Szyk wyrazów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Szyk wyrazów – układ wyrazów w zdaniu, czyli ich usytuowanie względem siebie w perspektywie czasowej (w mowie) lub przestrzennej (w piśmie). Szyk wyrazów jest bezpośrednim następstwem linearności każdego języka naturalnego.

W językoznawstwie termin szyk odnoszony jest też do kolejności zdań składowych w obrębie dłuższej wypowiedzi.

Typy języków ze względu na szyk wyrazów[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym kryterium podziału ze względu na kolejność wyrazów jest stopień stałości szyku. Im bardziej analityczny jest charakter danego języka, tym bardziej stały jest zazwyczaj jego podstawowy szyk wyrazów. Na przykład w języku polskim wyrazy w zdaniu Jan kocha Marię można dowolnie przestawiać bez zmiany znaczenia (a co najwyżej ze zmianą stylu lub uwydatnieniem jednego z członów): Jan Marię kochaKocha Jan MarięMarię kocha JanMarię Jan kochaKocha Marię Jan. Natomiast w języku angielskim jedynym możliwym odpowiednikiem jest zdanie o szyku John loves Mary, jako że przestawienie wyrazów będzie skutkowało albo odmiennym znaczeniem (Mary loves John ‘Maria kocha Jana’), albo niegramatycznością zdania (*John Mary loves), albo ewentualnie jednoczesną zmianą znaczenia i archaizacją (Loves John Mary? jest przestarzałym sposobem sformułowania pytania ‘Czy Jan kocha Marię?’, czego współczesnym odpowiednikiem jest Does John love Mary?[1]).

Szyk wyrazów w zdaniu angielskim objaśniony w islandzkim podręczniku do nauki języka angielskiego.

Jednak nawet w językach o szyku dość swobodnym pewien określony układ jest preferowany, neutralny pod względem stylistycznym i statystycznie dużo częstszy niż pozostałe. Np. spośród podanych wyżej zdań polskich będzie to szyk Jan kocha Marię, czyli podmiot – orzeczenie – dopełnienie. W żadnym języku nie panuje zupełna dowolność w szyku wyrazów (np. polskiego zdania Nie chcę mi się iść do szkoły nie można przekształcić na *Się iść do chcę nie mi szkoły).

Szyk podmiotu, orzeczenia i dopełnienia[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej stosowanym sposobem wskazania typu syntaktycznego danego języka jest określenie szyku trzech podstawowych elementów zdania, a mianowicie: podmiotu (ang. subject = S), orzeczenia (ang. verb = V) i dopełnienia bliższego (ang. object = O). Wszystkie możliwe kombinacje tych członów występują w językach świata, choć niektóre z nich są bardzo rzadkie[2]:

  • SVO (Jan kocha Marię): angielski, chiński, polski, francuski, niemiecki, …
  • SOV (Jan Marię kocha): łacina, japoński, koreański, ajnoski, osetyński, tybetański, …
  • VSO (Kocha Jan Marię): arabski, hebrajski, irlandzki, walijski, hawajski, …
  • VOS (Kocha Marię Jan): malgaski, fidżyjski, kiriwina, …
  • OVS (Marię kocha Jan): apalai, arecuna, …
  • OSV (Marię Jan kocha): nadeb, hupda, shavante (szyk ten jest niezmiernie rzadki jako podstawowy, choć występuje oczywiście w językach o szyku swobodnym)

Szyk członu określającego i określanego[edytuj | edytuj kod]

Inną cechą typologicznie istotną jest kolejność członu określającego (łac. determinans = Ds) i określanego (łac. determinatum = Dt), który charakteryzuje się w językach dużo większą stabilnością. Nawet jeśli w danym języku obserwuje się obie kolejności, to są one zazwyczaj jakoś zróżnicowane. Na przykład w języku polskim szyk Ds–Dt jest charakterystyczny raczej dla fraz luźnych (silny wiatr), zaś Dt–Ds dla fraz stałych (wiatr halny), wyrażeń poetyckich (A wy, wiatry alpejskie! tam! przez te płaszczyzny, | Ponieście tęskne tchnienie do miłej ojczyzny!Kazimierz Brodziński) czy przydawki rzeczownikowej (wiatr historii). Z kolei w języku francuskim pewne krótkie przymiotniki jako Ds stoją przed rzeczownikami jako Dt (une belle femme ‘piękna kobieta’), inne zaś, dłuższe, stoją po nim (une femme éblouissante ‘olśniewająca kobieta’). Tutaj jednak także języki preferują jeden szyk jaki podstawowy, neutralny[3]:

