Afrykanerzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Afrykanerzy
Paul KrugerAndries PretoriusLouis Botha
Barry HertzogJan SmutsEugene Marais
André BrinkJohn Maxwell CoetzeeCharlize Theron
Liczebność ogółem 3 600 000 (szacunkowo)
Regiony zamieszkania Południowa Afryka, Namibia, Lesotho, Suazi, Zjednoczone Królestwo, Irlandia, Nowa Zelandia, Australia, Holandia, Belgia, Argentyna, Brazylia, Zambia, Kenia, Tanzania, Botswana
Języki afrikaans
Główne religie kalwinizm
Pokrewne grupy etniczne Holendrzy, Niemcy, Flamandowie, Francuzi, Brytyjczycy

Afrykanerzy (w jęz. afrikaansAfrikaners czyli dosłownie „Afrykanie”) – biali mieszkańcy Republiki Południowej Afryki oraz Namibii, żyjący również w diasporze w innych krajach Afryki: w Zimbabwe, Lesotho, Suazi, Mozambiku, Angoli, Zambii, Botswanie oraz Kenii, po 1994 roku również w Wielkiej Brytanii, Australii, Kanadzie, Nowej Zelandii, USA, Belgii, Holandii, Niemczech, ZEA, na Tajwanie oraz w Gruzji, mówiący językiem afrikaans i wyznający kalwinizm. Według cenzusu z 2011 roku w RPA zamieszkiwało 2.7 mln Afrykanerów[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kształtowanie się świadomości narodowej[edytuj | edytuj kod]

Są potomkami holenderskich, niemieckich i francuskich osadników, którzy przybywali do Kolonii Przylądkowej w latach 1652–1795. W przeszłości określani mianem Burów (dosłownie chłopów w języku niderlandzkim) w wiek XIX weszli jako świadoma swej odrębności grupa etniczna.

Na ukształtowanie się świadomości narodowej Afrykanerów decydujący wpływ miały: język afrikaans (który ostatecznie wyodrębnił się z niderlandzkiego pod koniec XIX wieku) oraz kalwinizm (Holenderski Kościół Reformowany, teoria predestynacji), ten zaś miał przemożny wpływ na rozpoczęcie Wielkiego Treku. Przywódcy religijni m.in. Sarel Cilliers szukali analogii pomiędzy sytuacją starożytnych Izraelitów a współczesnych im Burów. I tak rządzona przez Brytyjczyków Kolonia Przylądkowa to Egipt – dom niewoli, interior Afryki – Ziemia Obiecana, Burowie – Naród Wybrany, Trek – wędrówka do Ziemi Obiecanej, Murzyni – potomkowie Chama). Podkreślano też stałą opiekę Opatrzności nad swoim ludem (Będzie dobrze, bo Bóg nas prowadzi, af. Sal dit wel wees, God regeer). Boskiej opatrzności przypisywano spektakularne zwycięstwo nad Blood River. Wielki Trek stał się mitem założycielskim nowego narodu.

Procesy narodotwórcze zostały uwieńczone powstaniem państwowości burskiej w latach 40. XIX wieku. II wojna burska i związana z tym martyrologia tego narodu ostatecznie utrwaliła powstanie narodu afrykanerskiego. Nierówna walka z największym Imperium ówczesnego świata utrwaliła dumę z własnej odrębności, zarówno w stosunku do Brytyjczyków, jak i Murzynów. Od końca XIX wieku teoretycy afrykanerskiego nacjonalizmu, by zaznaczyć zerwanie związków z Europą, a jednocześnie podkreślić ich miłość do Afryki, zaczęli określać Burów mianem Afrykanerów.

Afrykanerzy traktują Afrykę jako swoją jedyną ojczyznę, a samych siebie jako jedyny, biały naród (plemię) na kontynencie. Nie uważają więc siebie za Europejczyków mieszkających w Afryce, zachowujących związki z metropolią. Podobnie jak biali Amerykanie w stanach Południa uważają się za tubylców, dzieci Afryki Południowej (af. Kinders van Suid-Afrika)[potrzebny przypis].

Od momentu powstania Związku Południowej Afryki Afrykanerzy współrządzili wraz z Brytyjczykami.

