Towarzystwo Czytelni Ludowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Budynek przy ul. ks. Antoniego Ludwiczaka, w okresie II RP Uniwersytet Ludowy

Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL) – organizacja oświatowa założona w roku 1880 w państwie pruskim (Wielkopolska, Pomorze Zachodnie, Pomorze Gdańskie, Warmia i Mazury, Dolny i Górny Śląsk), która kontynuowała 7 lat działalności organizacji Towarzystwo Oświaty Ludowej.

Charakterystyka organizacji[edytuj]

Organizacja utworzona został po raz pierwszy w 1880 roku w Poznaniu i była kontynuacją zlikwidowanej przez pruską policję w 1879 roku Towarzystwa Oświaty Ludowej założonej w 1872 roku[1]. TCL szerzyło oświatę wśród polskiej ludności, zakładało biblioteki i czytelnie oraz organizowało odczyty. Ks Antoni Ludwiczak był sekretarzem generalnym TCL-u ok. 1910, a w maju 1919 pełnił funkcję dyrektora. Współorganizatorem TCL i jego aktywnym działaczem był lekarz, Bolesław Kapuściński (od chwili założenia Towarzystwa pełnił przez 41 lat funkcję skarbnika)[2]. Na Górnym Śląsku do 1906 r. TCL założyło 196 bibliotek. Od 15 stycznia 1918 r. sekretariat TCL dla Górnego Śląska mieścił się w Gliwicach.

Działalność TCL napotykała na szykany ze strony władz niemieckich, m.in. bibliotekę TCL w Opolu bojówkarze niemieccy zniszczyli wrzucając książki do Odry. Pomimo przeszkód pod egidą TCL w okresie plebiscytu na terenie wschodniego Górnego Śląska istniało 250 polskich bibliotek. TCL działało do wybuchu wojny w roku 1939.

Po II wojnie światowej działacze przedwojenni, m.in. ks. dr Karol Milik, adwokat Nikisch, inżynier Wrociński, Wełnicz, podjęli próby reaktywacji TCL oraz działalności Uniwersytetu Ludowego. Władza uniemożliwiła taką działalność. W 1950 roku wojewoda poznański Feliks Widy-Wirski pod naciskiem Urzędu bezpieczeństwa rozwiązał TCL i majątek przejął Skarb Państwa (bez powiadamiania nawet ówczesnego prymasa Polski, Kardynała Stefana Wyszyńskiego, który zgodnie ze Statutem TCL z roku 1933 był dysponentem majątku na wypadek likwidacji TCL). Na likwidatorkę majątku TCL wyznaczono Marię Zakolską. Wśród nieruchomości był także budynek Uniwersytetu Ludowego w Dalkach pod Gnieznem wraz z kilkuhektarowym parkiem. W budynku tym od 1945 do 1962 mieścił się szpital zakaźny, a następnie do 1995 roku internat szkoły pielęgniarskiej (Liceum Medycznego)[3].

Obecnie koła TCL znajdują się m.in. w Gnieźnie, Wrześni oraz Strzelnie. Dyrektorem TCL jest ks. kan Alojzy Święciochowski[4]

Przypisy

  1. Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s.560, hasło "Towarzystwo Czytelni Ludowych".
  2. Adam Wrzosek: Kapuściński Bolesław. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XII: Kapostas Andrzej – Klobassa Zręcki Karol. Kraków: PAN (www.psb.pan.krakow), 1966–196, s. 8.
  3. Towarzystwo Czytelni Ludowych i Prymasowski Uniwersytet Ludowy
  4. Dom Turystyczny i Rekolekcyjny-Gniezno Turystyka w Gnieźnie

Bibliografia[edytuj]

  • Józef Kisielewski, Światła w mroku - Pięćdziesiąt lat pracy Towarzystwa Czytelni Ludowych 1880-1930, Poznań 1930.
  • Witold Jakóbczyk, Towarzystwo Czytelni Ludowych: 1880-1939: w obronie narodowości, Poznań 1982.
  • Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s.560, hasło "Towarzystwo Czytelni Ludowych".