Gustáv Husák

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gustáv Husák
Prezident Husák 17 Slovakia1.jpg
Gustav Husak w 1986
Data i miejsce urodzenia 10 stycznia 1913
Dúbravka, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 18 listopada 1991
Bratysława
Sekretarz Generalny KC KPCz.
Okres od 1969
do 1987
Poprzednik Alexander Dubček
Następca Miloš Jakeš
Prezydent Czechosłowacji
Okres od 29 maja 1975
do 10 grudnia 1989
Poprzednik Ludvík Svoboda
Następca Václav Havel
Gustav Husak signature.svg
Odznaczenia
Złota Gwiazda Gwiazda Bohatera Związku Radzieckiego (ZSRR)
Order Klementa Gottwalda Order Klementa Gottwalda Order Klementa Gottwalda Order Klementa Gottwalda Order José Martí Order Lenina Order Rewolucji Październikowej (ZSRR) Order Karola Marksa (NRD) Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Wielka Wstęga Orderu Zasługi PRL
Ludvik Svoboda i Gustav Husak w sierpniu 1969.
Od lewej: Erich Honecker, Gustav Husak, Walter Ulbricht, 1971.
Gustav Husak i Nicolae Ceausescu w 1976.
Gustav Husak i Nicolae Ceausescu, 1977.
Wizyta Gustava Husaka w Rumunii, 1977.
Gustav Husak (pierwszy od lewej) w gronie przywódców państw bloku wschodniego, 1987.

Gustáv Husák (ur. 10 stycznia 1913 w Dúbravce, zm. 18 listopada 1991 w Bratysławie) – słowacki polityk, czechosłowacki działacz komunistyczny, wieloletni przywódca Komunistycznej Partii Czechosłowacji, w latach 1975-1989 prezydent kraju; odpowiedzialny za prześladowania intelektualistów i walkę z wolną myślą i kulturą.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny chłopskiej. Już przed wybuchem II wojny światowej działał w ruchu komunistycznym, gdyż w wieku 16 lat został członkiem Komunistycznego Związku Młodzieży w Bratysławie. Podczas studiów na Wydziale Prawa na tamtejszym uniwersytecie wstąpił w 1933 do Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Należał do twórców kręgu lewicowej inteligencji skupionej wokół Vladimira Clementisa i czasopisma "DAV", ktora brała czynny udział w ideowej dyskusji na temat przyszłości Słowacji. Był przeciwnikiem scentralizowanego modelu państwa. Awansując na coraz wyższe stanowiska Husak pod koniec wojny był już jednym z partyjnych przywódców. Po wybuchu II wojny światowej dołączył do grona przeciwników rządów księdza Jozefa Tisy. W sierpniu 1943 został członkiem KC KPS. Zgodnie z wytycznymi kierownictwa KPCz w Moskwie robił wszystko, by forsować pogląd o konieczności tworzenia szerszej płaszczyzny w walce z reżimem na Czechosłowacji oraz Niemcami hitlerowskimi. Brał udział w podpisaniu tzw. umowy bożonarodzeniowej (24 grudnia 1943) i stworzeniu podziemnej Słowackiej Rady Narodowej (SRN). Z ramienia Rady skontaktował się z przedstawicielami wojskowej konspiracji, którzy skupieni byli wokół podpułkownika Jana Goliana. W sierpniu 1944 wybuchło słowackie powstanie narodowe, przez które Husak był zmuszony przenieść się do głównego ośrodka powstańczego - Bańskiej Bystrzycy. Tam został wiceprzewodniczącym SRN i kierował pracami jej resortu spraw wewnętrznych.[1]

Okres stalinizmu[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania wszedł w lutym 1945 w skład Prezydium Zespołu Pełnomocników SRN i starał się ją o poszerzyć o wszystkie środowiska opozycji. W styczniu 1945 grupa słowackich komunistów, w której znajdował się również Husak, przebywała w Moskwie, gdzie przedstawiono im projekt utworzenia nowego ośrodka władzy w Czechosłowacji, składającego się z przedstawicieli rządu emigracyjnego Edvarda Benesa i rodzimych komunistów. Od lutego 1945 był członkiem Prezydium KC KPS i przygotował jako jego tymczasowy przewodniczący program autonomii słowackiej w ramach państwowości Czechosłowacji. W maju 1946 odbyły się wybory do Zgromadzenia Narodowego. Po tym wydarzeniu Husak przewodniczył Zespołowi Pełnomocników SRN. Podlegały mu m.in. resort spraw wewnętrznych oraz organy bezpieczeństwa państwa. Był zwolennikiem wysiedlenia mniejszości niemieckich i węgierskich, a także radykalnej rozprawy z funkcjonariuszami rządu Tisy. Podległe Husakowi organy bezpieczeństwa przygotowały wiele działań skierowanych przeciwko tym, którzy nie akceptowali totalitarnej władzy komunistycznej. Prześladowania dotknęły m.in. Słowacką Partię Demokratyczną i przedstawicieli Kościoła katolickiego. W lutym 1948 doszło do przewrotu, po którym doszło do większego ograniczenia autonomii Słowacji oraz KPS, co nie było po myśli Gustava Husaka. Jego kariera upadła w 1950. W maju tego roku IX Zjazd KPS skrytykował "słowacki burżuazyjny nacjonalizm" wśród członków partii, zaś w lutym 1951 Husak i inni główni działacze zostali wyeliminowani z partii i aresztowani pod zarzutem prawicowo-nacjonalistycznego odchylenia[2].

