Bitwa o Kretę

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
operacja „Merkury” („Merkur”)
II wojna światowa, kampania śródziemnomorska
German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg
lądowanie niemieckich spadochroniarzy
Czas 20 maja1 czerwca 1941
Miejsce Kreta
Terytorium Grecja
Przyczyna potrzeba zajęcia wyspy o strategicznym znaczeniu
Wynik operacyjne, pyrrusowe zwycięstwo Niemiec
Strony konfliktu
 III Rzesza
 Włochy
 Królestwo Grecji
 Wielka Brytania
 Nowa Zelandia
 Australia
Dowódcy
Kurt Student Bernard Freyberg
Siły
ok. 22 000
żołnierzy
ok. 1200 samolotów
ok. 40 000 –
43 000 żołnierzy
Straty
oficjalnie:
3352 zabitych
2640 rannych
370 samolotów zniszczonych lub uszkodzonych
ponad 4000 zabitych
2750 rannych
17 090 jeńców
3 krążowniki i 6 niszczycieli zatopionych

Bitwa o Kretę – całokształt zmagań wojennych pomiędzy wojskami alianckimi a niemieckimi w maju 1941 roku, których celem była kontrola nad grecką wyspą Kreta, mającą strategiczne znaczenie ze względu na swe centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Rozpoczęły się one największą operacją powietrznodesantową wojsk niemieckich podczas II wojny światowej (operacja „Merkury”, niem. Unternehmen Merkur), które kosztem bardzo ciężkich strat zdołały zdobyć i utrzymać kluczowe porty oraz lotniska. W rezultacie 11-dniowej kampanii cała wyspa znalazła się pod niemiecką kontrolą, a broniące jej alianckie siły zostały zniszczone lub zmuszone do ewakuacji.

Kapitulacja Grecji[edytuj]

Niemcy uderzyli na Grecję 6 kwietnia 1941. W tym czasie większość armii greckiej znajdowała się na froncie albańskim, gdzie walczyła z siłami włoskimi. Pozostałe siły greckie wraz ze wspierającymi je jednostkami brytyjskimi obsadzały linie „Metaxas” i „Aliakmon” w Macedonii i Tesalii. 7 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista przeszła przez przełęcze Rupel (na granicy z Bułgarią) i Monastir (w Jugosławii), zmuszając do kapitulacji wojska greckie i spychając 62 tys. Brytyjczyków generała Wilsona na wysokość Termopil. I ta linia została jednak przełamana 16 kwietnia; 21 kwietnia skapitulowała 1 Armia grecka w Epirze, a 27 kwietnia zostały zajęte Ateny.

 Osobny artykuł: Wojna grecko-włoska 1940-1941.

Znaczenie wyspy[edytuj]

Adolf Hitler uważał, że grecka wyspa może być potencjalnie bardzo groźna, gdyby pozostawić ją pod kontrolą Brytyjczyków. Istniało realne niebezpieczeństwo przebazowania tam bombowców, w których zasięgu znalazłyby się mające strategiczne znaczenie pola naftowe w rumuńskim Ploeszti. Sztab armii niemieckiej zajmował się w tym czasie uzgadnianiem ostatnich szczegółów planu „Barbarossa”, w którym kluczową rolę odgrywały nieprzerwane transporty rumuńskiej ropy niezbędnej do działania niemieckich dywizji pancernych i grup lotniczych. Wniosek był jeden – zagrożenie trzeba usunąć. Początkowo zamierzano wysadzić desant morski wspierany przez oddziały powietrznodesantowe. Słabą stroną tej koncepcji była konieczność przetransportowania większości jednostek biorących udział w desancie morskim na pokładzie greckich statków rybackich i handlowych. Dodatkowo, choć państwa Osi posiadały przewagę w powietrzu, marynarka brytyjska była nadal na tyle silna, że zdusiłaby w zarodku każdą próbę desantu z morza – zwłaszcza że Niemcy nie mogli specjalnie liczyć na okręty włoskich sojuszników, którzy kilkakrotnie ustąpili pola Brytyjczykom, nawet posiadając znaczną przewagę. Ostatecznie 25 kwietnia Hitler wydał Dyrektywę nr 28, w której nakazał opanować Kretę za pomocą operacji powietrznodesantowej.

Ewakuacja aliantów na Kretę[edytuj]

Ewakuacja brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego rozpoczęła się 24 kwietnia, kiedy to z plaż pod Atenami (Rafti i Rafina) krążowniki, niszczyciele i transportowce zabrały do Zatoki Suda na Krecie 15 800 żołnierzy i 260 pielęgniarek. Następnego dnia z Nauplion koło Koryntu zabrano dalszych 6000 ludzi; kulminacyjnym momentem ewakuacji były 26–27 kwietnia, kiedy w przeciągu kilku godzin i niemal na oczach zbliżających się Niemców, małe stateczki, łodzie, motorówki i barki przewiozły do oczekujących na redzie okrętów 27 000 żołnierzy. Na oddalające się od brzegu jednostki rzuciło się lotnictwo niemieckie. Zatonął transportowiec „Slamat”, 700 rozbitków podniósł niszczyciel „Diamond”, który w chwilę później również poszedł na dno; rozbitków wyłowił inny niszczyciel „Wryneck”, lecz i ten padł ofiarą bomb. Z załóg zatopionych jednostek i przewożonych przez nie żołnierzy udało się uratować zaledwie 15 ludzi; bombardowania niemieckie przyniosły śmierć blisko 5 tysiącom ewakuowanych. Z Grecji na Kretę zdołano ewakuować około 50 tys. żołnierzy i pewną ilość lekkiego uzbrojenia. Rannych i chorych przetransportowano do Aleksandrii.

Ranni brytyjscy żołnierze schodzą z pokładu statku w egipskim porcie, 31 maja 1941

Wojska alianckie na Krecie, pod dowództwem gen. Bernarda Freyberga, składały się z ewakuowanych z Grecji: nowozelandzkiej 2. Dyw. Piech. (w niepełnym składzie, bez dowódcy i sztabu), australijskiej 19. brygady i brytyjskiej 14. brygady piechoty. Ponadto na wyspie znajdowała się grecka 5. Dyw. Piech. „Kreta” licząca 9 tys. żołnierzy oraz kilkuset żandarmów.

Uzbrojenie[edytuj]

Niemcy[edytuj]

Podczas inwazji na Kretę siły niemieckie po raz pierwszy użyły nowej broni – bezodrzutowego działa 7,5 cm Leichtgeschütz 40. Jego 150 kg wagi stanowiło zaledwie 10% masy dział polowych o kalibrze 75 mm, jednocześnie było w stanie wystrzelić ważący 5,9 kg pocisk na odległość 4,8 km, co stanowiło 2/3 zasięgu standardowych dział. Prócz tego 1/4 spadochroniarzy (niem. Fallschirmjäger) wyposażona była w pistolety maszynowe MP 40, poza przydziałowym czterotaktowym karabinem Kar98k. Prawie każda drużyna posiadała również karabin maszynowy MG 34[1].

