Rewolucja lutowa 1917
 |
| To jest artykuł z cyklu Historia Rosji |
 |
Ten artykuł od 2011-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Rewolucja lutowa – rosyjska rewolucja przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi i jego monarchii absolutnej. Wybuchła 18 lutego?/3 marca 1917 w Piotrogrodzie, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez rewolucję październikową. Rewolucja obaliła monarchię w Rosji.
Spis treści |
Geneza [edytuj]
Mikołaj II Romanow (ur. 1868, zm. 1918) objął panowanie 1 listopada 1894. Carat od początku XX wieku znajdował się w stałym kryzysie, wywoływanym przez konflikty z różnymi środowiskami. Najważniejszym z nich było utrzymywanie anachronicznego systemu władzy, radykalnie różniącego się od ówczesnych ustrojów krajów Europy Zachodniej. Sprzeciw wobec jakichkolwiek prób demokratyzacji Rosji powodował radykalizację nastrojów wśród inteligencji i burżuazji. Innym równie ważnym czynnikiem była polityka wewnętrzna caratu względem nierosyjskich narodów, mająca na celu rusyfikację Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Ukrainy.
Rewolucja 1905 przyniosła manifest październikowy, będący de facto pierwszą konstytucją. Strajki zostały opanowane w 1906, lecz następne lata nie przynosiły znaczącej poprawy nastrojów. Rola utworzonej po rewolucji Dumy Państwowej (izby niższej parlamentu, pochodzącej z wyborów) była przez cara ograniczana.
Zaangażowanie się Rosji w I wojnę światową obnażyło słabość monarchii i aparatu urzędniczego. 23 sierpnia 1915 car Mikołaj II zdymisjonował naczelnego dowódcę wojsk rosyjskich Mikołaja Mikołajewicza Romanowa, uznając go winnym niepowodzeń wojennych. 25 sierpnia 1915 car osobiście objął stanowisko naczelnego wodza. Wojsko źle przyjęło tę zmianę, ponieważ obawiano się, że rodzinne związki cara z niemieckim cesarzem Wilhelmem II Hohenzollernem mogą skłonić go do paktowania z wrogiem, a nawet zdrady[1]. W dodatku car nie był przygotowany do dowodzenia siłami rosyjskimi. Nieudolnie dowodzone i źle wyposażone oddziały zaczęły ponosić klęski, co zmusiło Rosjan do wycofania się z terytoriów Polski i Litwy we wrześniu 1915. Było to brzemienne w skutkach, gdyż do opozycji (mienszewików, bolszewików i kadetów) dołączyli konserwatyści i nacjonaliści, którzy przedtem popierali częściowo politykę caratu.
Mikołaj II nie cieszył się zbyt dużym autorytetem wśród poddanych. Jednocześnie podejrzewano carycę Aleksandrę Fiodorownę o sprzyjanie Niemcom; jej ojciec był księciem Hesji. Caryca coraz bardziej ulegała wpływom rzekomego mnicha Rasputina, który wykorzystywał jej wpływy, aby niszczyć swoich wrogów[2].
Od początku I wojny światowej rząd Niemiec utrzymywał kontakty z rosyjskimi bolszewikami mieszkającymi na emigracji, głównie w Szwajcarii[2]. Od 1916 w rosyjskiej armii nasilały się strajki i bunty, w których uczestniczyli głównie świeżo powołani żołnierze. Pod koniec 1916 Mikołaj II popadł w depresję[3].
Od 1907 rewolucjonista rosyjski Lew Trocki przebywał na emigracji, gdzie ukrywał się po ucieczce w 1907 z zesłania na Syberię.
Spisek przeciw Mikołajowi II [edytuj]
|
|
Ta sekcja od 2011-12 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Po wybuchu I wojny światowej siły opozycji przygotowywały przewrót pałacowy (zamach stanu) przeciw Mikołajowi II. Spiskowcy zakładali, że po zmuszeniu cara do podpisania abdykacji, na tronie zasiądzie jego małoletni syn Aleksy Romanow (ur. 1904, zm. 1918), w imieniu którego rządy będzie sprawować regent – młodszy brat Mikołaja II – wielki książę Michał II Romanow (ur. 1878, zm. 1918).