Okres apartheidu[edytuj | edytuj kod]

W latach 1949-1994 władzę sprawowała Partia Narodowa, zyskując poparcie zdecydowanej większości elektoratu afrykanerskiego. Partia Narodowa zapoczątkowała politykę apartheidu, czyli system rasistowskiej dyskryminacji nie-białych mieszkańców kraju[2]. Apartheid jest uważany przez ONZ za zbrodnie przeciwko ludzkości[3]. W tym okresie Afrykanerzy stanowili 17% ludności kraju i posiadali 87% ziemi, kontrolowali całą infrastukturę i gospodarkę kraju. Wszyscy nie-biali mieszkańcy kraju byli pozbawieni praw obywatelskich i w większości żyli w ubóstwie[4].

Po upadku apartheidu[edytuj | edytuj kod]

Według cenzusu z 1996 roku w 2 lata po upadku apartheidu w RPA mieszkało 2.5 mln Afrykanerów[5] (wielkość populacji nie uległa zmianie w porównaniu z danymi z 1985 roku)[6].

Rząd ANC po upadku apartheidu rozpoczął reformę rolną. Ma ona dwa aspekty: restytucja i redystrybucja[7]. Program restytucji dotyczy rekompensaty dla czarnych i kolorowych mieszkańców kraju, którym w okresie apartheidu odebrano ziemie[7] (w latach 1960-1983 rząd przymusowo wysiedlił 3.5 mln nie-białych z terenów, które miały być przeznaczone wyłącznie dla białych, część z tych osób została wywłaszczona a ziemia zajęta przez białych)[8]. W 2007 roku doszło do pierwszego wywłaszczenia terenu zajętego przez białego farmera w okresie apartheidu[9]. W ramach programu redystrybucji farmerzy sprzedają ziemie po cenach rynkowych czarnym mieszkańcom kraju, państwo udziela kupującym grantów na zakup ziemi[7]. Do marca 2007 roku rozdzielono 5% ziemi należącej do białych[7]. W grudniu 2019 roku rząd RPA zaproponował wprowadzenie poprawki do konstytucji, która umożliwi wywłaszczenie bez rekompensaty ziemi, która zostały przejęta przez białych farmerów na skutek prawa obowiązującego w okresie apartheidu[10].

W kręgach rasistowskich popularna jest teoria o tym, że Afrykanerzy są zagrożeni ludobójstwem, które miałoby polegać na rzekomo popieranych przez rząd atakach na ich farmy[11]. Biali farmerzy padają ofiarami morderstw, brak jest jednak dowodów, by wszystkie ataki czy morderstwa miały tło rasowe i by miał w nich jakikolwiek udział rząd[11]. W latach 2016-2017 doszło do 66 morderstw białych farmerów (rasa sprawców morderstw nie jest znana)[12], w całym RPA doszło natomiast do 19 tys. morderstw[11]. Ilość ataków i morderstw na farmach spadała w latach 2001-2018, w 2017 roku ilość morderstw była najniższa od 30 lat[12]. W latach 1998-2001 2% ataków na farmy miało podtekst rasowy, 89% to zwykłe napady rabunkowe (dane dotyczą wyłącznie tych przypadków, gdy wykryto sprawców i określono motyw)[13].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Republika Południowej Afryki[edytuj | edytuj kod]

Odsetek białych mieszkańców Południowej Afryki w populacji.

     0–20%

     20–40%

     40–60%

     60–80%

W demografii RPA nie ma pojęcia "Afrykanerów", jako grupy etnicznej, ale przyjęło się za Afrykanerów uważać Południowoafrykańczyków białej rasy. Na podstawie cenzusu narodowego z roku 2001 w RPA żyło 2 536 906 białych z afrikaans jako 1. językiem (1996: 2 558 956).

Rozmieszczenie ludności burskiej w poszczególnych prowincjach:

Namibia[edytuj | edytuj kod]

W Namibii w 1991 r. żyło 133 324 Afrykanerów (9,5% ogółu populacji). Najwięcej ich żyje w Windhuk i w prowincjach południowych[15].

Reszta świata[edytuj | edytuj kod]

Afrykanerzy emigrowali głównie do USA, Kanady, Wielkiej Brytanii, Holandii, Belgii, Australii i Nowej Zelandii.

Duża liczba młodych Afrykanerów bierze udział w międzynarodowych praktykach i pracach wakacyjnych, głównie w Wielkiej Brytanii i innych krajach Wspólnoty Narodów.