Niemcy posługiwali się spadochronami kodowanymi kolorami, aby rozróżnić pojemniki zawierające broń, amunicję, broń zespołową oraz inny ekwipunek. Ciężki sprzęt, jak Leichtgeschütz 40, zrzucany był na potrójnej uprzęży specjalnie przygotowanej do przenoszenia dodatkowego obciążenia.

Żołnierzy zaopatrzono w materiałowe płachty, które po rozłożeniu na ziemi w odpowiednich wzorach sygnalizowały przelatującym nisko myśliwcom prośbę o wsparcie lub zrzut zaopatrzeniowy.

W przeciwieństwie do sił spadochronowych innych krajów, których żołnierze skakali z uzbrojeniem przypiętym do ciała, niemieckie procedury przewidywały, iż broń osobista zrzucona zostanie w oddzielnych pojemnikach. Okazało się to zasadniczym błędem, jako że często spadochroniarze pozostawiani byli jedynie z bronią przyboczną, nożami i granatami w krytycznych momentach po lądowaniu. Prócz tego konstrukcja niemieckich spadochronów opierała się na pojedynczej linie głównej łączącej uprząż z czaszą, co uniemożliwiało sterowanie. Nawet 25% żołnierzy wyposażonych w pistolety maszynowe miało problemy z racji niewielkiego zasięgu tej broni. Wielu Fallschirmjäger zostało zabitych podczas prób dotarcia do pojemników z bronią.

 Zobacz też: Fallschirmjäger.

Grecy[edytuj]

Greckie wojska dysponowały karabinkami górskimi Mannlicher-Schönauer oraz byłymi austro-węgierskimi karabinami Mannlicher M1895. Około tysiąca żołnierzy nosiło przestarzałe już wówczas francuskie karabiny Gras wz. 1874. Garnizony pozbawiono najlepszych broni zespołowych, przesłanych do kontynentalnej Grecji. Prócz tego posiadali również 12 lekkich karabinów maszynowych St Etienne wz. 1907 oraz 40 innych wyprodukowanych przez różne firmy. Wielu żołnierzy posiadało mniej niż 30 nabojów; nie było możliwości zaopatrzenia się u Brytyjczyków, którzy nie mieli w magazynach odpowiednich kalibrów. Fakt ten przełożył się na rozlokowanie – posiadających niewystarczającą ilość amunicji przeniesiono na wschód wyspy, gdzie nie spodziewano się ataku. Pomimo tego greccy żołnierze bili się, wedle historyka Christophera Buckleya, „z niezwykłą odwagą i wytrwałością”[2].

Wspólnota Brytyjska[edytuj]

Wojska Wspólnoty Brytyjskiej używały karabinów Lee-Enfield oraz karabinów maszynowych Bren i Vickers. Alianci dysponowali 85 działami artyleryjskimi różnego kalibru, wśród nich wiele zdobycznych włoskich pozbawionych celowników[3].

Obrona przeciwlotnicza opierała się na baterii lekkich działek 20 mm, mającej chronić dwa lotniska, a ukrytej w pobliskich gajach oliwnych. Początkowo dowództwo zakazało jej prowadzenia ognia, aby nie zdradzić pozycji niemieckim bombowcom nurkującym.

Siły pancerne składały się z 9 czołgów piechoty Mk II Matilda należących do szwadronu „B” 7 Królewskiego Regimentu Pancernego i 16 lekkich czołgów Mk VI ze szwadronu „C” 4 Pułku Huzarów. Podobnie jak większość brytyjskich czołgów z tamtych czasów 40 mm armaty 2-funtowe zamontowane w Matyldach wyposażono jedynie w amunicję przeciwpancerną, mało skuteczną w starciach z piechotą (amunicja wybuchowa o taki niskim kalibrze została uznana za niepraktyczną)[4].

Czołgi były mocno wybrakowane. Ich silniki wyeksploatowano, a przez braki materiałowe nie można było ich wyremontować. W efekcie większości z nich używano jako mobilnych schronów, które można było okopać na strategicznych pozycjach. W jednej z Matyld uszkodzono wajchę obrotu wieżyczką, przez co obracała się jedynie zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Ostatecznie wiele z brytyjskich czołgów utracono nie w walce, a przez trudny teren.

Alianci nie posiadali także dostatecznej liczby Universal Carrierów lub ciężarówek, które mogłyby zapewnić dodatkową mobilność oraz wsparcie strzeleckie dla piechoty atakującej spadochroniarzy[4].

Bitwa[edytuj]

Desant 20 maja 1941 r.[edytuj]

Bitwa o Kretę

20 maja 1941 r. tuż po 5.00 z lotnisk z południowej Grecji wystartowały samoloty transportowe wiozące pierwszą falę desantu powietrznego, liczącą ok. 5500 spadochroniarzy i żołnierzy piechoty powietrznej. Na samym początku operacji szybowiec transportujący sztab generała porucznika Wilhelma Süssmanna, dowódcę 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej), głównodowodzącego zgrupowania „Mars” zerwał się z holu i rozbił podczas przymusowego lądowania na wyspie Egina. Generał nie przeżył katastrofy[5].

Atak I fali[edytuj]

Zgrupowanie „Komet”[edytuj]

Pierwszym celem atakującego na zachodzie Krety zgrupowania „Komet” było lotnisko RAF w Maleme (Maléme)[6]. Zgrupowaniem składającym się z Powietrznodesantowego Pułku Szturmowego (Luftlande-Sturmregiment – LLSR), liczącym ok. 2500 żołnierzy, dowodził gen. mjr Eugen Meindl[7]. Lądowanie wydzielonych pododdziałów szybowcowych LLSR na zachód od lotniska rozpoczęło się pomiędzy 7.30 a 8.00[8], jeszcze w trakcie bombardowania lotniczego. Piechota powietrzna, która mogła wejść do akcji od razu po przyziemieniu szybowców, bez konieczności przegrupowywania oraz poszukiwania kontenerów z zaopatrzeniem, rozpoczęła natychmiastowy atak. Pomimo ciężkich strat i śmierci dowódców[9] pododdziały szybowcowe zdołały wyeliminować część baterii przeciwlotniczych i opanować most na wyschniętej rzeczce Tavronitis[10], zabezpieczając lądowanie II i IV batalionu LLSR[11].

III batalion LLSR poniósł duże straty w trakcie podchodzenia do desantu na skutek ostrzału przeciwlotniczego alianckiej artylerii i wylądował na południe od lotniska w Maleme na umocnionych pozycjach nowozelandzkiej 5 Brygady Piechoty. Spadochroniarze znaleźli się pod ciężkim ostrzałem i nie mogli ani zebrać się w zwarte pododdziały, ani znaleźć zasobników z zaopatrzeniem. III batalion LLSR został w trakcie kilku godzin rozbity przez 23 batalion nowozelandzki, zajmujący pozycję w strefie zrzutu. Dowódca batalionu, płk Leckie i oficerowie jego sztabu zastrzelili kilku spadochroniarzy przez okna kwatery dowództwa batalionu[12]. Pojedynczy spadochroniarze walczyli do wyczerpania amunicji jeszcze w kolejnych dniach, zmuszając 23 batalion do intensywnego patrolowania terenu[13].

