Porosty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zróżnicowanie morfologiczne porostów

Porosty (łac. Lichenes z gr. λειχήνα, leichena) – tradycyjna nazwa organizmów składających się z grzybów (Fungi), tworzących obligatoryjne symbiozy – głównie z prokariotycznymi cyjanobakteriami (Cyanobacteria) lub eukariotycznymi zielenicami (Chlorophyta). Jako samodzielna jednostka taksonomiczna przestała istnieć w 1981 roku w wyniku zmian, wprowadzonych przez Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej. Pojęcie to ujmowane jest obecnie w kategoriach ekologicznych (podobnie jak grzyby mikoryzowe), a nie systematycznych. Systematyka i nomenklatura porostów dotyczy ich komponentu grzybowego[1].

Nauka zajmująca się porostami to lichenologia.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Pseudevernia furfuracea - plecha krzaczkowata

Porosty są organizmami pionierskimi, porastającymi korę drzew, kamienie, gleby najbardziej ubogie i raczej suche, zwane też "glebami poligonowymi". Występują niemalże na wszystkich długościach i szerokościach geograficznych. Najwięcej gleb poligonowych znajduje się w tundrze, a także na pustyniach i stepach. Gleby tundrowe, pustynne i stepowe należą do bardzo ubogich w przyswajalny azot i dlatego porosty asymilują azot z atmosfery przy pomocy cyjanobakterii, znajdujących się w zgrubieniach plechy, zwanych cefalodiami. Asymilacja azotu przez porosty (a właściwie sinice) zachodzi w zakresie temperatur od -5 °C do 35 °C[2].

Porosty spotkać można na korze drzew (epifity), drewnie (epiksylity), glebie (epigeity) oraz na naturalnych i antropogenicznych podłożach skalnych, takich jak skałki, kamienie i głazy narzutowe, beton, tynk, cegły, eternit, dachówki (epility). Duża grupa porostów zasiedla różne podłoża, gatunki takie określamy jako ubikwistyczne. Na przykład niektóre chrobotki (chrobotek szydlasty Cladonia coniocraea, chrobotek strzępiasty Cladonia fimbriata) osiedlają się głównie na murszejących pniakach, często jednak występują także na glebie, korze drzew, a nawet pokrytym cienką warstewką gleby podłożu skalnym.

Lobaria pulmonaria - plecha listkowata
Rhizocarpon geographicum - plecha skorupiasta

Budowa i czynności życiowe porostów[edytuj | edytuj kod]

Porosty tworzą plechy, które mogą mieć dwie postacie. Komponenty grzybowe i glon mogą być rozmieszczone równomiernie (plecha homeomeryczna) lub komponenty ułożone są warstwowo (plecha heteromeryczna). W drugim przypadku wyróżniamy korę górną (grzyb), warstwę glonową i niżej warstwa strzępek grzyba.

Plecha porostów może mieć następujące formy:

  • nitkowata;
  • krzaczkowata – porozgałęziana i wzniesiona (zwisająca w wypadku porostów nadrzewnych);
  • listkowata – lekko odstaje od podłoża i przypomina pofałdowany na brzegach liść;
  • skorupiasta – płaska i ściśle przylegająca do podłoża, np. skały, muru lub kory drzewa;
  • proszkowata – płaska i przylegająca do podłoża, mniejsza od skorupiastej.

Wiek pospolitych u nas porostów nadrzewnych i naziemnych jest określany z reguły na kilka do kilkunastu lat; najbardziej długowieczne z tej grupy żyją 50-100 lat. Porosty naskalne o plechach skorupiastych mogą dożywać od 2 do 4,5 tysiąca lat (np. wzorzec geograficzny Rhizocarpon geographicum). Najwolniej rosną porosty o plechach skorupiastych, np. wzorzec geograficzny przyrasta rocznie 0,25–0,5 mm, pawężnice (Peltigera) 1-3 cm rocznie.

Symbioza[edytuj | edytuj kod]

W symbiozie komponent grzybowy, określany jako mykobiont, należy w przeważającej części (ok. 98%) do workowców (Ascomycota), rzadziej grzybów podstawkowych (Basidiomycota) lub grzybów niedoskonałych (Deuteromycota). Komponentami autotroficznymi, określanymi mianem fotobiont, są zielenice lub sinice. Najczęściej spotykanym fotobiontem są przedstawiciele rodzajów trebouksja (Trebouxia) i trentepolia (Trentepohlia) – zielenice oraz trzęsidło (Nostoc) – sinica. Wymienione rodzaje występują w plechach ponad 90% gatunków porostów. Inne, stosunkowo często współtworzące porosty zielenice, to Coccomyxa, Chlorella i Cystococcus. Większość porostów współtworzą zielenice, sinice zawiera 8% porostów, np. Peltigera, Collema, Leptogium, Stereocaulon i Lichinia[2]. Związki między tymi organizmami mogą mieć różny charakter – od bardzo swobodnego po bardzo ścisły i jest różnie interpretowany. Niektórzy uważają go za związek mutualistyczny, inni jako symbiozę antagonistyczną (helotyzm, pasożytnictwo, endosaprofityzm, glonopasożytnictwo). Obok podstawowego, niektóre porosty zawierają także dodatkowy gatunek fotobionta, który umieszczony jest zazwyczaj w określonych partiach plechy – cefalodiach.

Na plechach porostów mogą także występować grzyby naporostowe – w formie pasożytów, saprobiontów lub organizmów parasymbiotycznych. Z tego powodu plechy porostów porównuje się często do miniaturowych ekosystemów.