Nacjonalizm[edytuj | edytuj kod]

Afrykanerów cechuje silny nacjonalizm i poczucie odrębności narodowej nie tylko wobec ludności kolorowej ale i innych białych. Nacjonalizm Afrykanerów budował się w trakcie walk z rdzennymi Afrykanami w XIX wieku oraz podczas wojen burskich na przełomie XIX i XX stulecia[16].

Afrykanerzy są też znani ze swoich konserwatywnych poglądów na kwestie obyczajowe i społeczne oraz mocne przywiązanie do religii kalwińskiej. Afrykanerski nacjonalizm w skrajnej wersji doprowadził do powstania doktryny i reżimu apartheidu w latach 1948-1989. Jednym z przejawów nacjonalizmu afrykanerskiego jest koncepcja separatystycznego państwa Burów czyli Volkstaat[17][18][19].

Czarnoskórzy Afrykanerzy[edytuj | edytuj kod]

Około 100 czarnoskórych rodzin, które identyfikują się jako Afrykanerzy , mieszka w miejscowości Onverwacht, założonym w 1886 r. W pobliżu górniczego miasta Cullinan . Członkowie społeczności są potomkami uwolnionych niewolników, którzy towarzyszyli Voortrekkerom, którzy osiedlili się w okolicy[20][21][22][23].

Instytucje kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) (Afrykanerskie Stowarzyszenie Języka i Kultury) – jest odpowiedzialne za promowanie języka i kultury Afrykanerów.

Die Voortrekkers – ruch młodzieżowy dla Afrykanerów z Afryki Południowej i Namibii, zrzeszający ponad 10 000 aktywnych członków, którzy promują wartości kulturowe oraz zachowują normy i standardy jako chrześcijanie[24].


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Census in brief (ang.).
  2. Worden 2012 ↓, s. 104.
  3. Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości.
  4. Berger 2009 ↓, s. 127.
  5. Home language by population group (numbers).
  6. Robert Kriger: Afrikaans literature : recollection, redefinition, restitution : papers held at the 7th Conference on South African Literature at the Protestant Academy, Bad Boll. Amsterdam: 1996, s. 76. ISBN 90-420-0053-8.
  7. a b c d Lahiff 2008 ↓, s. 1.
  8. Worden 2012 ↓, s. 121.
  9. Lahiff 2008 ↓, s. 3.
  10. Land Reform: Parliament invites comments on proposed Constitutional amendment to explicitly provide for nil compensation.
  11. a b c The Racist Obsession with South African "White Genocide".
  12. a b Is a ‘Large-Scale Killing’ of White Farmers Underway in South Africa?.
  13. FACTSHEET: Statistics on farm attacks and murders in South Africa.
  14. Table: Table: Census 2001 by province, language, population group and gender., web.archive.org, 30 listopada 2006 [dostęp 2020-03-29] [zarchiwizowane z adresu 2006-11-30].
  15. Namibia Country Brief: Population and Society, webarchive.iiasa.ac.at [dostęp 2020-03-29].
  16. WebCite query result, www.webcitation.org [dostęp 2020-03-29].
  17. ISBN – Wikipedia, wolna encyklopedia, pl.m.wikipedia.org [dostęp 2020-03-29].wiki?
  18. WebCite query result, www.webcitation.org [dostęp 2020-03-29].
  19. ISBN – Wikipedia, wolna encyklopedia, pl.m.wikipedia.org [dostęp 2020-03-29].wiki?
  20. Proudly 'boer' - A lifestyle in tatters - SundayWorld, web.archive.org, 6 kwietnia 2013 [dostęp 2020-03-29] [zarchiwizowane z adresu 2013-04-06].
  21. Dié swart Afrikaners woon al jare op hul 'bloedgrond' | Rapport, web.archive.org, 1 grudnia 2013 [dostęp 2020-03-29] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-01].
  22. Stryd is nou teen plakkers | Rapport, web.archive.org, 2 grudnia 2013 [dostęp 2020-03-29] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-02].
  23. Wayback Machine, web.archive.org, 3 grudnia 2013 [dostęp 2020-03-29] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-03].
  24. Tuis, Die Voortrekkers [dostęp 2020-03-29] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]