I batalion LLSR wylądował na południe od lotniska i zanim zdążył się przegrupować do ataku, znalazł się pod silnym ogniem ze wzgórza 107, a jego dowódca mjr Koch został ciężko ranny[14]. Pomimo to batalion zdołał utrzymać pozycje i związać walką część sił alianckich.

Szturm na lotnisko od zachodu rozpoczęły II i IV bat. LLSR pod dowództwem gen Meindla, niszcząc część stanowisk karabinów maszynowych i artylerii przeciwlotniczej. Podjęty następnie atak na pasy startowe i wzgórze 107 załamał się, a generał Meindl został ciężko ranny[15]. Główny cel ataku nie został osiągnięty, ale oczyszczenie terenu na zachód od lotniska z żołnierzy alianckich przez LLSR umożliwiło zrzut zaopatrzenia. Ponadto spadochroniarze zdołali oznaczyć białymi i pomarańczowymi płachtami pozycje alianckie, co ułatwiło samolotom szturmowym i myśliwcom Luftwaffe popołudniowe ataki wspierające desant[16].

Po południu dowódca broniącego wzgórza 107 22 bat. 5 Brygady Piechoty ppłk Andrew zameldował o trudnej sytuacji w jego regionie i zwrócił się o przysłanie posiłków[17], jednakże źle funkcjonująca łączność 5 Brygady nie pozwoliła jej dowódcy, brygadierowi Hargestowi, na pełną ocenę sytuacji. W przekonaniu, że 23 batalion płk. Leckiego wciąż jest zaangażowany w walki, nie wydał mu rozkazu wsparcia obrońców kluczowego wzgórza. 23 bat. do zmierzchu ostrzeliwał z umocnionych pozycji niedobitki niemieckiego III bat. LLSR[18].

Zorganizowany przez ppłk. Andrew’a słaby kontratak nowozelandzki, którego celem był most na rzeczce Tavronitis, wpierany przez dwa czołgi, został przez niemieckich spadochroniarzy odparty po tym, jak obydwa pojazdy wycofały się na skutek usterek technicznych. Niemcy do wieczora utrzymali pozycje na zachodnim skraju lotniska[19].

Zgrupowanie „Mars” – część zachodnia[edytuj]

Zgrupowanie „Mars” podzielono w planie „Merkur” na dwie części. Zachodnia, licząca ok. 3000 żołnierzy składała się z 3 pułku spadochronowego (Fallschirmjäger Regiment – FJR), części piechoty szybowcowej LLSR, sztabu i batalionu saperów 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej)[20]. Pododdział szybowcowy LLSR desantujący się ok. 8.00 koło Chani wylądował w pobliżu sztabu dowódcy Creeforce gen. Freyberga i został zniszczony przez kompanię ochrony sztabu. Drugi pododdział szybowcowy desantujący się ok. 1,5 km na południe od Chanii zdołał zniszczyć baterię plot., ale odparty w ataku na stanowiska łączności radiowej wycofał się w kierunku Perivolii w rejon lądowania 3 FJR[21]. III/3 FSR lądujący na południe od oddziałów szybowcowych desantował się wprost na pozycjach 4 Nowozelandzkiej Brygady Piechoty brygadiera Inglisa i został rozbity, zanim spadochroniarze zdołali się zebrać w pododdziały. Części niemieckich spadochroniarzy udało się jednak przebić na północny zachód koło obsadzonego przez 8 pułk grecki Wzgórza Cmentarnego i dołączyć do reszty swojego pułku[22].

I i II bataliony FJR wraz ze sztabem 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej), lądujące na południe od Galatas w Dolinie Więziennej, pomimo strat poniesionych w wyniku brytyjskiego ostrzału przeciwlotniczego zdołały się przegrupować i zdobyć masywny budynek więzienia, z którego można było kontrolować drogę z Chani na południe oraz część Wzgórza Różowego, z którego wyparto grecki 6 pułk[23]. Silny opór aliantów powstrzymał dalsze postępy Niemców i uniemożliwił rozszerzenie zdobytej strefy poprzez atak z północy na Wzgórze Cmentarne[24].

Desantujący się najdalej na południowy wschód rejonu „Mars” batalion saperów 7 Dywizji Lotniczej (Spadochronowej) nie napotkał silnego oporu aliantów i skutecznie zaatakował od tyłu 8 pułk grecki, zmuszając go do wycofania się na południe, aby uniknąć okrążenia. Pomimo że spadochroniarze na południe od Galatas zmusili większości obrońców do wycofania się z ich strefy zrzutu, dostarczanie zaopatrzenia było niemożliwe tak długo, jak niemieckie samoloty transportowe zaangażowane były w transport jednostek drugiej fali desantu spadochronowego[25].

Pomimo nalegań dowódców4 BP brygadiera Inglisa i 10 BP brygadiera Kippenberga dowodzący 2 dywizją gen. Edward Puttick nie zezwolił podległym jednostkom na przeprowadzenie kontrataku. Oceniał, że dotychczasowe sukcesy jego dywizji wynikają z obrony umocnionych pozycji i obawiał się zaskoczenia w przypadku, gdyby jego oddziały po opuszczeniu okopów zostały zaatakowane przez niemieckie jednostki desantowane w drugiej fali[26][27].

Do wieczora Niemcy utrzymali pozycje zdobyte przez I i II bat. 3 FJR i saperów 7 Dywizji. Atak powietrznodesantowy na Chanię i Galatas nie osiągnął żadnego z zakładanych celów, ale atakując sztab dowództwa Creforce i jego oddziały łączności, skutecznie sparaliżował brytyjska obronę Krety 20 maja 1941 r.[28][29]

Na skutek niemieckiego desantu w rejonie Chani zagrożone zostało bezpieczeństwo greckiego króla Jerzego II, który po niemieckim ataku na Wzgórze Cmentarne znalazł się bezpośrednio w strefie walk. Brytyjska ochrona monarchy zdołała jednak zastrzelić kilku spadochroniarzy i ewakuować Jerzego II przez góry na południowe wybrzeże Krety[30].

Atak II fali[edytuj]

Start drugiej fali desantowej, obejmującej pozostałe jednostki zgrupowania „Mars” oraz przeznaczonego do desantu we wschodniej części Krety zgrupowania „Orion”, opóźnił się ze względu na kurz wzbity przez lądujące samoloty oraz problemy z tankowaniem. Aby je przyspieszyć, paliwo w samolotach uzupełniano nie tylko z węży, ale także z kanistrów, co jednak trwało znacznie dłużej niż pierwotnie zakładano. Przez kilka godzin w kierunku Krety startowały jedynie nieliczne transportowce z zaopatrzeniem[31].

