Korpus Czechosłowacki

Trasa kolei transsyberyjskiej (linia czerwona Moskwa-Władywostok – jedyna istniejąca w 1918) – strategiczne znaczenie Korpusu Czechosłowackiego w wojnie domowej w Rosji 1918-1920

Korpus Czechosłowacki, Legion Czechosłowacki – formacja wojskowa utworzona w carskiej Rosji w trakcie I wojny światowej, złożona z jeńców oraz dezerterów narodowości czeskiej i słowackiej z armii austro-węgierskiej, walcząca w wojnie domowej w Rosji.

Jednostki czechosłowackie podczas I wojny światowej

Pierwszą jednostką sformowaną z ochotników czeskich mieszkających na terenie Cesarstwa Rosyjskiego była czeska "Drużyna" sformowana 14 sierpnia 1914, wkrótce po wybuchu wojny, początkowo o sile 720 ludzi. Był to oddział kadrowy, zajmujący się m.in. propagandą skierowaną do czeskich i słowackich żołnierzy armii Austro-Węgier, zachęcającą ich do dezercji (wielu czeskich i słowackich żołnierzy nie identyfikowało się z interesami Austro-Węgier, a ponadto z powodu popularnych przed wojną idei panslawistycznych, część niechętnie walczyła przeciw Rosji). Wśród pojedynczych dezercji, na stronę rosyjską przeszedł np. prawie cały 28. Pułk Piechoty 3 kwietnia 1915 i 8. Pułk w maju tego roku. Pierwszą większą jednostką sformowaną z jeńców czeskich i słowackich był Czechosłowacki Pułk Piechoty powstały 2 lutego 1916 roku. W maju 1916 przeformowano go w 7,5-tysięczną 1. Czechosłowacką Brygadę Strzelców, składającą się z pułków 1. i 2., a w marcu 1917 utworzono 3. pułk.

W czerwcu 1917 brygada została skierowana na front południowo-zachodni, w składzie rosyjskiej 11. Armii. Brygada walczyła podczas ofensywy Kiereńskiego w bitwie pod Zborowem 2 lipca 1917 roku przeciw wojskom austro-węgierskim. Bitwa ukazała wartość żołnierzy czechosłowackich, po czym 23 sierpnia 1917 utworzono z dotychczasowej brygady 1. "Husycką" Dywizję Piechoty w składzie 4 pułków. Następnie utworzono 2. Dywizję, a pod koniec września Korpus Czechosłowacki o sile 40 000 ludzi. Niewielka liczba żołnierzy czeskich wchodziła ponadto w skład rosyjskiego Pułku Szturmowego gen. Korniłowa.

Początkowy okres wojny domowej (XI 1917 - V 1918)

W czasie rewolucji październikowej 1917 roku 1. Dywizja była wciąż na froncie, a część korpusu stacjonowała w rejonie Kijowa, gdzie po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy (20 listopada) wzięła krótki udział w potyczkach z bolszewikami po stronie ukraińskich sił Centralnej Rady. Kilkuset żołnierzy czeskich dołączyło natomiast w grudniu do antybolszewickich oddziałów białych gen. Michaiła Aleksiejewa na południu Rosji, wchodząc następnie w skład Armii Ochotniczej i ponosząc w toku dalszej kampanii spore straty.

Czescy legioniści

Żołnierze czechosłowaccy nie zamierzali początkowo wikłać się w wojnę domową, a ich głównym celem była kontynuacja walki z państwami centralnymi i wyzwolenie ziem Czech i Słowacji. Dlatego wraz z zachodnimi państwami ententy opracowywano plany ewakuacji korpusu i przerzucenia go na front zachodni. W grudniu 1917 na skutek starań Tomasza Masaryka, korpus został uznany za siłę sojuszniczą - część Armii Czechosłowackiej we Francji. Początkowo rozważano północną drogę ewakuacji przez Archangielsk, lecz wkrótce stała się ona niedostępna i jedynym portem wchodzącym w grę stał się Władywostok na dalekim wschodzie.

Po podpisaniu pokoju z państwami centralnymi w Brześciu Litewskim przez bolszewicką Rosję 3 marca 1918 roku, nowe władze Rosji zawarły porozumienie z Czechami o ewakuacji Korpusu przez Władywostok do Francji. Jako punkt zborny do dalszej trasy wybrano Penzę. Podczas ewakuacji 1. Dywizji z frontu doszło 10-14 marca 1918 do walk o węzeł kolejowy Bachmacz z Niemcami, chcącymi uniemożliwić ewakuację, lecz wojska czechosłowackie się przebiły. Ewakuacja szła początkowo planowo, lecz stosunki między Czechosłowakami a bolszewikami były napięte. Porozumienie zakładało, że korpus pozostawi bolszewikom większość broni. Kolejne placówki żądały jednak zdawania dalszych ilości broni, a w dodatku na terenie Rosji przebywały duże ilości zmierzających na zachód uwolnionych niemieckich i austro-węgierskich jeńców, których postawa wobec korpusu była niepewna, a wielu zasiliło szeregi Armii Czerwonej. 14 maja 1918 doszło do incydentu pomiędzy Czechami a Austriakami na stacji w Czelabińsku, po którym czescy legioniści siłą odbili aresztowanych przez bolszewików czechosłowackich żołnierzy. Zdarzenie to, zinterpretowane jako rewolta, stało się jednym z impulsów zerwania porozumienia przez bolszewików.

