Bitwa pod Rząbcem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bitwa pod Rząbcem
Front wschodni II wojny światowej
Ilustracja
Dawny pomnik zabitych przez NSZ partyzantów Armii Ludowej i spadochroniarzy radzieckich
Czas 8 września 1944
Miejsce Rząbiec
Terytorium Generalne Gubernatorstwo
Przyczyna atak Brygady Świętokrzyskiej celem odbicia żołnierzy NSZ
Wynik zwycięstwo brygady NSZ
Strony konfliktu
Orl.jpg Armia Ludowa
 ZSRR
Brygada Świętokrzyska (odznaka powojenna).jpg Narodowe Siły Zbrojne
Dowódcy
kpt. Tadeusz Grochal
mjr Iwan Karawajew
płk Antoni Szacki
Siły
oddział Armii Ludowej i oddział radzieckich skoczków spadochronowych oddziały Brygady Świętokrzyskiej
Straty
34 zabitych, 30 rannych, 68 zabitych radzieckich skoczków spadochronowych[1] wg starszych źródeł 4 zabitych i 8 rannych partyzantów NSZ, wg nowszych – 1 zabity i 1 ranny
brak współrzędnych

Bitwa pod Rząbcem – bitwa partyzancka stoczona 8 września 1944 w lesie pod Rząbcem między oddziałami Narodowych Sił Zbrojnych a oddziałem Armii Ludowej i grupą radzieckich skoczków spadochronowych.

Przebieg starcia[edytuj | edytuj kod]

8 września 1944 12-osobowy patrol Brygady Świętokrzyskiej Narodowych Sił Zbrojnych dowodzony przez ppor. Franciszka Bajcera ps. „Sanowski”, został pojmany przez oddział Armii Ludowej i partyzantów sowieckich. Oddziałem tym dowodzili kapitan Tadeusz Grochal ps. „Tadek Biały” z ramienia AL i major Iwan Karawajew ps. „Iwan Iwanowicz” z ramienia NKGB[2]. Oddział komunistyczny liczył ok. 300 ludzi i znany był wśród miejscowej ludności z bandytyzmu, pijaństwa, rabunków i pospolitych morderstw[potrzebny przypis]. O pomoc przed Grochalem cywile prosili oddziały NSZ oraz AK. Oddział Grochala został pierwszy raz rozbity przez oddział AK ppor. Przemysława Szyca Ludwika w październiku 1943 roku za zbrodnie popełnione na miejscowej ludności[potrzebny przypis].

Jeńcy z NSZ byli bici i torturowani, stali nad wykopanymi dla siebie grobami[1]. Jeden z jeńców zdołał zbiec i powiadomić dowództwo Brygady[2]. W celu odbicia więźniów pododdziały Brygady Świętokrzyskiej dowodzonej przez pułkownika Antoniego Szackiego uderzyły na kwaterujący w lesie pod Rząbcem[3][4] oddział Armii Ludowej i grupę radzieckich skoczków spadochronowych. Według historyków (Józefa Garasa[5], Ryszarda Nazarewicza[6]), w bitwie miały wziąć udział oddziały niemieckie.

Zgrupowanie AL[7] kwaterowało w lesie przy gajówce położonej około 2 km od wsi. Uderzenie oddziałów NSZ (202. pułk piechoty Ziemi Sandomierskiej i I. batalion 204. pułku piechoty Ziemi Kieleckiej[1]) liczących około 1400 ludzi[potrzebny przypis] nastąpiło jednocześnie. Od północnego zachodu uderzył II. batalion 202. pułku majora Henryka Karpowicza ps. „Rusin”, od południa uderzała kompania z I. batalionu 202. pułku ppor. Henryka Figuro-Podhorskiego ps. „Step”, a od północnego wschodu flankę zabezpieczał II. batalion 204. pułku kapitana Władysława Kołacińskiego ps. „Żbik”[1]. Walka trwała niewiele ponad godzinę[8].