Współtworzące porosty sinice mają zdolność wiązania azotu atmosferycznego, co ma istotne znaczenie w warunkach braku łatwo przyswajalnych jego form. Sinice przekazują grzybom również glukozę, powstałą w wyniku fotosyntezy. Zielenice zaś przekazują sacharydy, takie jak: erytrytol, tetrytol, rybitol lub sorbitol[2].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Rozmnażanie porostów następuje w wyniku wytwarzania diaspor, które podzielić można na diaspory zlichenizowane oraz diaspory niezlichenizowane. Diaspory zlichenizowane to różnego typu wytwory, np. Wyrostki (izydia) lub urwistki (soredia) powstające w soraliach, złożone ze strzępek mykobionta i komórek fotobionta, które po oddzieleniu od plechy macierzystej mogą w sprzyjających warunkach odtworzyć nowy organizm o identycznych cechach genetycznych (fragmentacja plechy). Diaspory niezlichenizowane są wyłącznymi wytworami grzybni mykobionta. Zaliczyć można do nich dwa rodzaje zarodników: askospory lub bazydiospory, których wytworzenie poprzedzone jest procesem płciowym, typowym dla danej grupy grzybów. Powstają one w charakterystycznych dla danego gatunku grzyba owocnikach (np. w perytecjach lub apotecjach) oraz konidia (mitospory), tworzonych z wyspecjalizowanych strzępek grzybni wegetatywnej, zazwyczaj w różnego typu owocowniach (np. [[Pyknidium|pyknidiach). Propagacja diaspor odbywa się biernie, za pośrednictwem wiatru, wody lub zwierząt. W przypadku diaspor niezlichenizowanych, utworzenie nowej plechy (lichenizacja) możliwe jest tylko w wyniku bezpośredniego kontaktu rozwijającej się z diaspory grzybni mykobionta z komórkami odpowiedniego fotobionta. Zjawisko to nie odgrywa zapewne głównej roli w procesie rozprzestrzeniania się porostów. Reprodukcja porostów następuje także w wyniku mechanicznej fragmentacji plech (np. u naziemnych chrobotków Cladonia spp.).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Na świecie znanych jest ponad 17 tys. opisanych dotychczas gatunków,[3] z czego w Polsce występuje ok. 1600[4]. Wykaz gatunków odnotowanych w naszym kraju jest co roku uzupełniany o nowo odkryte taksony[5][6][7]. W najnowszych systemach taksonomicznych porosty, jako grupa, nie są wydzielane, a należące do nich taksony są włączane do systemu grzybów. Ze względu na przynależność grzybów porostowych (mykobiontów) do trzech różnych grup taksonomicznych wyróżnia się także sztuczne grupy: porosty workowe (Ascolichenes), porosty podstawkowe (Basidiolichenes) oraz porosty niedoskonałe (Deuterolichenes)[8].

Przykłady rodzin porostów workowych (Ascolichenes)[8]
Przykłady rodzin porostów podstawkowych (Basidiolichenes)
Przykłady rodziny porostów niedoskonałych (Deuterolichenes)
Cetraria islandica płucnica islandzka

Znaczenie porostów[edytuj | edytuj kod]

  • Zawierają liczne związki chemiczne wykorzystywane w farmacji, np. śluzy, lakmus i perfumerii (związki zapachowe) oraz barwniki stosowane (przynajmniej dawniej) w farbiarstwie.
  • Porosty są bardzo czułym biowskaźnikiem (bioindykatorem) czystości atmosfery. Specjalna skala porostowa pozwala na podstawie składu gatunkowego porostów określić stopień zanieczyszczenia atmosfery.
  • Porosty jako organizmy pionierskie mają pewną funkcję glebotwórczą; rola ta jest jednak przeceniana, w wielu miejscach występowania porostów nie powstanie nigdy gleba ze względu na ostry klimat, warunki atmosferyczne czy nachylenie terenu (stoki skalne). Szczątki porostów przyczyniają się do powstawania próchnicy, która z rozdrobnionym materiałem skalnym tworzy glebę.
  • Są ważnym składnikiem pokarmowym (dla reniferów i piżmowołów) oraz schronieniem bezkręgowców. Niektóre ptaki wykorzystują porosty do budowy gniazd. Porosty wykorzystywane są w lecznictwie (płucnica islandzka, brodaczka, tarczownica), inne używane są w kuchni (krusznica jadalna – "manna z nieba").

Ochrona prawna[edytuj | edytuj kod]

Wykaz gatunków porostów objętych obecnie w Polsce ochroną gatunkową ścisłą i częściową zawiera Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U. 04.168.1765 z dnia 28 lipca 2004 r.). W Polsce występuje od 217 do ok. 240 gatunków objętych ochroną, w zależności od przyjętej listy gatunków występujących w kraju.

Przypisy

  1. Article 13 (ang.). W: International Code of Botanical Nomenclature (Vienna Code) [on-line]. [dostęp 2011-12-10].
  2. 2,0 2,1 2,2 Stefan Gumiński: Fizjologia glonów i sinic. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1990. ISBN 83-229-0372-3.
  3. FEUERER T., HAWKSWORTH D.L. 2007 Biodiversity of lichens, including a world-wide analysis of checklist data based on Takhtajans floristic regions. Biodivers. Conserv. 16: 85-98.
  4. FAŁTYNOWICZ W. 2003. The lichens, lichenicolous and allied fungi of Poland. An annotated checklist. W. Szafer Institute of Botany, PASc., Kraków.
  5. KUKWA M., KUBIAK D. 2007. Six sorediate crustose lichens new to Poland. Mycotaxon 102: 155-164.
  6. Flakus A., Kukwa M. 2009. Additions to the biota of lichenized fungi of Poland. Acta Mycol. 44 (2): 249-257.
  7. Kukwa M., Łubek A., Szymczyk R., Zalewska A. 2012. Seven lichen species new to Poland. Mycotaxon 120: 105-118.
  8. 8,0 8,1 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons