Gietrzwałd
53°44′50″N 20°14′08″E/53,747222 20,235556
| wieś | |
 Panorama Gietrzwałdu | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2021) |
571[2] |
| Strefa numeracyjna |
89 |
| Kod pocztowy |
11-036[3] |
| Tablice rejestracyjne |
NOL |
| SIMC |
0473589 |
Położenie na mapie gminy Gietrzwałd  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego  | |
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego  | |
| 53°44′50″N 20°14′08″E/53,747222 20,235556[1]
| |
Gietrzwałd (niem. Dietrichswalde[4]) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy Gietrzwałd.
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Gietrzwałd leży nad rzeką Giłwą, dopływem Pasłęki, w obszarze Pojezierza Olsztyńskiego.
Położony jest 20 km na południowy zachód od Olsztyna, przy drodze krajowej nr 16 między Olsztynem a Ostródą.
Znajduje się na terenie historycznej Warmii, około 3 km od jej zachodniej granicy (na Pasłęce) z historycznymi Prusami Górnymi i etnograficznymi Mazurami.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa Gietrzwałd jest spolszczoną formą nazwy niemieckiej Dietrichswalde. W dokumencie lokacyjnym z 1352 roku zapisano ją jako Dytherichswalt. Nazwa ta znaczy "las Dytryka"[5].
Nazwa pochodzi od imienia zasadźcy i pierwszego sołtysa wsi – Dytryka.
W dokumentach kapituły warmińskiej z XVI wieku używano formy Ditterichswalt (tak zapisał Mikołaj Kopernik w 1519 roku[6]), Ditrichswalt lub Ditrichswaldt. W późniejszych wiekach jako Dytrychswalde, Ditterswalde oraz Ditterschwalde. Przed XX wiekiem utrwaliła się niemiecka forma Dietrichswalde[7].
Polska nazwa pojawiła się w dokumentach już w XVII wieku. W początkach XIX wieku równocześnie używano dwóch nazw – Dittrichswalde oraz Getrzwald[8]. W gwarze warmińskiej nazwa ta była wymawiana również jako Dzietrzwałd i Jetrzwałd (1882). Formę Gietrzwałd raz pierwszy zanotował Wojciech Kętrzyński w roku 1879[9].
Obecna nazwa została zatwierdzona oficjalnie 12 listopada 1946 r.[10]
Nazwę Gietrzwałd wymawia się przez -tsz-, jako gietszfałt, względnie lokalnie jako gieczszfałt lub gieczfałt. Wymowa wynika z historycznego pochodzenia nazwy (niemiecka grupa spółgłoskowa -trichs- została zastąpiona w wymowie polskim -tsz-, w zapisie: -trz-) oraz z typowej dla północnej i wschodniej Polski (przyjętej też w standardowej polszczyźnie) zasady ubezdźwięcznienia grup spółgłosek[11].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wieś została lokowana 19 maja 1352 roku na prawie chełmińskim przez kapitułę warmińską na 70 łanach (ok. 1176 ha). Miejscowość znajdowała się w komornictwie olsztyńskim na Warmii, na terenie dawnej pruskiej ziemi Gudikus, w pobliżu granicy z Prusami Górnymi na Pasłęce.
Zasadźcą wsi był Dytryk (niem. Dittrich lub Ditter), który następnie otrzymał od kapituły warmińskiej urząd sołtysa[12]. 8 łanów było wolnych (dla sołtysa) i 5 na uposażenie kościoła. Sołtys otrzymał także przywilej założenia karczmy z prawem sprzedaży piwa, chleba i mięsa. Połowa czynszu z karczmy miała trafiać do kapituły warmińskiej.
Od imienia zasadźcy i pierwszego sołtysa pochodzi nazwa wsi – niem. Dietrichswalde, pol. Gietrzwałd.
Do roku 1359 powstała w Gietrzwałdzie pierwsza drewniana kaplica. Krótko poźniej istniała tu już parafia. Pierwszym znanym proboszczem był Jan Sternchen (w latach 1405-1409). Obecny murowany budynek kościoła został zbudowany pod koniec XV wieku. Jego konsekracja przez biskupa Jana Wilde nastąpiła 31 marca 1500 roku[13].
Wieś była niszczona podczas wojen polsko-krzyżackich w 1410 i 1414 roku. W czasie wojny trzynastoletniej w 1455 roku została splądrowana przez oddziały dowódcy najemników krzyżackich Jerzego von Schliebena.
Od 1466 do 1772 roku Gietrzwałd leżał na terenie księstwa warmińskiego, części Prus Królewskich wchodzących w skład Korony Królestwa Polskiego (od 1569 Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Wieś była własnością kapituły warmińskiej.
6 kwietnia 1519 roku wieś odwiedził Mikołaj Kopernik jako administrator dóbr kapituły warmińskiej. Nadał tu ziemię nowemu osadnikowi, co zapisał w dokumencie Lokacje łanów opuszczonych[14].
