Podróże w czasie jako motyw literacki i filmowy

Samochód De Lorean przebudowany na wehikuł czasu z trylogii Powrót do przyszłości

Podróże w czasie, zarówno w przyszłość jaki i przeszłość, oraz związane z nimi możliwości i paradoksy są często istotnym wątkiem w literaturze fantastyczno-naukowej (science-fiction).

Pierwsze opisy w literaturze

Opowiadanie Memoirs of the Twentieth Century irlandzkiego pisarza Samuela Maddena z roku 1733 stanowi zbiór listów angielskich ambasadorów z różnych krajów. Występują w nim też listy z roku 1997 i 1998 dostarczone przez anioła stróża narratorowi, w których opisane jest życie ambasadorów w latach 90. XX wieku.

Francuski pisarz Louis-Sébastien Mercier w 1771 roku w noweli L'An 2440, rêve s'il en fut jamais (Rok 2440: Marzenie jeśli kiedykolwiek jakieś było) opisuje dzieje mężczyzny, który zasypia po burzliwej dyskusji z pewnym filozofem i budzi się w Paryżu roku 2440.

W 1838 roku w czasopiśmie Dublin Literary Magazine ukazało się krótkie opowiadanie Missing One's Coach: An Anachronism anonimowego autora, w którym bohater zostaje przeniesiony wstecz o tysiąc lat. Zdarzenia mają jednak też senny charakter, choć przez pisarza Augusta Derletha zostały sklasyfikowane w 1951 roku jako opis podróży wstecz w czasie.

W powieści Charlesa Dickensa Opowieść wigilijna (1843) skąpiec Ebenezer Scrooge zostaje przeniesiony do własnej przeszłości i przyszłości i ma charakter zbliżony do współczesnych opisów podróży w czasie, choć Scrooge nie jest w stanie wpłynąć bezpośrednio na zdarzenia w przyszłości i przeszłości, a pozostaje jedynie biernym obserwatorem.

Bardziej jednoznaczna podróż w czasie została w 1861 roku opisana przez francuskiego botanika Pierre'a Boitarda w książce Paris avant les hommes (Paryż przed człowiekiem), w której bohater zostaje przeniesiony w prehistoryczne tereny Paryża przed ich zaludnieniem.

Bardziej nowoczesny przykład fikcyjnej podróży w czasie widać też w krótkim opowiadaniu Edwarda Page'a Mitchella z 1881 roku opublikowanym w czasopiśmie New York Sun – The Clock That Went Backward (Zegar który chodził w tył). Również A Connecticut Yankee in King Arthur's Court (1889) Marka Twaina, w którym bohater znajduje się w czasach króla Artura stanowi jeden z pierwszych przykładów tej tematyki w literaturze. Opowiadanie to, dzięki popularności autora, zostało odebrane w szerokich kręgach czytelników.

Pierwszą opowieścią, w której podróż w czasie dokonuje się za pomocą wehikułu czasu to El Anacronópete hiszpańskiego pisarza Enrique Gaspara y Rimbau z roku 1887. Najbardziej popularnym przykładem wczesnej literatury o podróżach w czasie stała się powieść Wehikuł czasu autorstwa angielskiego pisarza Herberta George'a Wellsa, która ukazała się w 1895 roku. Choć Wells pracował nad zagadnieniem już od 1888 roku, publikując wpierw prekursora bestsellera – mniej popularną powieść The Chronic Argonauts.

Powieść Tourmalin's Time Cheques z 1891 r. napisana przez Thomasa Ansteya Guthrie (ukazała się pod pseudonimem autora – F. Anstey) zajmuje się po raz pierwszy paradoksami wynikającymi z podróżowania wstecz w czasie.

Literatura współczesna i film

Na kanwie powieści Wellsa powstały niezliczone utwory z tematyką podróży w czasie. Z ogromną popularnością spotkała się trylogia amerykańska Powrót do przyszłości, której pierwsza część weszła na ekrany kin w roku 1985. Rolę Wehikułu czasu przejął w filmie specjalnie zmodyfikowany samochód sportowy. Trylogia podejmuje zagadnienie paradoksów związanych z podróżą wstecz w czasie oraz prawdopodobnie tzw. wieloświatów – równolegle obok siebie istniejących wszechświatów.