Zgrupowanie „Mars” – część wschodnia[edytuj]

Po godz. 16.00 rozpoczęło się kolejne bombardowanie pozycji alianckich na Krecie. Pół godziny później zaczął się desant części wschodniej zgrupowania „Mars”, składającej z I/2 FJR i III/2FJR (ok. 1500 żołnierzy) dowodzonych przez płk. Alfreda Sturma[32], którego zadaniem było zdobycie i zabezpieczenie lotniska i portu w Rethimno (Retimno), a następnie dołączenie do głównych sił zgrupowania „Mars” w rejonie Chani. I/3 FJR i dowództwo zgrupowania, desantujące się wprost na płytę lotniska Rethimno, poniosły ciężkie straty od ognia okopanych żołnierzy 19 Brygady Piechoty (australijskiej)[33], a następnie został rozbity kontratakiem 4 pułku greckiego. Płk Sturm dostał się do niewoli. Część pododdziałów zdołała obejść lotnisko od południa i dołączyć do desantującego się na wschód od lotniska III/2 FJR[34].

Wzmocniony III/2 FJR pod dowództwem mjr. Koha zaatakował kluczowy punkt obrony wschodniego skraju lotniska w Rethimno – wzgórze A. Broniący go batalion 2/1 australijskiej 19 BP został częściowo zepchnięty, co pozwoliło spadochroniarzom zająć część wzgórza i umocnić się na zdobytych pozycjach w oczekiwaniu na poranne wsparcie lotnicze[35][36].

Wydzielony oddział z III/2 FJR desantował się bez znaczących strat i po udanym przegrupowaniu zaatakował miasto Rethimno, lecz atak został odparty przez zajmujących pozycję w mieście greckich żandarmów wspieranych przez pospolite ruszenie mieszkańców. Spadochroniarze wycofali się w rejon Perivolii Rethimnońskiej i okopali[37].

Zgrupowanie „Orion”[edytuj]

Zgrupowaniem „Orion”, atakującym główny cel II fali – lotnisko i port w Iraklionie (Heraklionie), składającym się z 1 FJR i II/2 FJR (ok. 3000 żołnierzy) dowodził płk Brunon Bräuer[38]. Aliancka obrona przeciwlotnicza na wschodzie Krety była silniejsza niż w innych regionach i doprowadziła do rozproszenia formacji niemieckich samolotów transportowych. II/1 FJR desantujący się pomiędzy morzem a lotniskiem w Heraklionie wylądował wewnątrz pozycji obronnych 14 Brygady Piechoty i został całkowicie rozbity. I/1 FJR wraz ze sztabem ugrupowania oraz jedną kompanią II/1 FJR desantował się w znacznym rozproszeniu w promieniu 10 km na wschód od celu. Batalion zdołał się przegrupować i po zebraniu rozproszonych spadochroniarzy uderzył wieczorem na lotnisko w Iraklionie, ale atak ten został odparty. Główny cel niemieckiego ataku na wschodzie Krety nie został osiągnięty, a przewaga alianckich obrońców nie pozwalała na kontynuowanie ataku. Niemcy umocnili się na zajętych pozycjach[39].

Dwa pozostałe bataliony zgrupowania „Orion” natrafiły na znacznie słabszy opór: III/1 FJR desantujący się ok. 6 km na południe i zachód od Iraklionu po przegrupowaniu podjął atak na miasto i pokonując grecki batalion garnizonowy, zdołał zdobyć część budynków greckich koszar, znajdujących się na przedmieściu. II/2 FJR osłaniający ugrupowanie od wschodu poniósł jedynie minimalne straty podczas desantu i do wieczora umocnił się w strefie zrzutu, częścią sił wspierając walczący w Iraklionie III/1 FJR[40].

Nocne walki[edytuj]

Pod wieczór 20 maja niemieckiemu desantowi na Krecie udało się nawiązać łączność z dowództwem operacji w Grecji. Generał Karl Student, dowodzący operacją „Merkur” z Aten, uzyskał informacje zarówno o bardzo wysokich, przekraczających 1000 zabitych, rannych i zaginionych żołnierzy stratach wśród spadochroniarzy, jak i o fiasku pierwszego natarcia[41][42]. Ponadto 4 Armia Lotnicza również poniosła wysokie straty w lotnictwie transportowym, obejmujące około 50 straconych maszyn transportowych. Wobec ciężkiej sytuacji zrzuconych na Krecie wojsk desantowych niemieckie dowództwo rozważało nawet rezygnację z dalszego prowadzenia ataku i pozostawienie 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej) na Krecie własnemu losowi. Na ocenę taką wpływała niemożność wsparcia desantu drogą powietrzną lub morską, gdyż żadne lotnisko ani port na Krecie nie zostało zajęte przez Niemców. O kontynuowaniu operacji „Merkur” zadecydowała nieugięta postawa gen. Studenta[43].

Wieczorem i w nocy z 20 na 21 maja 1941 r. przeciwko niemieckiemu desantowi wystąpiło także pospolite ruszenie kreteńskich cywilów, czego Niemcy nie brali pod uwagę w swych planach. Mieszkańcy wyspy rozgoryczeni silnymi bombardowaniami wyspy oraz niemiecką agresją, uzbrojeni zarówno we własną broń myśliwską oraz przestarzałą broń z okresów walk z Turkami na przełomie XIX i XX w., jak i nowoczesną broń zdobytą w znalezionych niemieckich zasobnikach lub zabraną zabitym i rannych spadochroniarzom, a nawet w narzędzia rolnicze, zabijali zagubionych niemieckich spadochroniarzy lub wskazywali ich pozycje alianckim żołnierzom i przecinali kable łączności. Utrudniali tym samym desantowi uzupełnienie zaopatrzenia ze zrzucanych na spadochronach zasobników i przegrupowanie, a swym sposobem walki budzili panicznych strach w niemieckich żołnierzach[44].

Jedna kompania LLSR, skierowana spod Maleme na zachód w celu zajęcia niewielkiego portu rybackiego w miejscowości Kastelii, została całkowicie rozbita przez cywilnych greckich kombatantów.

Brytyjskie dowództwo obrony wyspy (Creforce) było przekonane o odparciu niemieckiego desantu. Premier Churchill oświadczył w Izbie Gmin że „większa część agresorów atakujących lotniska została zmieciona z powierzchni ziemi”[45].

Maleme[edytuj]

Optymizmu tego nie podzielały dowództwa niższych szczebli. Generał Puttick nie otrzymał informacji o ciężkiej sytuacji 5 Brygady Piechoty brygadiera Hargesta i nie zdecydował się na przeprowadzenie nocnego kontrataku siłami 4 BPiech i 10 BPiech ze swojej dywizji. Brygadier Hargest uznał sytuację podległych mu batalionów za krytyczną, a przeprowadzenie przegrupowania i na nocnego kontrataku za niewykonalne[46]. Umożliwiło to okrążonym Niemcom wysyłanie patroli poszukujących zasobników z zaopatrzeniem i zagubionych spadochroniarzy[47], dzięki czemu desant zdołał utrzymać zdolność bojową i przygotować się do porannego ataku.

