Rewolucja 1905 roku

Rewolucja rosyjska 1905 roku – ogólnokrajowy spontaniczny zryw skierowany zarówno przeciw rządowi, jak i przeciw przemocy państwa wobec obywateli. Wydarzenie to uważa się za początek zmian ustrojowych w Rosji, prowadzący do rewolucji 1917 roku.

Geneza rewolucji

Sytuacja gospodarcza Rosji

Jeszcze przed wybuchem wojny z Japonią w 1904 roku, Rosja przeżywała trudności gospodarcze, kryzys w latach 1900-1903, zwiększył dysproporcje społeczne i bezrobocie oraz pogorszył sytuacje robotników. Gospodarka rosyjska nie była wydajna a rynek został zmonopolizowany przez syndykaty. Wzrost nastrojów rewolucyjnych spowodowała przedłużająca się wojna i wiadomości o niepowodzeniach Rosji na froncie. Coraz częściej dochodziło do strajków. 1 maja 1900 roku doszło do manifestacji w Charkowie, w 1901 roku wybuchły strajki w Moskwie, Jekaterynosławiu, Petersburgu, Mikołajowie, Batumie i Odessie. W reakcji na strajki robotnicze w miastach, doszło do protestów chłopskich. W lipcu i sierpniu 1902 roku w strajkach na Ukrainie i Kaukazie udział wzięło około 200 tysięcy pracowników. Już w 1903 roku na II Zjeździe Socjaldemokratycznej Robotniczej Partii Rosji, podjęto kwestie ewentualnych przygotowań do rewolucji.

Sytuacje w kraju pogorszyła przegrana w wojnie z Japonią. Mikołaj II widział w wojnie z cesarstwem, "zatrzymanie rewolucji", w rezultacie jednak wojna przyśpieszyła kolejne wystąpienia. Ceny wzrosły o od 20 do 40%. 26 grudnia 1904 roku wybuchły strajki w Baku i Petersburgu.

Krwawa niedziela

Ilja Riepin 17 października 1905

Kierownictwo w ruchu robotniczym usiłował przejąć pop Gieorgij Gapon (a zarazem współpracownik Ochrany). Zorganizował on marsz pod Pałac Zimowy aby osobiście wręczyć carowi petycję, noszącą ponad 135 tysięcy podpisów. Protestujący domagali się 8-godzinnego dnia pracy oraz amnestii dla więźniów politycznych. Pokojowa manifestacja zorganizowana 22 stycznia 1905 roku, została rozbita przez siły carskie. W demonstracji udział wzięło ponad 100 tysięcy ludzi, robotnicy nieśli portrety cara i śpiewali pieśni, zostali nagle w kilku punktach miasta zaatakowani przez uzbrojoną kawalerię. Zabitych i rannych było ponad 1000 osób, w tym kobiety i dzieci. Oficjalnie władzy przyznały się do 130 zabitych i około 300 rannych. Krwawa niedziela pociągnęła za sobą falę niezadowolenia wielu grup społecznych w Rosji i Królestwie Polskim. Decyzje o pacyfikacji demonstracji podjął car, odsunięty wówczas Witte uważał że car powinien przyjąć petycję, choć przez pośrednika. Cesarz niemiecki Wilhelm twierdził natomiast że Mikołaj II powinien przemówić do protestujących z balkonu Pałacu "jak ojciec mówi do dzieci". Sam car zbiegł ze stolicy do Carskiego Sioła.

Pod hasłem „precz z absolutyzmem” domagano się wolności zgromadzeń, sumienia i wyznania. Współcześni historycy (w odróżnieniu od historiografów radzieckich) podkreślają, że każda grupa miała własne cele. Protestujący byli głównie robotnikami (którzy występowali z pobudek ekonomicznych i przeciwko wyzyskiwaniu przez pracodawców) i chłopami (którymi kierowały głównie pobudki ekonomiczne), protestowała inteligencja i burżuazyjni liberałowie (którzy domagali się respektowania swobód obywatelskich), żołnierze (ze względów ekonomicznych), a także grupy mniejszości narodowych, domagając się wolności politycznej.

Przebieg rewolucji

Eskalacja niezadowolenia społecznego

Strajki do końca stycznia podjęło ponad 400 tysięcy robotników, szybko zaczęły protestować także centra przemysłowe w Królestwie Polskim i na Wybrzeżu Bałtyckim. W Rydze 6 stycznia 2013^?/19 maja 1905 zostało zabitych 70 protestujących. W Warszawie kilka dni później zastrzelono na ulicach 100 strajkujących. Do lutego do strajków włączył się Kaukaz, a do kwietnia Ural. W marcu zamknięto wszystkie wyższe uczelnie.

Wiele oddziałów wojskowych zbuntowało się i nie wypełniało rozkazów walki z protestującymi. Gdy we wrześniu 1905 roku w Portsmouth w New Hampshire podpisano kompromitujący układ pokojowy z Japonią, doszło do kolejnych wystąpień. W Petersburgu Lew Trocki ogłosił strajk powszechny a ugrupowania polityczne głosiły hasło "cała władza w ręce Rad" Przywództwo nad ruchem rewolucyjnym objęły Rady Delegatów Robotniczych. Część żołnierzy poparło protestujących i utworzyło Rady Delegatów Żołnierskich, które przejęły władzę w wielu jednostkach. W październiku strajki sparaliżowały całą Rosję.