Innym szeroko spopularyzowanym przykładem jest Captain Future powieść amerykańska z lat 40. XX wieku. Światową popularność zyskał oparty na niej japoński serial animowany z 1978 roku.

W literaturze współczesnej po motyw podróży w czasie sięgnął m.in. Dean Koontz. W jego powieści "Grom" wynalazku umożliwiającego podróże w czasie dokonali w czasie II wojny światowej niemieccy narodowi socjaliści, a główny bohater usiłuje na różne sposoby przeszkodzić im w wykorzystaniu wynalazku do wygrania wojny i zdobycia władzy nad światem.

Motyw podróży w czasie pojawia się również w utworach Harry'ego Harrisona z cyklu Stalowy Szczur np.: "Stalowy Szczur ocala świat" gdzie bohaterowie podróżują w obu kierunkach.

Literatura

Wczesne opisy

Należy pamiętać, że nie wszystkie wczesne opisy są jednoznacznym nawiązaniem do współczesnego obrazu podróży w czasie znanego z dzisiejszej literatury science-fiction

• A Connecticut Yankee in King Arthur's Court – USA, 1889
• El Anacronópete – Hiszpania, 1887
• Golf in the Year 2000 – Wielka Brytania, 1892
• L'An 2440, rêve s'il en fut jamais – Francja, 1771
• Memoirs of the Twentieth Century – Irlandia, 1733
• Opowieść wigilijna – A Christmas Carol, Wielka Brytania, 1843
• Paris avant les hommes – Francja, 1861
• The Chronic Argonauts – Wielka Brytania, 1888 – prekursor Wehikułu czasu

Najbardziej znane

• Wehikuł czasu (The Time Machine) - Herbert George Wells, Wielka Brytania, 1895
• Koniec wieczności (The End of Eternity) - Isaac Asimov, Stany Zjednoczone, 1955

Literatura polska

• Torpeda czasu – Antoni Słonimski
• Czarna komnata profesora Tarantogi – Stanisław Lem, 1963 (scenariusz do widowiska telewizyjnego)
• Cylinder van Troffa – Janusz Zajdel, 1980
• Pan Samochodzik i człowiek z UFO – Zbigniew Nienacki, 1985
• Felix, Net i Nika oraz Teoretycznie Możliwa Katastrofa – Rafał Kosik, 2005
• Operacja Dzień Wskrzeszenia - Andrzej Pilipiuk, 2006
• www.1939.com.pl - Marcin Ciszewski, 2008