Po północy z 20 na 21 maja 1941 r. ppłk Andrews nie doczekawszy się posiłków i obawiając się okrążenia i zniszczenia swojego batalionu, wydał rozkaz opuszczenia wzgórza 107 i wycofania w rejon obrony 23 bat[48], na co otrzymał wcześniej zgodę brygadiera Hargesta[49]. Pozycji broniły tylko patrole z 28 batalionu maoryskiego, którego dowódca, nie wiedząc o wycofaniu 22 batalionu, poszukiwał z nim kontaktu. Przed świtem niemiecka grupa bojowa licząca ok. 200 żołnierzy, zebranych ad hoc przez lekarza LLSR, majora doktora Neumanna przeprowadziła szturm na wzgórze 107 i zdobyła je, spychając słabe pododdziały osłonowe aliantów. Wkrótce dołączyły do niej pododdziały i grupy bojowe walczące wokół wzgórza. Kluczowa pozycja w rejonie lotniska Maleme znalazła się 21 maja rano w rękach Niemców[50]. Mjr Naumann został po bitwie za wykazaną inicjatywę nagrodzony Krzyżem Rycerskim.

Rethimno i Iraklion[edytuj]

W nocy w rejonie lotniska Rethimno mjr Kroh przeprowadził serię ataków na wzgórze A, zakończonych sukcesem: Niemcy całkowicie wyparli Australijczyków ze wzgórza i umocnili się na tej pozycji, ale ze względu na brak wsparcia innych sił grupy „Mars” nad ranem zdolnych do walki pozostało mniej niż 700 żołnierzy i atak na lotnisko Rethimno nie mógł być kontynuowany[51].

Płk Brunon Bräuer dowodzący zgrupowaniem „Orion” w nocy z 20 na 21 maja podjął decyzję o przerwaniu nierokującego powodzenia ataku na Iraklion i odwrotu na łatwiejsze do obrony pozycje nad rzeką Amies, aby utrzymać zdolność bojową swojego zgrupowania, całkowicie blokując ruchy wojsk alianckich we wschodniej części Krety. 1 FJR zebrał się nad rzeką i utrzymywał strefę zrzutu. 21 maja desantowało się w niej 150 żołnierzy, którzy z różnych powodów nie zostali zrzuceni na Krecie 20 maja[52].

II faza bitwy – przełamanie w rejonie Maleme[53] 21–22 maja[edytuj]

Zdobycie lotniska Maleme 21 maja 1941 r.[edytuj]

O świcie 21 maja 1941 r. na lotnisku w Maleme wylądował pojedynczy transportowy Junkers z zaopatrzeniem (amunicja) i po załadowaniu kilku ciężko rannych spadochroniarzy odleciał do Grecji. Na pokładzie wykonującej ryzykowną misję rozpoznawczą maszyny znajdował się łącznik generała Studenta – kpt. Kleye. Dzięki jego raportowi gen. Student ustalił, że pomimo sporadycznego alianckiego ostrzału z broni ręcznej i artylerii lądowanie na lotnisku samolotów z zaopatrzeniem i ewakuacja rannych żołnierzy jest możliwa[54]. Misja ta przesądziła o decyzji niemieckiego dowództwa, aby cały wysiłek XI Korpusu Lotniczego skierować na zdobycie i utrzymanie lotniska w Maleme. Przed południem nieregularnie lądujące transportowce pozwoliły pododdziałom LLSR okupującym lotnisko uzupełnić zapasy i ewakuować najciężej rannych, przywracając desantowi zdolność bojową[55].

Wczesnym popołudniem na wschód od lotniska desantowała się rezerwa strategiczna 7 dywizji lotniczej (spadochronowej) – trzymana dotychczas w odwodzie grupa 550 spadochroniarzy z II/2FJR[56] dowodzonych przez płk. Bernharda Ramcke[57], który po wylądowaniu i przegrupowaniu nowych sił przejął dowodzenie w rejonie Maleme[58]. Pomimo że część rezerwy desantowała się w rejonie już patrolowanym przez aliantów i poniosła ciężkie straty w walkach o miejscowość Pirgos, jej przybycie na tyle zabezpieczyło zdobyte lotnisko, że po 16.00 Niemcy rozpoczęli przerzucanie droga lotniczą do Maleme pododdziałów 100 Pułku Strzelców Górskich (Gebirgjägerregiment – GJR) z 5 Dywizji Górskiej oraz ciężkiego uzbrojenia – artylerii, dział przeciwlotniczych i zaopatrzenia[59].

Kontratak aliancki w nocy z 21 na 22 maja 1941 r.[edytuj]

Nad ranem 21 maja 19 BPiech (australijskiej) silnym kontratakiem wyparła pododdziały 2 FJR ze wzgórza A koło Rethimno i zmusiła niedobitki wschodniego ugrupowania Zgrupowania „Mars” do wycofania się w rejon strefy zrzutu III/2FJR w pobliżu Stawromenos[60]. Umożliwiło to przerzucenie części oddziałów 19 BPiech z rejonu Rethimmo w rejon Perivolli i Chani, gdzie dwa bataliony australijskie dotarły w nocy z 21 na 22 maja 1941 r.[61] Pozycje na północnych plażach Krety w rejonie Chani od początku bitwy biernie zajmował 20 batalion z 4 BPiech, przygotowany do obrony przeciwko niemieckiemu desantowi morskiemu. Nie jest jasne, czy dowództwo Creforce przeceniło możliwość Niemców do zorganizowania ataku z morza, czy też otrzymało rozkaz przygotowania obrony przed desantem morskim, aby Niemcy nie mogli domyślić się, że ich szyfry zostały złamane, a zamiary przeprowadzenia desantu powietrznego są aliantom znane[62]. Zajęcie pozycji na wybrzeżu przez Australijczyków umożliwiło zorganizowanie silnego kontrataku, w celu rozbicia Niemców w zachodniej części wyspy i odzyskania lotniska Maleme.

Po przybyciu oddziałów australijskich 20 bat. i 28 bat. (maoryski) 10BPiech (nowozelandzkiej) zostały natychmiast skierowane w rejon Maleme. Zgodnie z planem gen. Putticka miał stworzyć trzon grupy przeznaczonej do kontrataku na lotnisko. Pozostałe oddziały 2 Dywizji Piechoty miały zadanie wspierać atak na dotychczasowych kierunkach[63]. Przegrupowanie 20 bat. z pozycji na wybrzeżu do kontrataku nie zakończyło się przed świtem[64].

22 maja o 3.30 do ataku na lotnisko w środku brytyjskiego ugrupowania ruszył 23 batalion. Pomimo pierwszych sukcesów został odparty przez spadochroniarzy obsadzających teren wokół pasów startowych, wspieranych od świtu przez Luftwaffe. Oskrzydlające Niemców lewoskrzydłowe natarcie 21 batalionu zostało odrzucone niemieckim kontratakiem na południe w góry[65]. 22 maja nieskoordynowane poranne natarcie przeprowadzone z determinacją przez 20 i 28 bataliony wzdłuż wybrzeża na okopane pododdziały niemieckiej rezerwy dowodzone przez mjr. Ramckego utknęło w walkach o miejscowość Pirgos pod ogniem granatników i karabinów maszynowych, gdzie obydwie strony poniosły znaczne straty. Jedynie nieliczne grupy alianckich żołnierzy zdołały ostrzelać niemieckie samoloty transportowe na lotnisku w Maleme. W ciągu dnia pod naporem spadochroniarzy i niemieckiego lotnictwa wszystkie kontratakujące bataliony nowozelandzkie musiały się wycofać[66][67]. Niemcy zdołali utrzymać kluczowe lotnisko i 22 maja 1941 r. po odparciu nowozelandzkiego kontrataku samoloty transportowe dostarczyły do Maleme cztery bataliony z 8 i 100 GJR oraz dowódcę 5 Dywizji Górskiej gen. Juliusa Ringla, który objął dowództwo nad całością niemieckich wojsk walczących na wyspie.

Wykorzystując zaangażowanie Nowozelandczyków w kontratak na Maleme, grupa bojowa złożona z I i II/3 FJR oraz saperów 7 Dywizji Lotniczej przeprowadziła natarcie na Różowe Wzgórze w celu uzyskania połączenia z niemieckimi oddziałami broniącymi lotniska Maleme, ale atak ten został przez aliantów odparty[68].

Walki w rejonie Rethimno i Iraklinonu[edytuj]

Po południu 21 maja pododdziały I/2 FJR odparte z Rethimonu umocniły się wokół wytwórni oliwy w Stawromenos, a III bat./2 FJR zajmował pozycje w okolicach Perivoli Rethymońskiej. Wyczerpanie amunicji i reszty zaopatrzenia oraz straty poniesione poprzedniego dnia wykluczały możliwość podjęcia przez nie nie tylko jakiejkolwiek akcji zaczepnej, ale nawet dłuższej skutecznej obrony przed pozostałymi w rejonie pododdziałami australijskiej 19 BPiech[69].

Bitwa morska u wybrzeży Krety 21–22 maja[edytuj]

Siły przeznaczone do przybycia na Kretę drogą morską składały się z pododdziałów II/85 GJR, III/100 GJR, włoskiego batalionu piechoty z pułku San Stefano oraz czołgów z 5 Dywizji Pancernej. Nie posiadały one sprzętu ani wyszkolenia pozwalającego na szturm plaży lub umocnionego brzegu, plan operacji „Merkur” przewidywał wyładowanie ich w jednym ze zdobytych przez wojska powietrznodesantowe portów (Sudzie, Chani albo Kastelli). Do przewiezienia wyznaczone zgrupowania na Kretę zarekwirowano w Jugosławii i Grecji kilkadziesiąt małych statków oraz jachtów i barek, podzielonych na dwa konwoje.

Konwoje wyruszyły 19 oraz 20 maja, aby dotrzeć do wyspy Milos i stamtąd przedostać się na Kretę. Pierwszy konwój eskortowany przez włoski torpedowiec „Luppo” wyruszył z Milos w nocy z 21 na 22 maja i tej samej nocy został przechwycony przez zespół kontradm. Glenniego w składzie: krążowniki HMS „Ajax”, HMS „Dido”, HMS „Orion” oraz cztery niszczyciele. Przytłaczająca przewaga aliantów doprowadziła do zniszczenia konwoju (zatopiono 3 statki i 13 jachtów i barek) pomimo dzielnej obrony podjętej przez okręt włoski. Zginęło ok. 400 żołnierzy niemieckich[70].

Drugi konwój zmierzający ku Krecie 22 maja otrzymał rozkaz odwrotu, podczas którego został przechwycony przez zespół kontradm. Kinga w składzie: krążowniki HMS „Naiad”, HMS „Carlishe”, HMAS „Perth” i osłona niszczycieli. Zanim alianckie okręty zdołały odgonić eskortujący konwój włoski torpedowiec „Sagittario”, nastąpił nalot Luftwaffe, który umożliwił niemieckiej flocie odwrót. Zatopiono jeden statek z konwoju[71]. Ostatecznie na Kretę przedarł się jedynie statek wiozący 113 żołnierzy bez ciężkiego wyposażenia, a Niemcy zrezygnowali z dalszych prób dostarczania posiłków droga morską.

Niemieckie lotnictwo po zmuszeniu do odwrotu zespołu kontradm. Kinga kontynuowało naloty 22 maja 1941 r., kilkakrotnie atakując wycofujące się do Egiptu alianckie okręty. W wyniku ataków powietrznych zatonęły nowoczesne krążowniki HMS „Greyhound” i HMS „Gloucester” oraz niszczyciel, uszkodzony został pancernik HMS „Warspite”, a 23 maja 1941 r. Luftwaffe zatopiła na południe od Krety dwa brytyjskie niszczyciele i pięć ścigaczy torpedowych. Zniszczono ponadto wszystkie samoloty z lotniskowca HMS „Formidable”[45]. Zginęło ponad 1100 alianckich marynarzy[72].

III faza bitwy – ofensywa niemiecka 23–25 maja[edytuj]

Ofensywa niemiecka rozpoczęła się o świcie 23 maja. Zgrupowanie dowodzone przez płk. Ramckego zaatakowało wzdłuż północnego wybrzeża Krety, zdobywając Pirgos, lecz ok. 11.00 zostało zatrzymane na pozycjach 20 i 28 batalionu pod Platanias. Atakujące pododdziały zostały wzmocnione przez pojedynczy spadochroniarzy z rozbitych III bat. LLSR oraz rezerwy strategicznej 7 Dywizji Lotniczej (spadochronowej), którzy dołączali do atakujących.

Pododdziały należące Kampfgruppe Utza, uderzając na południe od pozycji 20 i 28 batalionu na 18 batalion z 4 BPiech, zmusiły do wycofania się aliancka artylerię ostrzeliwującą rejon lotniska w Maleme i zaczęły zagrażać oskrzydleniem nowozelandzkiej 5 BPiech. Ponieważ jednocześnie pododdziały spadochronowe 3 FJR zajęły Stalos, 5 BPiech znalazła się w zagrożeniu wzięciem w kleszcze[73]. 23 maja o godz. 15.00 5 BPiech wycofała się do Galatos. O świecie 24 maja ścigające ją pododdziały 100 GJR napotkały patrole 3 FJR. Zgrupowania „Komet” i „Mars” zostały połączone, spadochroniarze uzyskali możliwość uzupełnienia zapasów dostarczanych przez lotnisko w Maleme[74], nawiązana została łączność z Luftwaffe. Współpraca różnych rodzajów broni oraz wykorzystanie zdobytego na aliantach wyposażenia znacznie zwiększyły skuteczność niemieckiego natarcia.

Bitwa o Galatos 24–25 maja[edytuj]

Po południu i wieczorem 24 maja niemiecki 100 GJR z marszu przeprowadził dwa szturmy na Wzgórze Pszenicy i Wzgórze Czerwone pod Galatos, odparte przez 18 bat. 4 Brygady Piechoty, wzmocniony żołnierzami z rozbitych jednostek oraz artylerię. Niemcy zdołali jednak rozpoznać alianckie pozycje i lepiej przygotować atak 25 maja. Na lotnisko w Maleme przybył 141 GJR, który został natychmiast skierowany na front[75].