Z dokumentu wizytacyjnego z połowy XVII wieku wiadomo, że we wsi mieszkało 17 gospodarzy – gburów, działał młyn oraz dwie karczmy.
W wyniku I rozbioru i sekularyzacji Warmii w 1772 roku Gietrzwałd znalazł się w granicach Królestwa Prus w prowincji Prusy Wschodnie. W 1789 roku we wsi było 59 domów, a mieszkańcy w zdecydowanej większości mówili po polsku. Od 1818 roku znajdował się w powiecie olsztyńskim.
W 1877 roku miały tu miejsce objawienia maryjne.
Według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego z 1888 roku Gietrzwałd leżał na katolickiej Warmii, kilka kilometrów od granicy z protestanckimi Mazurami. Liczył wówczas około tysiąca mieszkańców, którzy prócz jednej rodziny byli Polakami i katolikami. Trudnili się głównie uprawą roli i hodowlą bydła. We wsi działała szkoła katolicka.[15][16].
W Gietrzwałdzie powstał pomysł utworzenia „Gazety Olsztyńskiej”. Tam mieszkał i pracował Andrzej Samulowski (1840–1928), założyciel pierwszej księgarni na Warmii (1878). Budynek księgarni wraz z tablicą pamiątkową istnieje do dzisiaj. Drugą księgarnię w roku 1881 założył A. Sikorski, działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych. Pierwsza polska szkoła zaczęła działalność w okresie plebiscytu (w latach 1929–1933), przedszkole od 1927. Powołano również bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych.
.jpg)
11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu. Gietrzwałd, a zwłaszcza księgarnia Samulowskich, były wówczas ośrodkiem polskiej agitacji. Wieś odwiedził poeta Jan Kasprowicz. W miejscowości 180 mieszkańców zagłosowało za przynależnością do Polski, a 420 mieszkańców za pozostaniem w Prusach Wschodnich[17].
W 1935 roku Gietrzwałd odwiedził Melchior Wańkowicz, co opisał w książce Na tropach Smętka.
W 1945 roku wieś wróciła do Polski. W latach 1954–1972 była siedzibą gromady Gietrzwałd, od 1973 roku gminy Gietrzwałd. W latach 1946–1998 leżała w województwie olsztyńskim.
Religia
[edytuj | edytuj kod]W miejscowości znajduje się sanktuarium maryjne, którym opiekują się od 1945 kanonicy regularni laterańscy.
Wikariuszem gietrzwałdzkiego kościoła był przez kilka lat ks. Wacław Osiński, prezes Związku Polaków w Niemczech na okręg Prus Wschodnich.
Objawienia gietrzwałdzkie
[edytuj | edytuj kod]W 1877 roku od 27 czerwca do 16 września w Gietrzwałdzie miały miejsce objawienia maryjne. Dwom dziewczynkom – 13-letniej Justynie Szafryńskiej z Nowego Młyna i 12-letniej Barbarze Samulowskiej z Woryt – objawić się miała na przykościelnym klonie Matka Boża. Następnie podobne objawienia miały też inne osoby we wsi. Według tych relacji Maryja miała przemawiać do nich po polsku (w gwarze warmińskiej).
Zdarzenie wzmocniło ruch polski na leżącej w zaborze pruskim Warmii[18]. Od czasu objawienia do sanktuarium maryjnego w Gietrzwałdzie co roku przybywają rzesze pielgrzymów (nawet około miliona rocznie[19]).
.jpg)
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gietrzwałdzie. Pierwszy kościół został zbudowany wkrótce po lokacji wsi, przed rokiem 1500 rozbudowany lub zbudowany na nowo, z cegły i kamienia. Z tego okresu częściowo zachowała się prosta budowa salowa w stylu gotyckim. 31 marca 1500 kościół konsekrowano, nadając mu wezwanie Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Był wielokrotnie przebudowany. W 1970 papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł bazyliki mniejszej. Ogrodzony kamiennym murem stoi na wzniesieniu w centrum wsi. W części północno-wschodniej jest aleja prowadząca do źródełka, w zachodniej dom pielgrzyma oraz plebania wraz z kaplicą św. Józefa.
- Kaplica wotywna św. Józefa zbudowana w 1877, wkrótce po objawieniach Bogurodzicy, w czasie rzekomych objawień św. Józefa, za sprawą proboszcza Weichsela. Została wzniesiona z czerwonej cegły, a w jej wnętrzu ustawiono jedną z dwóch figurek św. Józefa. W późniejszych latach prostopadle do ściany wschodniej i zachodniej kaplicy dobudowano drewniane krużganki. Rzut kaplicy w kształcie prostokąta, zamknięty poligonalnie od strony północno-zachodniej. Bryła zwarta, w formie wieloboku foremnego, pokryta dachem pięciopołaciowym, jednokondygnacyjna, prawdopodobnie podpiwniczona. Wnętrze wyposażone w ołtarz neogotycki. Obecnie pełni rolę kaplicy pogrzebowej[20].