Reformy Mikołaja II

Mikołaj II dopiero w tym momencie zdecydował przejść do działania. 30 października 1905 wydał Manifest konstytucyjny (tzw. „manifest październikowy”), w którym obiecał poszanowanie podstawowych wolności obywateli, powołanie parlamentu oraz rządu z premierem (pierwszym premierem został Siergiej Witte). Parlament składał się z dwóch izb. Izbę wyższą tworzyła powołana przez cara Rada Państwa. Izbę niższą natomiast stanowiła Duma Państwowa pochodząca z wyborów. Pierwsza Duma przetrwała kilka miesięcy, gdyż już w lipcu 1906 roku car był niezadowolony z jej składu i ją rozwiązał. Druga Duma została wybrana w 1907 roku, lecz większość mieli radykałowie, więc też została rozwiązana przez Mikołaja II. Trzecia Duma została wybrana w tym samym roku, w niej większość tworzyli zwolennicy cara. W efekcie przetrwała pięć lat.

W 1906 roku Mikołaj II odwołał Sergieja Wittego z urzędu premiera, a na jego miejscu został powołany Piotr Stołypin. Stołypin skutecznie tłumił rewolucję, wprowadzając surowe represje wobec opozycji. Z drugiej strony dokonał ważnych reform. Przeprowadził reformę agrarną, znoszącą wspólnoty gminne, w wyniku której wytworzyła się warstwa zamożnego chłopstwa, tzw. kułaków. Uznał wolność do zrzeszeń. Przeprowadził reformy w szkolnictwie i w wojsku. Stołypin został jednak zamordowany w 1911 roku.

Skutki rewolucji

W wyniku rewolucji powołano Dumę Państwową, która mimo posiadania wyłącznie funkcji doradczych pojawiła się w rządzie z premierem. Wiele partii politycznych zalegalizowano. Życie polityczne się liberalizowało, czego wynikiem było złagodzenie rusyfikacji. Autonomię dostało m.in. Wielkie Księstwo Finlandii.

Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim

W Warszawie w styczniu 1905 w starciach demonstrantów z wojskiem zginęło około stu osób (zob. Krwawa środa). Śmiercią 32 osób zakończyła się warszawska demonstracja pierwszomajowa. W Łodzi strajk włókniarzy przeobraził się w dwudniowe starcia (22-24 czerwca), w efekcie których zginęło i zostało rannych około dwóch tysięcy osób. Ostatnim strajkowym elementem rewolucji było proklamowanie w grudniu 1905 po raz kolejny strajku powszechnego. Natomiast w Ostrowcu proklamowano 27 grudnia Republikę Ostrowiecką. W dławieniu robotniczych wystąpień z caratem współdziałali przemysłowcy, przedstawiciele endecji i Kościół katolicki. Rewolucja przyniosła szereg pozytywnych zmian na ziemiach polskich pod rosyjskim zaborem. Pojawiła się możliwość tworzenia polskich instytucji (ruchu spółdzielczego, Polskiej Macierzy Szkolnej itp.), dopuszczono używanie języka polskiego w urzędach gminnych. Efektem rewolucji 1905 roku był też rozłam w polskim ruchu socjalistycznym związany z różnicami w priorytetach poszczególnych działaczy. Dla starszych priorytetem była niepodległość Polski, dla młodszych prawa robotnicze. W efekcie PPS podzieliła się na PPS Frakcja Rewolucyjna (Józef Piłsudski), której celem była przede wszystkim walka o niepodległość oraz PPS Lewica (Feliks Kon), której celem była przede wszystkim walka o prawa robotników.

W obliczu rewolucji, car zgodził się na pewne ustępstwa. w kwietniu 1905 roku wszedł w życie nakaz tolerancji religijnej który przyczynił się do zaprzestania represji wobec mniejszości unickiej. Do szkół powrócił język polski, zalegalizowane zostały związki zawodowe. Manifest carski z 30 października 1905 roku obiecywał wprowadzenie konstytucji oraz utworzenie parlamentu. Od zmian konstytucyjnych zaczęto odchodzić jednak już w latach 1906-1907. Opór Polaków zmalał gdy oddziały carskie podstępem zamknęły wszystkie łódzkie fabryki do czasu zakończenia strajków. W praktyce udział Polaków w Dumie ograniczał się wyłącznie do narodowych demokratów.

• 

  Krwawa Niedziela – marsz delegacji 150 tysięcy robotników do Pałacu Zimowego z petycją

• 

  Krwawa niedziela – masakra demonstrantów

• 

  Carscy żołnierze strzelający do demonstrantów pod Pałacem Zimowym

• 

  Stanisław Masłowski Wiosna roku 1905

• 

  Władysław Skoczylas, Demonstracja uliczna w 1905

• 

  Witold Wojtkiewicz Manifestacja uliczna 1905

• 

  Pomnik w Łodzi upamiętniający Rewolucję 1905 r.

• 

  Tablica upamiętniająca walki toczące się w trakcie Rewolucji 1905 roku w Łodzi u zbiegu ulic Wschodniej i Południowej (od 1955 roku – ulicy Rewolucji 1905 roku).

• 

  Tablica w Ostrowcu Świętokrzyskim upamiętniająca wydarzenia z 1905 r.

Zobacz też

• polscy rewolucjoniści XIX wieku,
• Gieorgij Gapon,
• Manifest październikowy 1905,
• Organizacja Bojowa PPS,
• Polska Partia Socjalistyczna,
• Polska Partia Socjalistyczna - Frakcja Rewolucyjna,
• SDKPiL,
• Polska Partia Socjalistyczna - Lewica.