Kiedy dowodzący oddziałem AL kapitan Tadeusz Grochal dowiedział się, że Sowieci poddali się, zarządził odwrót, jednak wydostanie się poza pierścień okrążenia zostało okupione dużymi stratami[6]. Wydostał się tylko Grochal, Karawajew i 10 ludzi.

W oddziale AL i grupie radzieckiej, wg nowszych źródeł, było 34 zabitych i 30 rannych[2], natomiast w oddziale NSZ był jeden poległy i jeden ranny[1]. Według wcześniejszych źródeł, w walce zginęło 20 partyzantów, a 28 odniosło rany (w oddziale AL i grupie radzieckiej miało być 16 zabitych i 20 rannych, natomiast w oddziale NSZ miało być 4 zabitych i 8 rannych[6][8]). Według Bogdana Hillebrandta, historyka z czasów PRL, 32 alowców i 73 radzieckich skoczków spadochronowych dostało się do niewoli. 5 oficerów radzieckich zostało przekazanych Niemcom, a reszta została rozstrzelana[4]. Według dokumentów NSZ pojmano 40 członków AL i 67 partyzantów radzieckich. Członków AL puszczono wolno, po czym doszło do buntu sowieckich jeńców. W wyniku walki podczas jego tłumienia zginęło 67 Sowietów, a czterech członków NSZ zostało rannych (dwóch z nich zmarło od ran)[3]. Na miejscu stacjonowania oddziału komunistycznego znaleziono listy proskrypcyjne miejscowej ludności i polecenia likwidacji członków polskiego podziemia niepodległościowego[9]. Według dowódcy Brygady Świętokrzyskiej część jeńców uciekła, a pozostali zostali zabici podczas próby ucieczki. Nadmienia też, że kilku Polaków z Armii Ludowej wstąpiło do dowodzonej przez niego Brygady Świętokrzyskiej[7]. Do Brygady Świętokrzyskiej wstąpiło 13 byłych partyzantów AL, wśród nich był późniejszy pisarz komunistyczny Władysław Machejek, który przez kilka dni (zanim zdezerterował) był ordynansem ppłk Szackiego[10]. Brygada zdobyła dużo broni, m.in. 2 ciężkie karabiny maszynowe, 1 granatnik, 50 pistoletów maszynowych i 120 karabinów[8].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W 1952 w Rząbcu zbudowano pomnik upamiętniający poległych jeńców, na którym umieszczono napis: „W tych lasach 8 IX 1944 roku oddziały Armii Ludowej i partyzantów radzieckich zostały podstępnie napadnięte przez wysługujących się hitlerowskiemu okupantowi zbirów NSZ-kich »Bohuna«. Cześć i sława 74 bohaterom poległym w walce o wyzwolenie narodowe i społeczne ludu polskiego w 10. rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej”.

W styczniu 2014 pomnik został zdewastowany. Lokalne władze usunęły zniszczenia monumentu[11]. W nocy z 11 na 12 września 2016 pomnik zdewastowano po raz kolejny[12]. Troje sprawców zniszczenia pomnika zostało uniewinnionych przez Sąd Rejonowy we Włoszczowie[13]. W obronie oskarżonych o wandalizm wystąpił m.in. Adam Słomka[14], oraz Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris[15].

W 2014 roku sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, dr hab. Andrzej Kunert uznał istnienie pomnika za niedopuszczalne i zakłamujące historię Polski[16]

W marcu 2018 roku dotychczasowe tablice zastąpiono nową inskrypcją, na której widniał napis: „Pamięć nie umiera. Zabiła ich nienawiść. Pamięci 74 partyzantów-jeńców rozstrzelanych 8 września 1944 r. Pokój ich duszy”[17]. W kwietniu 2018 pomnik został zdemontowany przez jego dotychczasowych opiekunów[18].