25 maja od rana pozycje alianckie znalazły się pod silnym ogniem niemieckiej artylerii i lotnictwa szturmowego[76]. Po południu III bat./100 GJR wspierany przez spadochroniarzy zdobył Wzgórze Czerwone, a I i II bat./100 GJR Wzgórze Pszenicy i wdarły się do Galatos[77]. Pomimo przeciwnatarcia na bagnety poprowadzonego osobiście przez dowódcę 18 bat. ppłk. Greya oraz kontrataku pozostałości 10 BPiech spod Chani aliantom nie udało się odzyskać straconych pozycji. Osiągnięto jedynie zatrzymanie postępu Niemców, co pozwoliło wycofać się pobitym obrońcom Galatos do Chani. Przed północą 25 maja Kamfpgruppe Utza zajęłą Galatos.

Alianci wycofali się 26 maja na nową linię obrony na obrzeżach Chani i Perivoli – na północy 5 BPiech wzmocniona ostatnim nietkniętym oddziałem 4 BPiech – 19 bat. nowozelandzkim, w centrum australijska 19 BPiech wsparta niedobitkami 10 BPiech, na lewym południowym skrzydle 2 pgrek, broniący górzystego, łatwiejszego do obrony rejonu wokół Mournies[78].

IV faza bitwy – porażka aliantów 26–28 maja[edytuj]

Bitwa o Chanię 26–27 maja[edytuj]

26 maja gen. mjr Wetson otrzymał od gen. Fryberga rozkaz objęcia dowództwa nad siłami alianckimi utrzymującymi front pomiędzy wybrzeżem a Mournies. Wobec wyczerpania pozbawionych regularnego zaopatrzenia Nowozelandczyków uznał on wzmocnienie prawej flanki broniącego się ANZAC za konieczne[79] i skierował wcześniej dowodzone przez siebie rezerwowe bataliony w sile brygady (ok. 1300 żołnierzy) z Sudy na front pod Chanią. Posiłki miały zostać podporządkowane dowódcy rozwiązanej 4 BPiech, gen. Inglisowi. Przemarsz odwodów odbywał się w nocy, aby uniknąć niszczących ataków Luftwaffe. Manewr nie był koordynowany przez gen. Fryberga, który organizował ewakuację zbędnych jednostek tyłowych przez port w Sudzie, a gen Wetson bezpośrednio wydał rozkazy swoim podkomendnym zajęcia pozycji na zachodnich przedmieściach Sudy[80].

W nocy z 25 na 26 maja pododdziały 85 i 141 GJR wyparły 2 pgrek z pozycji na południe od ANZAC i rozpoczęły oskrzydlanie 19 BPiech. Wobec zagrożenia okrążeniem i braku jakichkolwiek sił dla jej wzmocnienia gen. Vasey zwrócił się o zgodę na wykonanie odwrotu, lecz gen. Wetson zmieniał pozycję swojego sztabu i nie można go było odnaleźć[81]. Pod jego nieobecność gen. Puttick wydał zarówno 5 BPiech, jak i 19 BPiech rozkaz odwrotu do Sudy. W pościgu za wycofującymi się aliantami podążał 100 GJR[82].

W ciemnościach wycofujący się Nowozelandczycy i Australijczycy minęli się z idącymi im na pomoc posiłkami i zajęli nowe pozycje w Sudzie. O świcie 26 maja rezerwowe bataliony Wetsona, zajmując bez kontaktu z sojusznikami pozycje obronne na zachodnich przedmieściach Chani, znalazły się w okrążeniu[83].

Atak Niemiecki na Chanię rozpoczął się 27 maja o godz. 8.30. Kampfgruppe Ramcke natarła z zachodu, 100 GJR z południowego zachodu, a 3 FJR, obchodząc pozycje brytyjskie od południa, odciął im odwrót do Sudy. Rezerwa Creforce została w ciągu dnia rozbita, z 1300 żołnierzy wycofać zdołało się 250. Chania została zajęta przez Niemców do wczesnego popołudnia, a ostatnie broniące się w jej okolicach siły brytyjskie pokonane zostały 28 maja rano[84].

Klęska pod Chanią i zniszczenie ostatniego z odwodów przekonały gen. Fryberga o niemożności skutecznej obrony wyspy. Dowódca Creforce wystosował do Brytyjskiego Dowództwa na Bliskim Wschodzie prośbę o zgodę na ewakuację alianckich wojsk z Krety. Rząd w Londynie początkowo jednak odmówił zatwierdzenia tej decyzji i rozkazał gen. Wavellowi przysłanie na Kretę posiłków[85].

Walki o Sudę[edytuj]

85 i 141 GJR dotarły do Sudy 27 maja i z marszu rozpoczęły o godz. 11.00 atak na pozycje ANZAC. Nowozelandzki kontratak na bagnety doprowadził do rozbicia I/141 GJR (250 żołnierzy rannych i zabitych), a pozostałe pododdziały 141 GJR utrzymały pozycje tylko dzięki osłonie ogniowej z karabinów maszynowych i granatników III/141 GJR, która powstrzymała dalszą szarżę 28 batalionu maoryskiego. Suda została utrzymana przez aliantów do wieczora 27 maja[86][87].

27 maja po południu gen. Fryberg otrzymał wreszcie z Dowództwa Bliski Wschód w Kairze zatwierdzony przez rząd rozkaz ewakuacji wojsk z Krety[88]. Bitwa o wyspę została przegrana[89].

V faza bitwy – odwrót i ewakuacja Creforce 29 maja – 1 czerwca[edytuj]

Dowództwo Creforce podjęło decyzję o ewakuacji pobitych 4, 5 i 19 BPiech najkrótszą drogą z Sudy przez góry na południowe wybrzeże wyspy, do niewielkiego portu w Chora Sfakion. Osłonę odwrotu powierzono trzem zgrupowaniom (commanda) komandosów (ok. 800 żołnierzy) dowodzonych przez płk. Roberta Laycocka, przybyłych do Sudy 27 maja[90].

29 maja rano nacierające wojska niemieckie zajęły miejscowość Vrises (Wrises) wraz ze skrzyżowaniem drogi nadmorskiej z Chani i Sudy do Rethimno i Iraklionu z drogą przez góry z Sudy do Chora Sfakion. W wyniku brytyjskiego odwrotu na południe droga na wschód wyspy stanęła przed 5 Dywizją Górską otworem[91].

Odwrót przez Białe Góry[92][edytuj]

Wobec braku środków transportowych alianckie dowództwo zdecydowało się 29 maja na utworzenie obrony okrężnej wokół Chora Sfakion, wyznaczenie punktu zbornego rozbitych oddziałów w Askifu Plain[93] i zorganizowanie kilku umocnionych pozycji na szlaku do portu. Pozycje te utrzymywane były w dzień przez pozostające w najlepszej kondycji pododdziały brytyjskie, aby w nocy, unikając destrukcyjnych nalotów Luftwaffe, przemieszczać się na kolejną pozycję. Alianci niszczyli mosty i zaminowywali drogi oraz urządzali zasadzki w celu powstrzymania niemieckiego pościgu i umożliwiania dotarcia do Askifu Plain i Chora Sfakion jak największej liczbie żołnierzy[94].

