Klawesyn

Klawesyn flamandzki

Klawesyn (fr. clavecin) – znany powszechnie w Europie od XV wieku instrument strunowy szarpany, wyposażony w klawiaturę, zaliczany do rodziny cytr.

W instrumencie tym struny zostają wzbudzone poprzez mechanizm skoczków zaopatrzonych w tzw. "piórka" wykonane z twardych partii piór ptasich, lub współcześnie z tworzyw sztucznych. "Piórka" wprawione w ruch za pomocą mechanizmu klawiszowego szarpią struny naciągnięte nad płytą rezonansową. W typowej formie wykształconej XVI wieku, klawesyn miał najczęściej co najmniej podwójny naciąg strun, oraz jeden, lub - podobnie jak w organach - dwa manuały (klawiatury). Naciskając jeden klawisz można było wydobyć jednocześnie dźwięk z jednej, dwóch lub nawet kilku strun, które również transponowały w interwale oktawy. Główny system strun strojono w stroju naturalnym (8' - rejestr ośmiostopowy) i dublowano. W instrumentach większych, posiadających dwa manuały i więcej systemów strun stosowano także struny strojone oktawę wyżej (4' - rejestr czterostopowy) bądź niezwykle rzadko o oktawę niżej (16' - rejestr szesnastostopowy). W brzmieniu rejestr ośmiostopowy odpowiadał wysokości dźwięku zapisanej w nutach, zaś czterostopowy rejestr transponował oktawę w górę. Przykładowo: dźwiękowi c' ("c razkreślne") w zapisie nutowym, zagranym na systemie strun w rejesrze 4' odpowiadał brzmiący ton c ("c dwukreślne"). Rejestr 16' transponował analogicznie - o oktawę w dół.

Klawesyn nie miał możliwości różnicowania dynamicznego poprzez siłę nacisku klawisza (siłę uderzenia), tak jak to jest możliwe podczas gry np. na fortepianie. Mocniejsze lub słabsze uderzenie w klawisze nie powodowało zwiększenia lub zmniejszenia wolumenu. Zmian w sile brzmienia dokonywano poprzez włączanie, lub wyłączenie kolejnych systemów strun (zmiana registrów) oraz wzbogacanie faktury muzycznej improwizowanymi ozdobnikami. Technika gry pod względem zmian rejestrów przypominała technikę organową. Barwa dźwięku klawesynu stapiała się dobrze z innymi instrumentami strunowymi, zwłaszcza z: lutnią, chitarrone, gitarą a także ze smyczkami. Klawesyn był, obok organów i lutni, jednym z najczęściej wykorzystywanych instrumentów do realizacji partii basso continuo. Pod koniec wieku XVIII klawesyn wyszedł z użycia ze względu na rozpowszechnienie się fortepianu, który miał większe możliwości interpretacyjne, odpowiadające potrzebom kompozytorów okresu klasycyzmu.

Renesans klawesynu nastąpił na początku XX wieku głównie za sprawą polskiej klawesynistki Wandy Landowskiej. Obecnie instrument ten wchodzi zazwyczaj w skład zespołów zajmujących się stylową interpretacją muzyki dawnej.

Odmiany klawesynu

• gravicembalo, używany w XVI i XVII w. głównie przez dyrygentów zespołu instrumentalnego do realizacji generałbasu (basso continuo). Duży klawesyn o długich strunach.
• unison, instrument o zdwojonych strunach strojonych w unisonie.
• wirginał
• szpinet (spinet, w Polsce nazywany excellencikiem)
• klawicyterium (claviciterium) - ze strunami ustawionymi pionowo; praprzodek pianina, popularny w Europie od XVI, do końca XVIII w.

Historia

Od końca XVI w. klawesyn, w zależności od regionu Europy i konkretnego instrumentu, mógł posiadać dwie klawiatury, a także możliwość zmiany barwy dźwięku (tzw. rejestry). Niemożność różnicowania dynamicznego dźwięków w pewnym stopniu kompensowało zdwajanie dźwięków w oktawach.

W XVII i pierwszej połowie XVIII w. klawesyn pełnił podstawową funkcję w orkiestrze operowej i symfonicznej, realizując basso continuo, był też używany jako instrument solowy i kameralny. XVII wieku to także okres, kiedy zaczyna powstawać pierwszy repertuar idiomatyczny - przeznaczony wyłącznie na ten instrument.

W XVIII w., zwłaszcza dzięki Rewolucji Francuskiej klawesyn został stopniowo wyparty przez fortepian.

Wiek XIX przyniósł zapomnienie klawesynu. Jego ponowne odkrycie nastąpiło na począktu wieku XX, zaś od lat 60' buduje się idealne kopie instrumentów epokowych, zachowanych do naszych czasów.

Klawesyn w muzyce popularnej

• Jimi Hendrix - Burning of the Midnight Lamp
• Tori Amos - Blood Roses, Caught a Lite Sneeze
• The Beatles - Piggies
• Linda Ronstadt - Long, Long Time
• The Beach Boys - Pet Sounds, Good Vibrations
• Queen - Fairy Feller's Master Stroke
• Paula Abdul - Blowing Kisses In The Wind
• The Stranglers - Golden Brown
• Deep Purple - Blind
• Sonata Arctica - UnOpened
• Björk - Scary
• Rainbow - Black Masquerade
• Red Hot Chili Peppers - Eskimo
• Red Hot Chili Peppers - Wet Sand
• ABC - Tears Are Not Enough
• Marilyn Manson - The Golden Age of Grotesque
• Moon'Doc - (In the Name of) The Lord
• Jamelia - No More
• Kult - Wróci Wiosna, Baronowo
• Emilie Autumn
• Moi dix Mois
• Elektryczne Gitary - Rycerz bije

Zobacz też

• muzyka
• instrument muzyczny