- Kapliczki w większości z XIX w., wzniesione z cegły na planie kwadratu, dwukondygnacyjne[21].
- Plebania, 1915[22].
- Organistówka, 1884[23].
- Domy[24][25].
Ludzie związani z Gietrzwałdem
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 32578.
- ↑ Wieś Gietrzwałd w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2017-06-04], liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 299 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
- ↑ Informacja Turystyczna w Gietrzwałdzie - Nazwy naszej gminy [online], www.itgietrzwald.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Mikołaj Kopernik, Marian Biskup, Jerzy Drewnowski, Lokacje łanów opuszczonych, Wyd. 2, Literatura Warmii i Mazur w Dawnych Wiekach, Olsztyn: "Pojezierze", 1983, ISBN 978-83-7002-149-8 [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Informacja Turystyczna w Gietrzwałdzie - Nazwy naszej gminy [online], www.itgietrzwald.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Alexander August Mützell, Leopold Krug: Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des preussischen Staats. Band 1: A–F. Halle 1821
- ↑ Informacja Turystyczna w Gietrzwałdzie - Nazwy naszej gminy [online], www.itgietrzwald.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości [online], isap.sejm.gov.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Informacja Turystyczna w Gietrzwałdzie - Nazwy naszej gminy [online], www.itgietrzwald.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Kellmann 2007 ↓.
- ↑ Gietrzwałd: Polskie Lourdes – Szlak Świętej Warmii [online], szlakswietejwarmii.pl [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Mikołaj Kopernik, Marian Biskup, Jerzy Drewnowski, Lokacje łanów opuszczonych, Wyd. 2, Literatura Warmii i Mazur w Dawnych Wiekach, Olsztyn: "Pojezierze", 1983, ISBN 978-83-7002-149-8 [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Gietrzwałd – DOM WARMIŃSKI [online] [dostęp 2025-09-06].
- ↑ Wiktor Knercer. Gietrzwałd. „Spotkania z zabytkami”. Nr 2 (54), 1991. ISSN 0137-222X.
- ↑ Herbert Marzian, Csaba Kenez, Selbstbestimmung für Ostdeutschland. Eine Dokumentation zum 50. Jahrestag der ost- und westpreussischen Volksabstimmung am 11. Juli 1920. Herausgeber: Göttinger Arbeitskreis, 1970, s. 67.
- ↑ Krzysztof Bielawny, Niepodległość wyszła z Gietrzwałdu, Warszawa 2018, s. 197–222, ISBN 978-83-941876-4-4.
- ↑ Marcin Przeciszewski, O fenomenie polskich pielgrzymek [online], eKAI | Portal Katolickiej Agencji Informacyjnej, 3 sierpnia 2017 [dostęp 2025-02-25] (pol.).
- ↑ Wpisana do rejestru zabytków pod nr. rej. A-2000 z 20.09.2002.
- ↑ Nr rej. 2859 z 19.03.1991; nr rej. 2860 z 19.03.1991; nr rej. 2861 z 19.03.1991; kaplica przydrożna, 1800, nr rej. 269 (G/45) z 20 marca 1957 oraz 991 z 27.03.1968; kapliczka przydrożna, na terenie posesji nr 74, 2 poł. XVIII, nr rej. 2864 z 19.03.1991; kapliczka przydrożna, przy skrzyżowaniu dróg do Woryt, 2 poł. XIX, nr rej. 2863 z 19.03.1991; kapliczka przydrożna, przy drodze Olsztyn – Ostróda, 2 poł. XIX, nr rej. 2903 z 19.03.1991.
- ↑ Nr rej. A-2862 z 20.09.2002.
- ↑ Nr rej. A-1999 z 20.09.2002.
- ↑ Dom nr 13, drewniany, poł. XIX, nr rej. 2866 z 4.09.1986 i 28.071992; nr 16, drewniany, pocz. XX, nr rej. 2867 z 25.01.1990; nr 31 (szkoła polska), pocz. XX, nr rej. 3628 z 30.09.1985; nr 33, 1877, nr rej. 1412 z 10.08.1973.
- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków (stan na 30 września 2016 r.) – dla woj. warmińsko-mazurskiego. nid.pl (Strona internetowa Narodowego Instytutu Dziedzictwa). [dostęp 2016-12-01].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Gmina Gietrzwałd – Gietrzwałd. Opis wsi/historia. Dom Warmiński. [dostęp 2016-12-01].
- Georg Kellmann: Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Klebark Wielki: Parafia p.w. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny, 2007. ISBN 978-83-918968-1-5.
- Anna Pospiszylowa: Toponimia południowej Warmii. Nazwy miejscowe. Olsztyn: Pojezierze, 1987. ISBN 83-7002-289-8.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Gietrzwałd, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 566.
- ks. Walenty Barczewski Geografia polskiej Warmii
- Archiwalne publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona