Florian Zając

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Florian Zając
działacz polskiego państwa podziemnego
działacz opozycji antykomunistycznej
kapelan NOW i AK dla Obwodu Jasło
więzień polityczny w PRL
„kapłan wyklęty”
proboszcz
Ilustracja
ks. Florian Zając, 1970
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 12 grudnia 1906
Kruhel Mały
Data i miejsce śmierci 25 października 1980
Przemyśl
sekretarz generalny przemyskiego Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet oraz Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej
Okres sprawowania 1936–1937
proboszcz parafii Imienia Maryi i św. Mikołaja w Bączalu Dolnym
Okres sprawowania 1939–1948
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Prezbiterat 1931
Ks. Florian Zając z rodzicami i rodzeństwem, 1930 rok
Plebania w Bączalu Dolnym, którą zamieszkiwał w latach 1939–1948
Tablica pamiątkowa na gmachu byłego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Jaśle – Ulaszowicach
Kościół i plebania w Krasiczynie, gdzie spędzał ostatnie lata życia
Tabliczka grobowa ks. Floriana Zająca
Kościół w serialowym Tulczynie

Florian Zając (ur. 12 grudnia 1906 w Kruhelu Małym, zm. 25 października 1980 w Przemyślu) – polski ksiądz katolicki[1], społecznik i działacz polskiego państwa podziemnego, aresztowany, prześladowany, więziony i torturowany przez władze komunistyczne PRL, aktywny członek Stronnictwa Narodowego, kapelan NOW i AK[2]. W latach 1939–1948 proboszcz w Bączalu Dolnym. Misjonarz - kaznodzieja. Pierwowzór serialowej postaci ks. Bernarda Grochowskiego z popularnego serialu obyczajowego Plebania[3] emitowanego na antenie TVP.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Kruhelu Małym koło Przemyśla, w głęboko wierzącej rodzinie jako jeden z jedenaściorga dzieci Marcina i Katarzyny z domu Grochowskiej[4][5]. Z tego rodu wywodzi się kilkoro księży i sióstr zakonnic, w tym m.in: ks. prałat Aleksander Zając z Żurawicy (ur. 1936, zm. 2016) czy siostra Anna Zając, piastująca funkcję organistki w Krasiczynie. Po ukończeniu szkoły powszechnej w rodzinnej miejscowości podjął naukę w II Gimnazjum Klasycznym w Przemyślu[6]. Po zdaniu w maju 1926 egzaminu dojrzałości, wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Przemyślu.

Kapłaństwo[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu nauki seminaryjnej, mając niespełna 25 lat, w 1931 przyjął święcenia kapłańskie z rąk ówczesnego biskupa przemyskiego Anatola Nowaka. Jednym z jego wykładowców był bł. ks. Jan Balicki – profesor teologii dogmatycznej i rektor. W ciągu swojej posługi duszpasterskiej jako wikariusz i administrator parafialny pracował w Przeworsku[7], Wesołej, Dukli, Drohobyczu, Golcowej[8], Jaśle (od grudnia 1937 do lutego 1939)[9] i przez okres trzech miesięcy w podsanockich Niebieszczanach[10] z powodu nieprzyjęcia nominacji na probostwo w Dzikowcu.

Ponieważ wszędzie zajmował się w sposób szczególny młodzieżą w 1936 powołany został do pracy w diecezjalnej centrali Akcji Katolickiej[11]. W tym samym roku został sekretarzem generalnym Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet oraz Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej oraz w 1937 roku mianowany redaktorem diecezjalnego „Okólnika do Oddziałów Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet Diecezji Przemyskiej”[12].

Praca duszpasterska i konspiracyjna w okresie okupacji niemieckiej[edytuj | edytuj kod]

Na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej, 31 maja 1939 po śmierci księdza Pawła Matuszewskiego został mianowany proboszczem parafii św. Mikołaja i Imienia Maryi w Bączalu Dolnym[13], która liczyła wówczas 2344 wiernych. Dał się poznać jako gorliwy duszpasterz i patriota zatroskany o losy lokalnego kościoła i grona parafian – szczególnie rolników. Podczas II wojny światowej jako kapelan Armii Krajowej dla Obwodu Jasło organizował modlitwy za ojczyznę i w intencji polskich żołnierzy[14]. Wspierał i chronił parafian przed wywózkami na roboty przymusowe do Rzeszy Niemieckiej. Rokrocznie przypominał o dawnych świętach państwowych, zniesionych przez okupanta hitlerowskiego, w tym 3 maja i 11 listopada. Organizował procesje.