Bitwie pod Rząbcem został poświęcony film fabularno-dokumentalny Bitwa pod Rząbcem – historia prawdziwa, zrealizowany przez Fundację Odzyskajmy Naszą Historię[19][20]. W filmie wypowiadają się świadkowie i weterani Brygady Świętokrzyskiej (kpt. Stanisław Turski), a także historycy i badacze[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Detka 2018 ↓, s. 26.
  2. a b c Wojciech Muszyński, Działania Brygady Świętokrzyskiej na Kielecczyźnie, Niezależna Gazeta Polska – Dodatek Specjalny IPN, 1.08.2008 r., s. 2.
  3. a b Chodakiewicz 2005 ↓, s. 201.
  4. a b Hillebrandt 1967 ↓, s. 465–466.
  5. Garas 1963 ↓, s. 240.
  6. a b c Hillebrandt 1967 ↓, s. 465.
  7. a b Szacki 2014 ↓, s. 152.
  8. a b c Kucharski 2010 ↓, s. 58.
  9. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza: droga do władzy (1941-1944), Wyd. Fronda, Warszawa 2003, s. 389.
  10. W. Muszyński, Brygada Świętokrzyska NSZ, „Żołnierze wyklęci 1943–1963. Historia antykomunistycznego podziemia niepodległościowego w Polsce”, nr 5 Obóz narodowy w walce dodatek do „Rzeczpospolitej” z 27 kwietnia 2011.
  11. 70 rocznica w Rząbcu, komsomol.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-03-05].
  12. Grzegorz Walczak, Wandale zniszczyli pomnik partyzantów. Już po raz kolejny, kielce.wyborcza.pl, 12 września 2016 [dostęp 2018-04-24].
  13. Grzegorz Walczak, Wandale go niszczą, władza chce rozebrać. A ludzie za pomnikiem stoją murem. ‘To pamięć o ludziach, którzy tu spoczywają’, kielce.wyborcza.pl, 10 marca 2018 [dostęp 2018-04-24].
  14. Adam Słomka i inni staną w obronie sądzonych! Głośny proces we Włoszczowie | Echo Dnia Świętokrzyskie, echodnia.eu [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  15. Ordo Iuris w obronie prawdy o bitwie pod Rząbcem » Kresy, kresy.pl [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  16. http://wloszczowa.pl/portalwww/attachments/article/1213/odpowiedz_rady_ochrony_pamieci_walk_i_meczenstwa.pdf
  17. Grzegorz Walczak, Pomnik po nowemu, ale dalej dzieli. Napis zmieniono, ale według IPN zrobiono to na opak, kielce.wyborcza.pl, 29 marca 2018 [dostęp 2018-04-24].
  18. Marcin Sztandera, Opiekunowie wyprzedzili decyzję wojewody. Sami zdemontowali pomnik w Rząbcu, kielce.wyborcza.pl, 22 kwietnia 2018 [dostęp 2018-04-24].
  19. „Bitwa pod Rząbcem - historia prawdziwa” - OBEJRZYJ CAŁY FILM!, wmeritum.pl [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  20. Premiera filmu „Bitwa pod Rząbcem – historia prawdziwa” - Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, www.kombatanci.gov.pl [dostęp 2020-02-15] (pol.).
  21. Po premierze filmu „Bitwa pod Rząbcem - historia prawdziwa” | Telewizja Republika, telewizjarepublika.pl [dostęp 2020-02-15] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Jan Chodakiewicz: Ząb przeciw dwu wrogom. Warszawa: Fronda, 2005.
  • Kamil Detka: Militarne i polityczne aspekty funkcjonowania Brygady Świętokrzyskiej NSZ w latach 1944–1945 i powojenne losy jej żołnierzy. T. Zeszyt 5. Biuro Komunikacji Społecznej Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego, 2018, seria: Zeszyty Historyczne - Kombatanci Ziemi Świętokrzyskiej. ISBN 978-83-65626-80-6.
  • Józef Bolesław Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945. Warszawa: MON, 1963.
  • Bogdan Hillebrandt: Partyzantka na Kielecczyźnie 1939-1945. Warszawa: MON, 1967.
  • Janusz Kucharski: Brygada Świętokrzyska Narodowych Sił Zbrojnych. Kielce: Agencja JP s.c., 2010.
  • Antoni Szacki: Byłem dowódcą Brygady Świętokrzyskiej NSZ. Warszawa, Kraków: Mireki, 2014.