Film oraz inne media

Filmy

• 12 małp – Twelve Monkeys, USA, 1995
• Bandyci czasu – Time Bandits, Wielka Brytania, 1981
• Częstotliwość – Frequency, USA, 2000
• Deja Vu – Déjà vu, USA, 2006
• Dom nad jeziorem – The Lake House, USA, 2006
• Efekt motyla – The Butterfly Effect, USA, 2004
• Filar – La Jetée, Francja, 1962
• Goście, goście – "Les Visiteurs", Francja, 1993
• Goście, goście II – "Les Visiteurs II", Francja 1998
• Gwiezdne wrota: Continuum - Stargate: Continuum, Kanda, USA, 2008
• I uderzył grom – A Sound of Thunder, USA, 2005
• Ile waży koń trojański? – Ile waży koń trojański?, Polska, 2008
• Jankes na dworze króla Artura - Connecticut Yankee in King Arthur's Court, USA, 1949
• Jankeska na dworze Króla Artura (film TV) - Connecticut Yankee in King Arthur's Court, USA, 1989
• Jankes i rycerze okrągłego stołu - Young Connecticut Yankee in King Arthur's Court, Francja, Kanada, USA, Wielka Brytania, 1996
• Kate i Leopold – Kate & Leopold, USA, 2001
• Linia czasu – Timeline, USA, 2003
• Nemesis 2: Nebula - Nemesis II: Nebula, USA, 1995
• Nemesis 3: Pętla czasu - Nemesis III: Prey Harder, USA, 1996
• Next - Next, USA, 2007
• Obłęd – The Jacket, USA, 2005
• Planeta Małp – Planet of the Apes, USA, 1968
• Planeta Małp – Planet of the Apes, USA, 2001
• Ucieczka z Planety Małp - Escape from the Planet of the Apes, USA, 1971
• Powrót na Planetę Małp (film TV) - Back to the Planet of the Apes, USA, 1981
• Powrót do przyszłości – Back to the future, USA, 1985
• Powrót do przyszłości II – Back to the future II, USA, 1989
• Powrót do przyszłości III – Back to the future III, USA, 1990
• Poza barierą czasu (film) - Beyond the Time Barrier, USA, 1960
• Star Trek IV: Powrót do Domu – Star Trek: The Voyage Home, USA, 1986
• Star Trek VIII: Pierwszy kontakt - Star Trek: First Contact, USA, 1996
• Strażnik czasu – Timecop, USA, 1994
• Strażnik czasu II: Decyzja (film) - Timecop: The Berlin Decision, USA, 2003
• Szalona wyprawa Billa i Teda - Bill & Ted's Bogus Journey, USA, 1991
• Tajmiaki – Minutemen, USA, 2008
• Time Flies (film) - Time Flies, Wielka Brytania, 1944
• Timegate Tales of the Saddle Tramps (video film) - Timegate Tales Of The Saddle Tramps, USA, 1999
• Time Warp (film TV) - Time Warp, USA, 1981
• Terminator – The Terminator, USA, 1984
• Terminator 2: Dzień sądu – Terminator 2: Judgment Day, USA, 1991
• Terminator 3: Bunt maszyn – Terminator 3: Rise of the Machines, USA, 2003
• The Exotic Time Machine (film) - The Exotic Time Machine, USA, 1998
• Wehikuł czasu – The Time Machine, USA, 1960
• Wehikuł czasu – The Time Machine, USA, 2002
• Wspaniała przygoda Billa i Teda - Bill & Ted's Excellent Adventure, USA, 1989
• Wynalazek - Primer, USA, 2004
• Zaklęci w czasie – The Time Traveler's Wife, USA, 2009
• Zbrodnie czasu - Cronocrímenes, Hiszpania, 2007

Seriale

• Terminator: Kroniki Sary Connor, USA 2008
• Herosi, USA 2006-2008
• Zagubieni – Lost, USA, od 2004
• Journeyman, USA 2007
• Doctor Who, Wielka Brytania 1963-1989, kontynuowany od 2005
• Captain Future – Captain Future (j.ang.); キャプテンフューチャー (j.jap.), Japonia, 1978–1979
• Zagubiony w czasie – Quantum Leap, USA, 1989-1993
• Misja w czasie – Seven Days, USA, 1998 – 2001.
• Filip z przyszłości – Phil of the Future, USA, 2004-2006
• Tango z aniołem – Tango z aniołem, Polska, 2005-2006
• Podróże w czasie (serial animowany) - Podróż w czasie, Polska, 1965-1966
• South Park – South Park – (odc.) Goobacks, sezon 8, USA
• Stargate SG-1 - odcinki: 1969 (sezon 2), Window of Opportunity (sezon 4), 2001 (sezon 5), Moebius, część 1 i 2 (sezon 8)
• Stargate Atlantis - odcinki: Before I Sleep (sezon 1), The Last Man (sezon 4)
• Stargate Universe - odcinki: Time (sezon 1), Twin Destinies, Common Descent (sezon 2)
• Star Trek: Enterprise - wątek wojny temporalnej
• Steins;Gate - シュタインズ ゲート (j.jap.), Japonia, 2011
• The Time Tunnel - The Time Tunnel, USA, 1966-1967
• W pułapce czasu - Time Trax, USA, 1993-1994
• W pułapce czasu (serial animowany) - (j.ang.) Time Jam: Valerian & Laureline, Francja, Japonia, 2007

Zobacz też

• Podróżowanie w czasie
• Paradoks dziadka