Wbrew zakazom troszczył się i remontował drewniany kościół św. Mikołaja z 1667 roku. Podjął starania o budowę nowego kościoła parafialnego Imienia Maryi[15] (zlecił opracowanie planów lwowskiemu architektowi Eustachemu Chmielewskiemu), które kontynuował jego następca na funkcji proboszcza ks. prałat Stanisław Czerniec. Ratował Żydów zamieszkałych w Bączalu i okolicach m.in. wystawiając im fałszywe metryki chrztu świętego. Nadzorował prace związane z przyjęciem ludności jasielskiej w trakcie masowych wysiedleń roku 1944[16] oraz organizował wyprawy do płonącego miasta by ratować sprzęty liturgiczne z kościoła farnego i kościoła oo. Franciszkanów. Na plebanii dawał schronienie wysiedlonym księżom z jasielskich i okolicznych parafii (m.in ks. Adamowi Ablewiczowi i Stanisławowi Bałukowi) oraz swoim bliskim, w tym siostrom: Marii Zając (ur. 1896, zm. 1980, gospodyni)[17] i Franciszce Bartmińskiej z synami, tj: Stanisławem (księdzem prałatem, dziennikarzem), Marianem (sędzią piłkarskim, brydżystą), Jerzym (profesorem, wybitnym językoznawcą i slawistą)[18] oraz urodzoną w 1941 córką Marią (działaczką społeczną, lekarką stomatolog)[19].

W okresie okupacji był zaangażowany w działalność konspiracyjną. Pomimo wykorzystywania dolnej kondygnacji przez żołnierzy hitlerowskich, jego plebania była miejscem narad przywódców i oficerów ruchu oporu, w tym m.in: ppłk Władysława Owoca i por. Józefa Drelichowskiego[20]. Udostępniał ją także dla potrzeb tajnego nauczania, które prowadził mgr filozofii Jan Knapik. Od 1935 r. członek Stronnictwa Narodowego. Kierował miejscową placówką Narodowej Organizacji Wojskowej uznawaną za jedną z najaktywniejszych w powiecie jasielskim, która w 1943 roku weszła w skład Armii Krajowej. Był opiekunem duchowym i członkiem sztabu powiatowego struktur NOW w regionie jasielskim[21]. Po zajęciu okolic przez Armię Czerwoną włączył się w akcję ochrony ludności poszukiwanej przez UB, MO i NKWD[22].


Represje w okresie PRL[edytuj | edytuj kod]

Po dokonanej 26 czerwca 1948 rewizji przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa został oskarżony o aktywną współpracę z organizacjami antykomunistycznymi związaną z drukowaniem i kolportowaniem książek i ulotek o charakterze patriotycznym. Fałszywie zarzucono mu również nakłanianie do zabicia trzech sowieckich żołnierzy i dwóch członków Polskiej Partii Robotniczej ze wsi Jabłonica[23]. Aresztowany i osadzony w karcerze pod schodami siedziby Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Jaśle – Ulaszowicach; podczas brutalnych przesłuchań w znacznym stopniu utracił słuch, a następnie przewieziony do więzienia karno-śledczego w Sanoku.

21 września 1948 Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie na sesji wyjazdowej w Sanoku skazał ks. Floriana Zająca w pokazowym procesie na karę dożywotniego więzienia, którą następnie obniżono do 10 lat pozbawienia wolności[24][25]. Prokurator domagał się kary śmierci. Odbył wyrok w więzieniu we Wronkach, a potem w Zakładzie Karnym w Rawiczu[26]. Na mocy amnestii w październiku 1953 odzyskał wolność. Po wyjściu z więzienia, podupadły fizycznie i schorowany zamieszkał w Kruhelu. Nie zabiegał o rehabilitację[27].

Osoba ks. Zająca znalazła się na ściśle tajnej liście 44 kapłanów, ukaranych w 1948 roku, którą płk MO Zygmunt Braude przekazał za pośrednictwem Wandy Górskiej do gabinetu ówczesnego I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta[28].

Po kilkumiesięcznym odpoczynku, w lutym 1954 podjął posługę jako wikariusz w Bratkowicach[29]. Cztery lata później został ekspozytem kościoła w Małkowicach[30]. W marcu 1958 prowadził nauczanie misji świętych w ponad dziesięciotysięcznej parafii w Leżajsku, które cieszyło się ogromnym zainteresowaniem. W trakcie trwania misji do sakramentu pokuty i pojednania przystąpiło ponad 4500 wiernych i rozdano blisko 6200 komunii świętych[31]. W 1959 jako proboszcz objął parafię w Izdebkach[32], a następnie w Malawie. Zamierzał także ekskardynować do archidiecezji wrocławskiej[33]. Po latach został odznaczony Honorową Odznaką za Tajne Nauczanie w latach '39-45.

Emerytura[edytuj | edytuj kod]

Wobec pogarszającego się stanu zdrowia w 1968 na własną prośbę przeszedł na emeryturę. Po rezygnacji z funkcji proboszcza parafii w Malawie dostał od bp. Ignacego Tokarczuka nominację na godność kanonika honorowego przemyskiego, której jednak nie przyjął[34]. Jako emeryt zamieszkał w Chmielniku, a później u rodziny w Kruhelu[35]. W 1970 zamieszkał jako rezydent w Krasiczynie, gdzie wspomagał w posłudze duszpasterskiej swojego siostrzeńca księdza Stanisława Bartmińskiego[36].

Ostatnie lata życia zmagał się z moniliazą. Zmarł nagle w wieku 74 lat na udar mózgu w przemyskim szpitalu. Pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu parafialnym przy kościele św. Wojciecha w Kruhelu Małym (obecnie w granicach Przemyśla)[37]. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył biskup pomocniczy przemyski Stanisław Jakiel[38].

