Klawesyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klawesyn flamandzki
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Cymbał”. Zobacz też: Cymbały.

Klawesyn (fr. clavecin, wł. (clavi)cembalo) – znany powszechnie w Europie od XV wieku instrument strunowy szarpany, wyposażony w klawiaturę, zaliczany do rodziny cytr.

W instrumencie tym struny zostają wzbudzone poprzez mechanizm skoczków zaopatrzonych w tzw. "piórka" wykonane z twardych partii piór ptasich, twardej skóry lub współcześnie z tworzyw sztucznych. "Piórka" wprawione w ruch za pomocą mechanizmu klawiszowego szarpią struny naciągnięte nad płytą rezonansową. W typowej formie wykształconej w XVI wieku, klawesyn miał najczęściej co najmniej podwójny naciąg strun, oraz jeden, lub - podobnie jak w organach - dwa manuały (klawiatury). Naciskając jeden klawisz można było wydobyć jednocześnie dźwięk z jednej, dwóch lub nawet kilku strun, które również transponowały w interwale oktawy. Główny system strun strojono w stroju naturalnym (8' - rejestr ośmiostopowy) i dublowano. W instrumentach większych, posiadających dwa manuały i więcej systemów strun stosowano także struny strojone oktawę wyżej (4' - rejestr czterostopowy) bądź niezwykle rzadko o oktawę niżej (16' - rejestr szesnastostopowy). W brzmieniu rejestr ośmiostopowy odpowiadał wysokości dźwięku zapisanej w nutach, zaś czterostopowy rejestr transponował oktawę w górę. Przykładowo: dźwiękowi c1 ("c razkreślne") w zapisie nutowym, zagranym na systemie strun w rejestrze 4' odpowiadał brzmiący ton c2 ("c dwukreślne"). Rejestr 16' transponował analogicznie - o oktawę w dół.

Skoczek klawesynu. Widoczne piórko szarpiące strunę (tutaj z tworzywa sztucznego)

Klawesyn nie miał możliwości różnicowania dynamicznego poprzez siłę nacisku klawisza (siłę uderzenia), tak jak to jest możliwe podczas gry np. na fortepianie. Mocniejsze lub słabsze uderzenie w klawisze nie powodowało zwiększenia lub zmniejszenia wolumenu. Zmian w sile brzmienia dokonywano poprzez włączanie lub wyłączenie kolejnych systemów strun (zmiana registrów) oraz wzbogacanie faktury muzycznej improwizowanymi ozdobnikami. Technika gry pod względem zmian rejestrów przypominała technikę organową. Dźwignie rejestrowe mogły być ręczne, kolanowe i nożne[1]. Barwa dźwięku klawesynu stapiała się dobrze z innymi instrumentami strunowymi, zwłaszcza z: lutnią, chitarrone, gitarą a także ze smyczkami. Klawesyn był, obok organów i lutni, jednym z najczęściej wykorzystywanych instrumentów do realizacji partii basso continuo. Pod koniec wieku XVIII klawesyn wyszedł z użycia ze względu na rozpowszechnienie się fortepianu, który miał większe możliwości interpretacyjne, odpowiadające potrzebom kompozytorów okresu klasycyzmu.

Renesans klawesynu nastąpił na początku XX wieku głównie za sprawą polskiej klawesynistki Wandy Landowskiej.[potrzebne źródło] Obecnie instrument ten wchodzi zazwyczaj w skład zespołów zajmujących się stylową interpretacją muzyki dawnej.

Odmiany klawesynu[edytuj | edytuj kod]


Historia[edytuj | edytuj kod]

Od końca XVI w. klawesyn, w zależności od regionu Europy i konkretnego instrumentu, mógł mieć dwie klawiatury i jeden pedał, czyli klawiaturę nożną, a także możliwość zmiany barwy dźwięku (tzw. rejestry). Niemożność różnicowania dynamicznego dźwięków w pewnym stopniu kompensowało zdwajanie dźwięków w oktawach.

W XVII i pierwszej połowie XVIII w. klawesyn pełnił podstawową funkcję w orkiestrze operowej i barokowej, realizując basso continuo, był też używany jako instrument solowy i kameralny. XVII wieku to także okres, kiedy zaczyna powstawać pierwszy repertuar idiomatyczny - przeznaczony wyłącznie na ten instrument.

W XVIII w., zwłaszcza dzięki Rewolucji Francuskiej klawesyn został stopniowo wyparty przez fortepian.

Wiek XIX przyniósł zapomnienie klawesynu. Jego ponowne odkrycie nastąpiło na począktu wieku XX, zaś od lat 60' buduje się dokładne kopie instrumentów epokowych, zachowanych do naszych czasów.

Klawesyn w muzyce popularnej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło klawesyn w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Klawesyn (pol.). pszoniak.net. [dostęp 2014-10-13].
  2. Classic Albums: Electric Ladyland DVD,. Eagle Rock, Experience Hendrix, 1997. (ang.)