Szyk wyrazów

Szyk wyrazów – układ wyrazów w wypowiedzeniu i wypowiedzeń wobec siebie.

W języku polskim zdaniu grupa podmiotu poprzedza zazwyczaj grupę orzeczenia (SVO). (Mały piesek biega szybko dookoła trawnika.) Ten logiczny porządek składników wypowiedzenia ulega w dłuższych tekstach różnym modyfikacjom, o których decydują trzy główne czynniki: spójność tekstu, akcent logiczny i względy rytmiczne. Spójność tekstu polega na tym, że wypowiedzenie rozpoczyna się od składników nawiązujących do wypowiedzeń poprzednich. Akcent logiczny na tym, że pewne jego składniki, uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści, są wymawiane z naciskiem- zaakcentowane. Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec. Względy rytmiczne decydują o miejscu wyrazów nieakcentowanych w wypowiedzeniu. Chodzi głównie o enklityki, czyli wyrazy wymawiane razem z wyrazem poprzedzającym, takie, które nie mają oparcia akcentowego.

Mimo dużej swobody w zakresie szyku w języku polskim, należy przestrzegać następujących reguł:

1. przydawka musi znajdować się obok określanego rzeczownika - przydawka przymiotna przed wyrazem określanym (mały konik), przydawka rzeczowna (pierścionek mamy) i przydawka przyimkowa (pierścionek z topazem) oraz przydawki będące przydomkami, wyrażające cechy stałe lub ważne (Bolesław Chrobry) po wyrazie określanym
2. jeżeli podmiot i dopełnienie mają taką samą postać (B.=M.), podmiot musi stać przed dopełnieniem (Kobiety malują koty. A NIE: Koty malują kobiety.)
3. na początku i na końcu zdania nie należy umieszczać enklityk - najczęściej krótkich, nieakcentowanych zaimków (Dawno się nie widzieliśmy. A NIE: Dawno nie widzieliśmy się.)
4. bezpośrednio łączy się wyraz określany z wyrazem określającym (Przemek zjadł z niesmakiem obiad. A NIE: Przemek zjadł obiad z niesmakiem.)

Zasada jasności stylu wymaga, aby wyrazy, między którymi istnieją związki logiczne i gramatyczne, znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie. Ta zasada była łamana przez poetów doby baroku. Taki układ wyrazów w wypowiedzeniu to tzw. szyk przestawny albo inwersja.