Twórcy zamachu uzgodnili, że musi on mieć miejsce nie później niż w kwietniu 1917. Na kwiecień bowiem była zaplanowana, skoordynowana z sojusznikami, ofensywa Ententy, która nieuchronnie prowadziłaby do wzrostu patriotyzmu. Stłumieniu uległoby niezadowolenie ludności, a dodatkowo organizowanie uroczystości państwowych spowodowałoby niemożność rewolucji. Plan spiskowców był prosty: w czasie następnej podróży cara pociągiem z Piotrogrodu do Mohylewa (ok. 700 km), do Stawki Naczelnego Dowódcy, wojsko miało zatrzymać pociąg i aresztować monarchę.
Rząd carski, wbrew powszechnemu przekonaniu, przewidywał możliwe „emocje” ludności. W styczniu i lutym 1917 rząd opracował plan rozwiązania ewentualnych zamieszek, ale plan nie przewidywał masowego powstania w Piotrogrodzie. Garnizon piotrogrodzki liczył, według różnych szacunków, od 160 tys. do 200 tys. żołnierzy, jednak większość z nich przedstawiała niewielką sprawność wojskową[3].
Przebieg [edytuj]
W styczniu i lutym 1917 miały miejsce w Rosji strajki. Podsycali je polityczni agitatorzy.
Za początek rewolucji uchodzi strajk robotników z Zakładów Putiłowskich w Piotrogrodzie (największej pod względem produkcji firmy metalurgiczno-maszynowej w Rosji) 18 lutego?/3 marca 1917, z żądaniem podwyżki wynagrodzeń o 50%. Administracja fabryki nie wyraziła zgody na tak wysoką podwyżkę i wydała nakaz zwolnienia wszystkich pracowników oraz zamknięcia fabryki. W rezultacie 36 000 pracowników zostało bez pracy.
Na początku marca 1917 w Piotrogrodzie wystąpiły trudności z dostawami chleba, z powodu mrozu i zasp śnieżnych. Sparaliżowany został transport kolejowy, co dodatkowo drastycznie pogorszyło zaopatrzenie Piotrogrodu w opał. Z powodu braku energii fabryki zawieszały produkcję i tysiące robotników, początkowo niegroźnych, pojawiało się na ulicach[3]. Dodatkowo pogłoski o zbliżającym się wprowadzeniu kartek na chleb doprowadziły do wykupowania ze sklepów chleba, którego nigdy wcześniej w stolicy imperium nie brakowało. Przed sklepami ustawiały się kolejki. Agitatorzy polityczni przekazywali masom pracowników slogany polityczne. Rozpoczęły się rozprawy o zbliżającym się głodzie i możliwym braku chleba w stolicy. Te prowokacyjne pogłoski miały spowodować poważne zaburzenia i zamieszki, co faktycznie się udało. Wystąpienia zmieniły charakter z kryzysu żywnościowego na polityczne.
22 lutego?/7 marca car opuścił Carskie Sioło i wyjechał do Mohylewa, do Stawki Naczelnego Dowódcy.
23 lutego?/8 marca odbyła się demonstracja z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet, która szybko zmieniła się w antycarski wiec. Robotnicy Fabryki Kirowa wyszli na ulice z hasłami: „Precz z wojną!”, „Precz z autokracją!”, „Chleba!”. Szybko doszło do starć z policją. Zamieszki kontynuowane były przez następny dzień, 9 marca (24 lutego). Do pracowników Fabryki Kirowa zaczęli dołączać się robotnicy innych fabryk Piotrogrodu. Liczba strajkujących osiągnęła 90 tys. osób.
Car wydaje zakaz zgromadzeń publicznych, pod karą rozstrzelania i nakazuje robotnikom zaprzestanie strajku. Żołnierze nie chcieli stosować się do zaleceń tłumienia rozruchów.
25 lutego?/10 marca strajk obejmował już prawie wszystkie zakłady piotrogrodzkie. Gwałtowne zamieszki były skierowane głównie przeciw carskiej policji. Demonstrowało około 100 tys. robotników. Władze nie użyły siły i wieczorem zapanował spokój. Car polecił telegraficznie użyć przeciw demonstrantom wojska. Następnego dnia od rana armia obsadziła węzłowe punkty miasta[3].
26 lutego?/11 marca na ulice wyszło około 200 tys. ludzi i doszło do incydentów[3]. Przewodniczący Dumy Państwowej, Michaił Rodzianko wysłał do cara telegram, w którym poinformował o anarchii w stolicy. Ostrzegł cara, że powinien przebywać w Piotrogrodzie, bo sytuacja wymknie się spod kontroli. Car jednak zlekceważył to ostrzeżenie i pozostał poza stolicą[2]. Tego dnia nastąpiła próba sił. Oddziały wojska wkroczyły do Piotrogrodu i rozpędziły demonstracje przy użyciu siły. Żołnierze zaczęli strzelać do tłumu, zginęło 150 osób. Żołnierze z Pułku Pawłowskiego zapoczątkowali bunt w wojsku, odmawiając strzelania do cywilów, z którymi jako poborowi solidaryzowali się. Fraternizacja żołnierzy z protestującymi nie miała masowego charakteru, aczkolwiek żołnierze przyłączali się do wieców. Szybko bunt przeniósł się na pozostałe pułki w stolicy – 13 marca (28 lutego) rząd mógł liczyć tylko na około dwa tysiące żołnierzy. Wielu oficerów zostało zastrzelonych lub ukryło się.
Ludzie przekonali się, że rewolucja zaczęła się i że masy odnoszą sukces. Zorientowali się również, że rząd nie ma siły do stłumienia ruchu ze względu na fakt, że wojsko lada dzień wyjdzie otwarcie na stronę sił rewolucyjnych.
.jpg)
27 lutego?/12 marca demonstracje robotnicze wzmocnił bunt żołnierski[3]. Buntownicy usunęli posterunki prorządowe w Piotrogrodzie i przejęli kontrolę nad większością budynków publicznych. Został zajęty główny magazyn amunicji w mieście. Tłum wdarł się do siedziby Ochrany i zniszczył większość jej akt, zdemolowano także siedzibę Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Uwolniono więźniów z Twierdzy Pietropawłowskiej i innych więzień. Doszło do masowej grabieży sklepów, restauracji i domów. Uwolnieni więźniowie polityczni dołączyli do buntowników. Ludność niszczyła symbole państwowe. Car wciąż nie zdawał sobie sprawy z tego, jak groźna była sytuacja[3].
Rozpoczęło się formowanie „karnej ekspedycji”, z wojsk spoza stolicy, wiernych carowi. Ich możliwą wielkość szacuje się na ok. 50 tys. żołnierzy. Generał Nikołaj Iwanow został wyznaczony na naczelnego dowódcę Piotrogrodzkiego Okręgu Wojskowego, z pełnomocnictwami cara Mikołaja II do kierowania wszystkimi ministrami i zadaniem zaprowadzenia porządku i zdławienia rewolucji.
Od rana 28 lutego?/13 marca car usiłował powrócić pociągiem do Carskiego Sioła, jednak przejazd pociągu utrudniali i uniemożliwiali rewolucjoniści oraz ich zwolennicy. Car zdecydował więc, że pojedzie do Pskowa, gdzie mieściło się dowództwo frontu północnego[3].
1 marca?/14 marca o godz. 19:05 carski pociąg przyjechał do Pskowa, który okazał się ostatnią stacją podróży. Cały czas zmniejszała się liczba wojsk wiernych carowi. Żołnierze kolejno buntowali się i przechodzili na stronę rewolucji.
Wieczorem 1 marca?/14 marca gen. Iwanow przybył do Carskiego Sioła. W nocy z 14 na 15 marca otrzymał polecenie od cara nie podejmowania żadnych działań wojskowych, do czasu przyjazdu cara. W tym czasie zatrzymano także wszystkie jednostki, które były rzucone na Piotrogród.
2 marca?/15 marca car Rosji Mikołaj II uznał, że utrzymanie władzy jest niemożliwe[1] i abdykował na rzecz młodszego brata, wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza, na żądanie umiarkowanych polityków i monarchistów. Wskutek ciężkiej sytuacji w kraju, wielki książę nie przyjął korony i zrzekł się jej następnego dnia, przekazując całą władzę Tymczasowemu Komitetowi Dumy. Gen. Nikołaj Iwanow został aresztowany.
Na prowincji zmiana ustroju przeszła bez żadnych oporów lub prób buntu. W ciągu kilku dni runęła trzystuletnia monarchia, bo nikt nie chciał jej już bronić. Rewolucja kosztowała życie mniej niż 1500 osób[3].
Ośrodki władzy [edytuj]
Na czele rewolucji próbowały stanąć dwa ośrodki władzy, powstałe 27 lutego?/12 marca: powołany przez Dumę – popierany przez centrystów i umiarkowanych – Tymczasowy Komitet Dumy oraz Piotrogrodzka Rada (Sowiet), zdominowany przez eserów i socjaldemokratów. 15 marca Tymczasowy Komitet Dumy został przekształcony w Rząd Tymczasowy na czele z kadetem, księciem Gieorgijem Lwowem przy poparciu eserów (Aleksander Kiereński) i umiarkowanych monarchistów (oktiabristów) (Aleksandr Guczkow).
Jednocześnie zaczęły powstawać rady i komitety robotnicze w miastach oraz żołnierskie na froncie.
Od marca do października [edytuj]
6 marca?/19 marca Rząd Tymczasowy ogłosił swój program: amnestię, demokratyczne wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego (które miało określić przyszły ustrój Rosji), wolność prasy i swobodne działanie stowarzyszeń i partii politycznych. Zapowiedziano kontynuowanie wojny „do zwycięskiego końca”.
8 marca?/21 marca została aresztowana carska rodzina i osadzona w areszcie domowym w pałacu w Carskim Siole. Przyczynami aresztu była ogromna nienawiść społeczeństwa rosyjskiego wobec cara i jego rodziny oraz ogromny majątek carskiej rodziny. Roczne dochody z rosyjskich posiadłości ziemskich cara szacowano ówcześnie na ok. 42 mln dolarów (równowartość ok. 1 mld dolarów obecnie). Udziały cara w amerykańskich kolejach oszacowano na równowartość ok. 9 mld dolarów obecnie. Majątek stanowiły również ogromne zbiory sztuki. Nowy rząd demokratyczny nie zgadzał się na wyjazd cara z Rosji; car zamierzał wyemigrować z rodziną do Anglii. Rząd Tymczasowy przeprowadził szczegółową inwentaryzację całego majątku cara, w tym również za granicą[1].
Niemcy z ogromną uwagą obserwowali wydarzenia w Rosji. Początkowo mieli nadzieję na podpisanie z Rządem Tymczasowym rozejmu, jednak rząd ten chciał dalszego udziału w wojnie. Niemcy postanowili wspomóc rewolucję i umożliwić Włodzimierzowi Leninowi powrót do Rosji, aby na miejscu włączył się w działania rewolucyjne i rozchwiał przeciwnika, tj. Rosję[4].
Pogarszająca się sytuacja gospodarcza oraz dalsze klęski na froncie nie sprzyjały jednak stabilizacji. 7 kwietnia (25 marca) rząd był zmuszony do wprowadzenia monopolu na handel zbożem i kartek na chleb.
Powrót Lenina ze współpracownikami 3 kwietnia?/16 kwietnia z emigracji w Szwajcarii do Piotrogrodu (zorganizowany i zrealizowany przez Niemców) nasilił pacyfistyczną agitację bolszewików. 17 kwietnia (4 kwietnia) Lenin ogłosił w Petersburgu swoje tezy kwietniowe (referat o konieczności rewolucji socjalistycznej, wygłoszony na zebraniu działaczy bolszewickich). 30 kwietnia?/13 maja bolszewicy stworzyli paramilitarne oddziały Gwardii Czerwonej. W tym samym czasie na wsi doszło do żywiołowych wystąpień chłopów, zajmujących majątki obszarnicze. 5 maja?/18 maja do Rządu Tymczasowego weszli mienszewicy (Irakli Cereteli, Matwiej Skobelew). W czerwcu powstała bliska bolszewikom partia lewicowych eserów.
Od 3 lipca?/16 lipca do 7 lipca?/20 lipca w Piotrogrodzie miały miejsce burzliwe demonstracje robotników, żołnierzy i marynarzy przeciw Rządowi Tymczasowemu (tzw. Dni Lipcowe). Rząd zdelegalizował partię bolszewików jako agentów niemieckich, a Lenin ukrył się w autonomicznym Wielkim Księstwie Finlandii (wciąż połączonej unią personalną z Imperium Rosyjskim). 8 lipca?/21 lipca, po dymisji Gieorgija Lwowa, nowy gabinet uformował eser Aleksander Kiereński. Szybko narastał kryzys gospodarczy, inflacja i przestępczość, a dezercje na froncie spowodowały 12 lipca?/25 lipca przywrócenie kary śmierci.
13 lipca?/26 lipca półlegalny zjazd bolszewików postanowił rozpocząć przygotowania do przejęcia władzy drogą powstania zbrojnego i ustanowienia własnej dyktatury.
Ofensywa wojsk niemieckich na początku września doprowadziła do zajęcia Rygi. 25 sierpnia?/7 września głównodowodzący wojsk rosyjskich, generał Ławr Korniłow, pod pretekstem możliwości bolszewickiej rewolty zażądał dymisji ministrów i wysłał do Piotrogrodu oddziały zbrojne. Premier Kiereński uznał to za próbę przejęcia władzy i wezwał robotników oraz marynarzy do obrony rządu; 30 sierpnia?/12 września sam przejął obowiązki głównodowodzącego. 1 września?/14 września rząd proklamował ustrój republikański.
9 września?/22 września, w wyniku nowych wyborów do Piotrogrodzkiej Rady, większość uzyskali bolszewicy na czele z Lwem Trockim. 7 października?/20 października do Piotrogrodu powrócił Lenin. 10 października?/23 października Komitet Centralny bolszewików przyjął rezolucję o powstaniu zbrojnym i stworzył pierwsze Biuro Polityczne. 12 października?/25 października Piotrogrodzka Rada utworzyła Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, oficjalnie dla obrony stolicy przed Niemcami – w rzeczywistości jako sztab przygotowujący przewrót – rewolucję październikową, która wybuchła w nocy, z 24 października?/6 listopada na 25 października?/7 listopada). 25 października?/7 listopada Kiereński opuścił Piotrogród.
21 listopada rząd Rosji Sowieckiej wystosował do ambasadorów i posłów państw biorących udział w wojnie notę, wzywającą do wszczęcia rokowań pokojowych, ale jedynie Niemcy na notę odpowiedziały pozytywnie. 3 grudnia rozpoczęły się pertraktacje, zakończone podpisaniem 5 grudnia umowy Rosji Sowieckiej z Niemcami. 15 grudnia zawarto rozejm, a od 22 grudnia rozpoczęto rokowania pokojowe. 3 marca 1918 został podpisany w Brześciu traktat brzeski, który stanowił wycofanie się Rosji z I wojny światowej.
17 lipca 1918 car wraz z rodziną zostali zamordowani przez bolszewików.
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 TVP, Sensacje XX wieku, odc. Złoto Romanowów.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 460.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Andrzej Garlicki Obalenie caratu.
- ↑ J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 465.