Serial telewizyjny Plebania[edytuj | edytuj kod]

Osoba i życie księdza Floriana Zająca – „kapłana niezłomnego” – zostały wykorzystane jako pierwowzór postaci ks. Bernarda Grochowskiego, który był proboszczem parafii w Tulczynie przed objęciem tej funkcji przez ks. Antoniego Wójtowicza (do 1977 roku). Serialowy ksiądz Bernard był wujem ks. Antoniego, który to opiekował się nim podczas jego ostatnich dni życia[39]. Serial emitowany był w latach 2000–2012 na antenie TVP1[40] oraz w TVP Polonia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Indeks haseł - Z. encyklopediajasla.pl.
  2. Kapelani oddziałów powstańczych, Wojska Polskiego, Armii Krajowej, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oraz innych organizacji walczących o Polskę niepodległą..
  3. Kronika Parafii w Tulczynie. [dostęp 2015-01-28].
  4. Więźniowie polityczni w CWK we Wronkach, Rawiczu i ZK Poznań - nazwiska Z - Ż.
  5. Przemyscy księża, rocznik 1959.
  6. Udział księży diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego w działalności podziemia antykomunistycznego w latach 1944-1956. Przyczyny - fakty - represje.
  7. Parafia rzymsko-katolicka pw. Ducha Świętego w Przeworsku - o parafii.
  8. Parafia pw. św. Barbary w Golcowej; pracowali w parafii.
  9. Wikariusze parafii Jasło - Fara, od 1784 roku.
  10. Informacje o zmarłych księżach - Ks. Florian Zając, zm. 1980.
  11. Proboszczowie i wikariusze krasiczyńscy obrz rzym-kat w porządku chronologicznym, ks. F. Zając.
  12. Ryszard Oleszkowicz. Ksiądz Florian Zając. „Studia Rzeszowskie”, s. T. IX, 2002. Rzeszów. 
  13. Parafia Bączal Dolny - proboszczowie.
  14. Stanisław Syzdek: Bączal Górny. Skołyszyn: 1998.
  15. Z kart historii parafii w Bączalu Dolnym. baczaldolny.weebly.com.
  16. Zespół redakcyjny: Zburzone nienawiścią - Jasło - wydźwignięte pracą. Jasło: Stowarzyszenie Miłośników Jasła i Regionu Jasielskiego, 1997. ISBN 83-908141-0-2.
  17. ks. Stanisław Bartmiński: Przemyscy księża. Rocznik 1959. Wspomnienia z okazji 50 - lecia kapłaństwa. Krasiczyn: 2013.
  18. Biografia ks. prałata Stanisława Bartmińskiego.
  19. Stanisław Bartmiński: Z chałupy w świat: losy potomków Franciszki i Mieczysława Bartmińskich w osiemdziesięciolecie ich ślubu. Przemyśl: 2014. ISBN 978-83-939678-3-4.
  20. Stanisław Bartmiński, Krasiczyn, dzieje parafii i społeczności naszkicowane przez starego proboszcza, Krasiczyn-Przemyśl, 2010.
  21. Stanisław Fryc: Wspomnienia żołnierzy NOW-AK z powiatu jasielskiego. Jasło: 2001.
  22. ks. Florian Zając - biografia.
  23. Ks. Florian Zając, działacz polskiego państwa podziemnego. Katolicy.eu.
  24. Stanisław Bartmiński. Więzienne losy ks. Floriana Zająca, cz.I. „Wieści Krasiczyńskie”. 
  25. Tadeusz Kostewicz, Represje karne wobec osób duchownych w latach 1944-1950, 1997.
  26. Proboszcz dobrze obsadzony.
  27. Oleszkowicz Ryszard. Biogram ks. Floriana. Zająca (1906-1980). „[w:] Studia Rzeszowskie”, 2002. 
  28. Piotr Bączek: Duchowni Niezłomni - 44 ukaranych „niezłomnych księży”.
  29. Wierność kapłana, wierność Chrystusa, księża wikariusze w Bratkowicach.
  30. Parafia Rzymskokatolicka Nawiedzenia NMP w Małkowicach - duszpasterze.
  31. Ks. Marcin Kapłon, Misje i rekolekcje w diecezji przemyskiej w latach 1944-1964, 2014.
  32. Kalendarium - historia parafii i kościoła w Izdebkach.
  33. Stanisław Bartmiński. Więzienne losy ks. Floriana Zająca, cz. II. „Wieści Krasiczyńskie”. 
  34. Stanisław Bartmiński. Więzienne losy ks. Floriana Zająca, cz. II. „Wieści Krasiczyńskie”. 
  35. Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Chmielniku.
  36. Przemyscy księża, cz. I - Krasiczyn.
  37. Wyszukiwarka miejsc pochówku - Zając, Florian ks.. cmentarzeprzemysl.pl.
  38. G. Delmanowicz: Informacje o zmarłych kapłanach archidiecezji przemyskiej.
  39. Kancelaria parafii w Tulczynie.
  40. Plebania (2000-2012) serial TV.