Ze Sfakii na południowym wybrzeżu ewakuowały się na Cypr i do Egiptu ostatnie oddziały aliantów w liczbie blisko 15 tysięcy ludzi.

Wynik bitwy[edytuj]

Okupacja Grecji 1941-44
Atakujący Fallschirmjäger, maj 1941
Brytyjczycy – jeńcy wojenni, 11 czerwca 1941

Operacja, choć ostatecznie zakończona powodzeniem, była przykładem zwycięstwa nie do końca wykorzystanego. Plan strategiczny opracowany przez gen. Studenta zakładał później desant spadochronowy na Maltę i w rejon Kanału Sueskiego, co nigdy nie doszło do skutku. Hitler był zszokowany rozmiarem strat (XI Korpus stracił łącznie 3352 zabitych i zaginionych oraz 3400 rannych)[95] i nigdy potem nie zezwolił już na przeprowadzenie jakiejkolwiek operacji powietrznodesantowej, choćby zbliżonej wielkością do desantu na Krecie. Ostatnie oddziały brytyjskie wycofały się ze znacznymi stratami (3500 zabitych, 1900 rannych, 18 tysięcy dostało się do niewoli, 3 krążowniki, 6 niszczycieli i 44 statki transportowe o tonażu ponad 200 000 BRT) 31 maja.

Niemieckie represje wobec cywilnej ludności Krety[edytuj]

 Osobny artykuł: Masakry w Kandanos i Kondomari.

Już od pierwszych godzin bitwy cywilna ludność Krety spontanicznie i masowo przyłączała się do walki po stronie regularnych wojsk alianckich. Uzbrojeni w stare karabiny (niekiedy pamiętające czasy antytureckiego powstania z 1895), widły, topory, a nawet noże, Kreteńczycy chwytali i zabijali pojedynczych niemieckich spadochroniarzy, a w miasteczku Kastelli-Kissamos zdołali nawet bez pomocy regularnego wojska rozgromić niemiecką kompanię. Po zakończeniu bitwy Niemcy zemścili się na ludności wyspy, mordując setki kreteńskich cywilów w Kastelli oraz we wsiach Kandanos i Kondomari.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Antill, s. 25.
  2. Christopher Buckley: Greece and Crete 1941. London: H.M. Stationery Off., 1952, seria: Second World War, 1939–1945; a popular military history. (ang.)
  3. Callum MacDonald: The Lost Battle – Crete 1941. Papermac, 1995. ISBN 0-333-61675-8. (ang.)
  4. a b Antill, s. 24.
  5. TomaszT. Jarmoła TomaszT., Kreta 1941, Warszawa 2015, s. 118, ISBN 978-83-11-13595-6.
  6. Battle of Crete, „www.explorecrete.com”, www.explorecrete.com [dostęp 2016-03-19].
  7. TomaszT. Jarmoła TomaszT., Kreta 1941, 2015, s. 106, ISBN 978-83-11-13595-6.
  8. Operacja Merkury, „Konflikty.pl”, Konflikty.pl [dostęp 2016-03-19] (pol.).
  9. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 119.
  10. Operacja „Merkur” – niemiecki desant na Kretę, [w:] Gazety Wojenne, s. 463, ISSN 1505-0122.
  11. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  12. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  13. Map of Maleme area, 20 May 1941 | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  14. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  15. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 134, 120.
  16. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 137.
  17. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  18. Map of Maleme area, 20 May 1941 | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  19. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  20. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 106, 124.
  21. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 125.
  22. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 126.
  23. Map of Galatas area, 20 May 1941 | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  24. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 127.
  25. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 127.
  26. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  27. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 134.
  28. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 128.
  29. Battle of Crete, „www.explorecrete.com”, www.explorecrete.com [dostęp 2016-03-19].
  30. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 127.
  31. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 128.
  32. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 106.
  33. Battle for Retimo (Crete), 21 października 2010 [dostęp 2016-03-19] [zarchiwizowane z adresu 2010-10-21].
  34. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 129.
  35. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 130.
  36. Group Centre, „www.my-crete-site.co.uk”, www.my-crete-site.co.uk [dostęp 2016-03-19].
  37. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 129.
  38. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 106, 130.
  39. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 131.
  40. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 132.
  41. Battle of Crete, „www.explorecrete.com”, www.explorecrete.com [dostęp 2016-03-19].
  42. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 133.
  43. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 134.
  44. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 134.
  45. a b Operacja „Merkur” – niemiecki desant na Kretę, [w:] Gazety Wojenne, s. 464, ISSN 1505-0122.
  46. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  47. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 154.
  48. Wyborcza.pl, „wyborcza.pl”, wyborcza.pl [dostęp 2016-03-19].
  49. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  50. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 135.
  51. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 135.
  52. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 155.
  53. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  54. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 137.
  55. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  56. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 132.
  57. Battle of Crete, „www.explorecrete.com”, www.explorecrete.com [dostęp 2016-03-19].
  58. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 138.
  59. Battle of Crete, „www.explorecrete.com”, www.explorecrete.com [dostęp 2016-03-19].
  60. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 130.
  61. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 139.
  62. Bitwa o Morze Śródziemne, [w:] RichardR. O’Neill RichardR., II Wojna Światowa, 1992, s. 37, ISBN 83-85767-22-3.
  63. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 139.
  64. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  65. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 139.
  66. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 140.
  67. The battle: days 1–3 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  68. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 147.
  69. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 154–155.
  70. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 141–142.
  71. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 143.
  72. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 144–145.
  73. The battle: days 4–6 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  74. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 150.
  75. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 151.
  76. The battle: days 4–6 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  77. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 152.
  78. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 153.
  79. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  80. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 157, 159.
  81. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  82. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 158.
  83. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  84. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 159.
  85. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  86. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  87. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 159.
  88. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 160.
  89. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  90. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 161.
  91. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 163.
  92. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  93. The retreat: days 7–9 – The Battle for Crete | NZHistory, New Zealand history online, „www.nzhistory.net.nz”, www.nzhistory.net.nz [dostęp 2016-03-19].
  94. T.T. Jarmoła T.T., Kreta 1941, s. 163–164, 170.
  95. Przykładowo, w całej kampanii norweskiej w okresie od pocz. kwietnia do pocz. czerwca 1940 straty niemieckie wyniosły 1317 zabitych, 1604 rannych i 2375 zaginionych.

Bibliografia[edytuj]

  • Peter D. Antill: Crete 1941: Germany’s lightning airborne assault. Oxford; New York: Osprey Publishing, 2005, seria: Campaign series. ISBN 1-84176-844-8. (ang.)
  • Tomasz Jarmoła: Kreta 1941. Warszawa, Bellona S.A. 2015, seria „Historyczne bitwy” ISBN 978-83-11-13595-6.

Linki zewnętrzne[edytuj]