  • Ds–Dt (południowy wiatr): angielski, chiński, japoński, …
  • Dt–Ds (wiatr południowy): wietnamski, tajski, suahili, …

Szyk wyrazów w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Język polski, dzięki rozbudowanemu systemowi morfologicznemu, charakteryzuje się szykiem swobodnym, ponieważ zróżnicowanie form wyrazów pozwala na ogół odróżnić ich funkcję składniową. Mimo to w zakresie podstawowych elementów zdania grupa podmiotu poprzedza najczęściej grupę orzeczenia, ta zaś poprzedza grupę dopełnienia bliższego (szyk SVO). Ten porządek składników ulega w dłuższych tekstach różnym modyfikacjom, o których decydują cztery główne czynniki: spójność tekstu, akcent logiczny, względy rytmiczne i styl.

  • Spójność tekstu polega na tym, że zdanie rozpoczyna się od składników nawiązujących do wypowiedzeń poprzednich.
  • Akcent logiczny zasadza się na tym, iż pewne jego składniki, uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści, są wymawiane z naciskiem – zaakcentowane. Te ważniejsze części są przesuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec.
  • Względy rytmiczne decydują o miejscu wyrazów nieakcentowanych w wypowiedzeniu. Chodzi głównie o enklityki, czyli wyrazy wymawiane razem z wyrazem poprzedzającym, takie, które potrzebują oparcia akcentowego.
  • Styl indywidualny, charakterystyczny dla każdego mówiącego i piszącego, może również wpływać na szyk wyrazów. Zauważalne jest to zwłaszcza u pisarzy i poetów.

Swobodny szyk polski nie oznacza zupełnej dowolności w usytuowaniu składników zdania. Odgrywa on ogromną rolę w znaczeniu i użyciu niektórych partykuł, por. np. Tylko Jan nam to powie (nikt inny) — Jan tylko nam to powie (nikomu innemu) — Jan nam tylko to powie (nic innego) — Jan nam to tylko powie (ale niczego innego nie zrobi).

Wskazówki praktyczne[edytuj | edytuj kod]

Mimo dużej swobody w zakresie szyku w języku polskim, w tekstach neutralnych z punktu widzenia stylistyki należy przestrzegać reguł wskazywanych przez przepisy poprawnościowe, jak np.:

  • przydawka powinna się znajdować obok określanego rzeczownika[4] – przydawka przymiotna przed wyrazem określanym (mały konik), natomiast przydawka rzeczowna (pierścionek mamy) i przydawka przyimkowa (pierścionek z topazem) oraz przydawki wyrażające cechy stałe lub ważne (Bolesław Chrobry) po wyrazie określanym
  • jeżeli podmiot i dopełnienie mają taką samą postać (biernik równy mianownikowi), podmiot winien stać przed dopełnieniem (Kobiety malują koty, a nie: *Koty malują kobiety)
  • na początku i na końcu zdania nie należy umieszczać enklityk, czyli krótkich nieakcentowanych wyrazów – najczęściej zaimków (Dawno się nie widzieliśmy albo Dawnośmy się nie widzieli, a nie *Dawno nie widzieliśmy się)
  • zaimek względny który powinien poprzedzać swoją ewentualna podstawę (statek, na którego pokładzie, nie zaś *statek, na pokładzie którego)
  • bezpośrednio łączy się wyraz określany z wyrazem określającym (Przemek zjadł z niesmakiem obiad, a nie: *Przemek zjadł obiad z niesmakiem)[potrzebne źródło]

Zasada jasności stylu wymaga, aby wyrazy, między którymi istnieją związki logiczne i gramatyczne, znajdowały się w swoim bezpośrednim sąsiedztwie. Ta zasada była często łamana m.in. przez poetów doby baroku. Taki układ wyrazów w wypowiedzeniu nazywany jest szykiem przestawnym albo inwersją[5].

Przypisy

  1. Por. pytanie Know you him? u Szekspira
  2. A. F. Majewicz: Języki świata…, s. 214.
  3. A. F. Majewicz: Języki świata…, s. 215.
  4. Por. odstępstwo od tej zasady np. u Mickiewicza: wpłynąłem na suchego przestwór oceanu (naturalna kolejność brzmiałaby: wpłynąłem na przestwór suchego oceanu).
  5. Piotr Bąk, Gramatyka języka polskiego, Warszawa 1984. ISBN 83-214-0265-8.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]