Interwencja Korpusu w wojnie domowej (V-XII 1918)

Czechosłowaccy żołnierze we Władywostoku

21 maja 1918 Lew Trocki wydał rozkaz o rozbrojeniu Korpusu, znajdującego się w trakcie ewakuacji wzdłuż całej trasy kolei transsyberyjskiej. Trocki żądał wstrzymania wszystkich ruchów Legionu w kierunku wschodnim, żołnierze po rozbrojeniu mieli wstąpić do Armii Czerwonej, lub zostać wcieleni do bolszewickich "batalionów pracy", czyli zostać przymusową siłą roboczą w Rosji bolszewickiej, a nieposłuszni zastrzeleni. Bolszewickie oddziały zaatakowały następnie pozycje czeskie w kilku miastach. Czechosłowacy odrzucili 22 maja żądanie Trockiego i pomiędzy 25 maja a 8 czerwca 1918 opanowali większość węzłów kolejowych na trasie magistrali transsyberyjskiej odcinając połączenie Moskwy z Syberią i Dalekim Wschodem.). Gdy ogłoszono instrukcję Trockiego, do Władywostoku dotarło już ok. 14 tys. Czechosłowaków, lecz 20 500 żołnierzy rozciągniętych wzdłuż całej linii kolei objęło nad nią kontrolę, pokonując zwykle w poszczególnych miastach przeważające liczebnie siły bolszewików. W tym czasie państwa Ententy zmieniły stanowisko odnośnie wykorzystania korpusu i postanowiły użyć go do kontynuowania walk z państwami centralnymi na froncie wschodnim, w celu uniemożliwienia wzmocnienia ich sił na zachodzie. W lecie 1918 siły ententy dokonały desantu w Rosji, interweniując tym samym w wojnie domowej po stronie białych. Po zajęciu Samary przez Korpus, niekomunistyczni deputowani do rosyjskiej Konstytuanty (przede wszystkim eserowcy) utworzyli tam antybolszewicki rząd (tzw. Komucz). Korpus jako siła sojusznicza związana z Ententą stał się w konsekwencji najpoważniejszą antybolszewicką siłą militarną na terenach Powołża i Syberii. Żołnierze korpusu zajęli się także szkoleniem 30-tysięcznej Armii Ludowej podporządkowanej Komuczowi. Wraz z nią, 14 lipca zajęli Stawropol nad Wołgą, 22 lipca Symbirsk. Naczelnym dowódcą tego frontu był czechosłowacki generał Jan Syrový.

Pociąg pancerny "Orlik"

29 czerwca 1918 Czechosłowacy zdobyli Władywostok, a następnie rejon przyległy do wybrzeża (5. i 8. pułk, wraz z białymi siłami kozaków atamanów Siemionowa i Kałmykowa). Dalsze operacje w rejonie Chabarowska i Ussuri trwały do sierpnia 1918. Problemem pozostały tunele kolejowe na południowy wschód od jeziora Bajkał, zajęte przez bolszewików i przygotowane do wysadzenia w powietrze. Walki o nie trwały między 14 lipca a 16 sierpnia 1918 (walczył tam 6. Pułk gen. Gajdy i 1. Batalion Szturmowy wraz ze sprzymierzonymi oddziałami białych: Oficerskim Pułkiem Barnaulskim i kozakami płk. Trofimowa). Ostatecznie zdobyto tunele uszkodzone, lecz nadające się do szybkiej odbudowy. 1 września 1918 cała linia od Wołgi do Władywostoku znalazła się w sojuszniczym posiadaniu.

Na przełomie lipca-sierpnia 1918 z dalszych ochotników utworzono 3. Dywizję Piechoty (9., 10., 11. i 12. pułk) oraz pułk kawalerii, a w październiku drugi pułk kawalerii. Liczebność korpusu doszła do 70 000 ludzi. Artyleria korpusu po reorganizacji obejmowała trzy pułki artylerii polowej i trzy bataliony artylerii ciężkiej. Legion posiadał zdobyty w lipcu 1918 pociąg pancerny "Orlik" oraz improwizowane jednostki tego rodzaju i zdobyczne samochody pancerne, a także lotnictwo. Warto zauważyć, że w 1919 odziały czechosłowackie wprowadziły własny wzór umundurowania, tzw. władywostocki, szyty na zamówienie w Japonii.

