ч č /t͡ʃʰ/
Ҷ ҷ č̢ /t͡ʃʼ/
Ҽ ҽ ċ /t͡ʂʰ/
Ҿ ҿ ċ̨ /t͡ʂʼ/
Ш ш š /ʂ/
Шь шь š' /ʃ/
Шә шә š° /ʃʷ/
Ы ы y /ɨ/
Ҩ ҩ /ɥ ~ ɥˁ/ (< */ʕʷ/)
Џ џ ǰ /d͡ʐ/
Џь џь ǰ' /d͡ʒ/

Przypisy

  1. Ludy i języki świata. pod red. Krystyny Damm i Aldony Mikusińskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, seria: PWN Leksykon. ISBN 83-01-13070-9.
  2. К. В. Ломтатидзе, Абхазский язык, [w:] Языки народов СССР, t. 4: Иберийско-кавказские языки, Москва 1967, s. 103.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]