Powrót[edytuj | edytuj kod]

Podczas przesłuchań poddano go torturom, lecz Husak nie miał mimo to zamiaru składać zeznań obciążających go pozostałych oskarżonych, a także nie przyznał się do zarzucanych mu czynów. W kwietniu 1954 został skazany na dożywotnie więzienie. W 1960 odzyskał wolność, zaś w 1963 doczekał się rehabilitacji i przywrócenia do partii. Otrzymał propozycję objęcia urzędu wicepremiera, lecz odmówił i podjął pracę naukową w Instytucie Państwa i Prawa Słowackiej Akademii Nauk. W sierpniu 1964 rozgłos przyniosło mu opublikowanie pamiętników z okresu działalności konspiracyjnej, w których bronił ówczesnej koncepcji i strategii KPS. Gdy władzę w Czechosłowacji objął Alexander Dubček, który rozpoczął program reform, Husak został jednym z jego współpracowników. W kwietniu 1968 objął urząd wicepremiera. Uczestniczył w planach nad opracowaniem programu reformistycznego, jednak latem 1968 był sceptycznie nastawiony do przemian Praskiej wiosny, popierając interwencję wojsk Układu Warszawskiego 20 sierpnia tegoż roku. Po inwazji na Czechosłowację wziął udział wraz z całym kierownictwem partyjno-państwowym w rozmowach w Moskwie w dniach 23-26 sierpnia 1968. W ich trakcie delegacja czechosłowacka zaakceptowała odrót od reform Praskiej Wiosny. Gustav Husak zdobył podczas tych rozmów zaufanie Leonida Breżniewa. Istnieje pogląd, według którego Breżniew miał mu obiecać akceptację federalnego modelu Czechosłowacji przez Moskwę[3].

Dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

Niedługo po powrocie do kraju wystąpił z bezlitosną krytyką XIV Nadzwyczajnego Zjazdu KPCz (tzw. wysoczańskiego), który wyraził protest przeciwko interwencji armii Układu Warszawskiego i żądał kontynuowania reform. Husak starał się udowodnić, że zjazd nie może uważać się za reprezentatywny, skoro brało w nim udział niecałe 10% delegatów ze Słowacji. Pod koniec sierpnia 1968 został I sekretarzem KC KPS i członkiem Prezydium KC KPCz. Jesienią 1968 stanął na czele rządowej komisji, która przygotowała projekt ustawy o federacji czechosłowackiej. Przyjęto ją 27 października 1968. W praktyce Gustav Husak usiłował utrzymać centralistyczny model państwa. 17 kwietnia 1969 Dubcek podał się do dymisji, a Husak przejął po nim stanowisko I sekretarza KC KPCz. Głosząc hasła "normalizacji" przyczynił się do spacyfikowania sił zwolenników reform zarówno w partii, jak i w całym społeczeństwie. 6 maja 1970 podpisał umowę o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy z ZSRR, która sankcjonowała "okresowe" stacjonowanie armii radzieckiej na obszarze Czechosłowacji[4]. W maju 1971 w trakcie obrad XIV Zjazdu KPCz został wybrany na sekretarza generalnego partii. Powstały wtedy układ personalny przetrwał bez poważniejszych zmian aż do listopada 1989. 29 maja 1975 został prezydentem Czechosłowacji, zastępując chorego Ludvíka Svobodę.

Charakterystyka rządów i upadek[edytuj | edytuj kod]

Po 1969 przeprowadził wielką czystkę w partii i doprowadził do usunięcia z KPCz wszystkich działaczy, którzy nie zgadzali się na politykę całkowitej zależności od Moskwy. Przez kilka lat liczba członków partii zmalała o ponad pół miliona, a około 140 000 osób udało się na emigrację. Wprowadzono faktyczny zakaz pracy zawodowej dla tych, którzy uznani zostali za wrogów systemu. "Normalizacja" polegała także na zdecydowanej walce z niezależnymi intelektualistami i strukturami Kościoła katolickiego. Blokowano nominacje nowych biskupów i usiłowano organizować duchowieństwo w organizacje prorządowe. Wiosną 1969 Husak zapowiedział, że nie będzie prześladował przeciwników politycznych, lecz kiedy w 1977 został ogłoszony manifest Karta 77, jego sygnatariusze zostali skazani w procesach politycznych. Jako jawny przeciwnik głasnosti i pierestrojki, Gustav Husak zaczął tracić stabilność swej pozycji politycznej, kiedy do władzy w ZSRR doszedł Michaił Gorbaczow. 17 grudnia 1987 Husak zrezygnował z funkcji sekretarza generalnego KC KPCz. Do końca odmawiał prowadzenia rozmów z opozycją. Po masowych demonstracjach i strajkach w listopadzie 1989 musiał w grudniu 1989 zaakceptować tzw. rząd porozumienia narodowego Mariana Calf, który składał się z przedstawicieli KPCz i opozycji. 10 grudnia 1989 złożył urząd prezydenta Czechosłowacji, a w lutym 1990 został z kolei wykluczony z partii komunistycznej[5].

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 462.
  2. Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 463.
  3. Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 463.
  4. Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 463.
  5. Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 464.
  6. Wojciech Stela: Polskie ordery i odznaczenia (Vol. I). Warszawa: 2008, s. 48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alex Axelrod, Charles Phillips: Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politej, Warszawa 2000, s. 268-269
  • Andrzej Grajewski, Gustav Husak w: Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (red.), Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2004, ISBN -88490-67-2, s. 462-464.
  • Kronika 1991, Wydawnictwo "Kronika" – Marian B. Michalik Warszawa 1991, ​ISBN 83-900331-1-9​, s. 135