7 sierpnia 1918 legion wraz z rosyjską Armią Ludową zdobył Kazań, a w nim zdeponowane tam rezerwy złota Banku Rosji, przejęte przez Komucz. Jednakże, po wzmocnieniu sił Armii Czerwonej, bolszewicy przeszli do ofensywy i odbili 10 września Kazań, następnie Symbirsk, Syzrań i w październiku Samarę. Rządy Komucza zastąpił w tym czasie Dyrektoriat, a 18 listopada - dyktatura admirała Aleksandra Kołczaka, któremu pomagał ambitny czeski gen. Radola Gajda (po późniejszym zdymisjonowaniu go, Gajda próbował 17 listopada 1919 dokonać nieudanego przewrotu przeciw Kołczakowi).

Walki osłonowe i ewakuacja (1919 - 1920)

Na pozycjach w zimie

W tym czasie, wobec zakończenia się I wojny światowej i powstania niepodległej Czechosłowacji, żołnierze korpusu zaczęli tracić motywację do dalszych walk w charakterze strony rosyjskiej wojny domowej. Zrażała ich także polityka Kołczaka i sił go popierających. Nominalnym dowódcą korpusu i sił sojuszniczych na tym terenie został francuski generał Maurice Janin, który przybył w grudniu 1918 (operacyjnym dowódcą pozostał gen. Syrový). Po uzgodnieniu z siłami białych i ententą, na początku 1919 oddziały czechosłowackie zaczęły wycofywać się z pozycji w rejonie Uralu i przeszły do ochrony linii komunikacyjnych na Syberii, w dalszym ciągu uczestnicząc w walkach z oddziałami czerwonej partyzantki i pościgach za nią (w maju - aż do granicy mongolskiej). Najcięższe takie walki toczyły się w 1919 w rejonie Mariińsk - Niżny Udińsk.

W październiku 1919 prezydent Czechosłowacji Masaryk zarządził wycofanie korpusu do kraju (w tym czasie też inne armie ententy rozpoczęły ewakuację z Rosji, a białe siły adm. Kołczaka poniosły serię porażek i znalazły się w odwrocie). Pod koniec 1919 i na początku 1920 roku Korpus zaczął wycofywać się koleją transsyberyjską do Władywostoku. Również wycofujący się pociągiem admirał Kołczak abdykował 4 stycznia 1920 pod naciskiem ententy, po czym 7 stycznia sprzymierzeni powierzyli go pod opiekę 6. Pułkowi Piechoty, wraz z wiezionymi przez niego rezerwami złota. Jednakże, w zamian za zapewnienie swobody ewakuacji przez rejon Irkucka oraz Bajkału, dowództwo Korpusu w porozumieniu z gen. Janinem wydało admirała Kołczaka oraz carskie rezerwy złota rządowi eserowsko-mienszewickiemu (Ośrodek Polityczny - Politcentr) w Irkucku. Po przejściu jednak Policentru irkuckiego 21 stycznia pod kontrolę bolszewików, 7 lutego 1920 Kołczak został przez nich rozstrzelany.

W trakcie ewakuacji korpus utrudniał równoległy transport żołnierzy polskiej 5. Dywizji Strzelców (Syberyjskiej) pod dowództwem płk. Waleriana Czumy, która zgodnie z ustaleniami sprzymierzonych, miała stanowić straż tylną wycofujących się oddziałów białych. Na skutek tego, 5. Dywizja została odcięta przez bolszewików i tylko nieliczni żołnierze polscy zdołali się wycofać i po transporcie morskim przez Pacyfik i Morze Śródziemne trafić na front wojny polsko-bolszewickiej w lipcu 1920 roku.

Do 2 września 1920 roku wszyscy żołnierze Korpusu Czechosłowackiego opuścili tereny dalekowschodniej Rosji drogą morską, po czym przez Europę Zachodnią dotarli do Czechosłowacji. Ewakuowano 56.459 żołnierzy i 11.271 cywilów. W walkach na terenie Rosji poległo 4112 żołnierzy Korpusu.

Organizacja

Korpus Czechosłowacki:

• 1 Husycka Dywizja Piechoty
  • 1 Pułk Piechoty "Jan Hus"
  • 2 Pułk Piechoty "Jiří z Poděbrad"
  • 3 Pułk Piechoty "Jan Žižka z Trocnova"
  • 4 Pułk Piechoty "Prokop Veliký"

• 2 Dywizja Piechoty
  • 5 Praski Pułk Piechoty "T.G. Masaryk"
  • 6 Hanacky Pułk Piechoty
  • 7 Tatrzański Pułk Piechoty
  • 8 Śląski Pułk Piechoty

• 3 Dywizja Piechoty
  • 9 Pułk Piechoty "Karel Havlíček Borovský"
  • 10 pp "Jan Sladký Kozina"
  • 11 pp "František Palacký"
  • 12 pp "Milan Rastislav Štefánik"

• 1. Pułk Kawalerii "Jan Jiskra z Brandýsa"
• 2. Syberyjski Pułk Kawalerii

• 1. Batalion Szturmowy

Bibliografia

• (ang.) David Bullock: The Czech Legion 1914-20, seria Men-at-arms nr 447, Oxford: Osprey, 2009, ISBN 978-1-84603-236-3
• Wojstomski, Stefan W.: Sprzymierzeńcy. Czesi z Syberii 1918-1920, Warszawa 1938, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska"

Zobacz też

• Komucz