Partia Socjalistów-Rewolucjonistów
Eserowcy, eserzy (ros. эсеры, skrót nazwy "Partia Socjalistów-Rewolucjonistów" ros. Партия социалистов-революционеров ПСР) – rosyjska partia polityczna założona w 1901 roku przez rewolucjonistów wywodzących się z tzw. narodników, początkowo nielegalna.
Historia [edytuj]
Program partii przewidywał przekształcenie Rosji w republikę demokratyczną, w której dominowałaby klasa chłopska. Partia domagała się także socjalizacji ziemi (tzn. przekazania decyzji o sposobie jej użytkowania wspólnotom wiejskim) i konfiskaty ziemi obszarniczej. Ważnym składnikiem partii była Organizacja Bojowa, stosująca terror (gł. zamachy na wysokich urzędników carskich) oraz odgrywająca znaczącą rolę w rewolucji 1905 roku. Umiarkowana, legalna gałąź była określana jako trudowicy.
Przywódcy
- Wiktor Czernow – główny ideolog socjalistów-rewolucjonistów
- Grigorij Gerszuni
- Jewno Azef – organizator wielu zamachów, zdemaskowany jako agent Ochrany
- Borys Sawinkow – czołowy działacz Organizacji Bojowej
Po rewolucji lutowej partia wyszła z podziemia i zaczęła odgrywać dużą rolę polityczną. Eserowiec Aleksander Kiereński został ministrem sprawiedliwości, następnie wojny, a od 18 lipca 1917 premierem Rządu Tymczasowego; Wiktor Czernow otrzymał tekę ministra rolnictwa, Nikołaj Awksientiew ministra spraw wewętrznych, Borys Sawinkow wiceministra spraw wewnętrznych. Prowadzona przez rząd polityka kontynuacji udziału w I wojnie światowej spowodowała niepopularność partii wśród robotników i żołnierzy, i choć nadal popierały ją masy chłopskie w partii nastąpił rozłam: frakcja lewicowych eserowców (zwanych też w polskiej literaturze "lewymi eserami" (rusycyzm)), kierowana przez Marię Spiridonową i Borysa Kamkowa, przeszła do opozycji. W jedynych wolnych wyborach do rozpędzonej później przez bolszewików Konstytuanty w listopadzie 1917 eserowcy uzyskali 17 943 000 głosów (41%)- prawie dwa razy więcej głosów od bolszewików (10 661 000 głosów - 24%, na drugim miejscu).
Przewrót bolszewicki (rewolucja październikowa) został przeprowadzony z poparciem lewicowych eserów i weszli oni do rządu Lenina, natomiast "prawicowi" organizowali opór wobec bolszewików i poparli w wojnie domowej "białych". Eserowcami było wielu przywódców powstań chłopskich (m.in. Aleksander Antonow – przywódcy powstania chłopskiego w guberni tambowskiej tzw. antonowszczyzny), a także m.in. Fanny Kaplan, która dokonała nieudanego zamachu na Lenina. Wygrana bolszewików skazała przywódców eserowców na emigrację albo prześladowania w RFSRR a później w ZSRR. Dotyczyło to również lewicowych eserów, którzy nie poparli pokoju brzeskiego i w lipcu 1918 roku wystąpili przeciwko bolszewikom (rewolucja lipcowa). W roku 1922 przywódcy eserowców aresztowani przez CzK i OGPU zostali w procesie pokazowym skazani na śmierć lub długoletnie więzienie. Z uwagi na protesty działaczy socjalistycznych II Międzynarodówki wyroków śmierci nie wykonano. Żaden z sądzonych nie opuścił już jednak sowieckich więzień. Boris Sawinkow zwabiony do ZSRR i schwytany przez OGPU został zamordowany w roku 1925 po pokazowym procesie (upozorowano samobójstwo). Ci, którzy przeżyli wielki terror lat trzydziestych, zostali zamordowani przez NKWD w egzekucjach na początku wojny niemiecko-sowieckiej jesienią 1941 roku (m.in. Maria Spiridonowa).
Zobacz też [edytuj]
Bibliografia, literatura, linki [edytuj]
- Richard Pipes, Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd. PWN; ISBN 83-01-11521-1
- Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005; , Wydawnictwo "Magnum", ISBN 83-89656-15-9
- Program partii socjalistów-rewolucjonistów (1917) w: Програмы главнейших русских партий : 1. Народных социалистов. 2. Социал - демократической рабочей партии. 3. Социалистов-революционеров.4. Партии народной свободы. 5. Партии октябристов (Союз 17 октября 1905 г.). 6. Крестьянский союз. 7. Национальной демократическо-республиканской партии. 8. Политические партии различных национальностей России ("Украинцев", "Бунда", и др.) : с приложением статей: a) О русских партиях, б) Большевики и меньшевики. Broszura 1917 z opublikowanymi programami głównych rosyjskich partii politycznych. (język rosyjski).
