Towarzystwo Czytelni Ludowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Afisz wydany w 1927 przez T.C.L z okazji rocznicy Konstytucji 3 maja
Budynek przy ul. ks. Antoniego Ludwiczaka, w okresie II RP Uniwersytet Ludowy w Dalkach
Członkowie Towarzystwa Czytelni Ludowych w Szarleju w 1928
Stempel TCL dla Młodzieży w Poznaniu (przed 1939)

Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL) – polska organizacja oświatowa założona pierwotnie w Poznaniu w 1880 r. Później działająca w skali całego państwa pruskiego – Wielkopolska, Pomorze Zachodnie, Pomorze Gdańskie, Warmia i Mazury, Dolny i Górny Śląsk. Organizacja kontynuowała 7 lat działalności zdelegalizowanego przez pruską administrację Towarzystwa Oświaty Ludowej[1].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Powstanie TCL związane jest ze wzmożeniem w zaborze pruskim procesu germanizacji. W 1876 pruscy zaborcy wprowadzili w Wielkopolsce nowe prawo O języku urzędowym oraz O języku sądowym w wyniku, którego język polski stracił prawo obywatelstwa w życiu państwowym. Nie wolno go było używać w szkole ani w żadnym urzędzie. Kolejna ustawa, O zebraniach i stowarzyszeniach, zawierająca tzw. paragraf kagańcowy, usunęła go w dalszej kolejności prawie całkowicie z życia publicznego. Jedynym obszarem, gdzie można było go używać, była liturgia religijna odbywająca się w Kościele katolickim lub protestanckim[1].

Towarzystwo Czytelni Ludowych utworzone zostało po raz pierwszy w 1880 roku w Poznaniu i było kontynuacją zlikwidowanej przez pruską policję w 1879 roku Towarzystwa Oświaty Ludowej założonej w 1872 roku przez obywateli miasta Poznania[2]. W okresie międzywojennym siedziba centrali również znajdowała się w Poznaniu na pl. Wolności 18[1].

Zarząd[edytuj | edytuj kod]

Organizację założyli oraz pierwszy zarząd utworzyli: H. Berendes, hrabia Zygmunt Stanisław Czarnecki, dr Stanisław Jerzykowski, dr medycyny Bolesław Kapuściński (od chwili założenia Towarzystwa pełnił przez 41 lat funkcję skarbnika), sędzia Ignacy Łyskowski i późniejszy poseł, dr W. Skarzyński[1][3].

Od 1910 sekretarzem generalnym TCL-u był Ks Antoni Ludwiczak, który w maju 1919 pełnił funkcję dyrektora.

Historia, działalność i cele[edytuj | edytuj kod]

Celem deklarowanym w paragrafie 1. ustawy założycielskiej było; Szerzenie pożytecznych, religijnych uczuć ludu podnoszących i pouczających książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych[1].

TCL szerzyło oświatę wśród polskiej ludności, zakładając biblioteki i czytelnie oraz organizując odczyty. W pierwszym roku istnienia TCL założyło 150 bibliotek ludowych i wypożyczyło ok. 30. tysięcy książek polskich. W roku drugim posiadało 400 współpracowników oraz liczne grono członków. W pierwszym 35-leciu swego istnienia T. C. L. wydało na oświatę ludową 300 tys. marek i wypożyczyło przeszło pół miliona książek polskich[1].

Organizacja wydawała również własne czasopismo. W 1905 powstaje osobne biuro T-wa oraz osobny organ „Czytelnia ludowa” (kwartalnik), zamieniony w 1909 na miesięcznik Przegląd oświatowy. W 1909 następuje reorganizacja T. C. L. Rozszerzono 1. paragraf ustawy wysuwając na pierwszy plan jako cel organizacji Oświecanie ludu nie tylko przez książki i biblioteki, ale również przez odczyty, wykłady i inne odpowiednie środki. Zniesiono następnie centralizację krępującą działalność lokalną, na skutek której wszystko zależało od władz głównych w Poznaniu z krzywdą dla inicjatyw poszczególnych lokalnych ośrodków. Dla umożliwienia i poparcia tej inicjatywy zwołane zostało walne zebranie T. C. L., które powołało do życia w 1909 r. zbiorowe komitety powiatowe, którym powierzono całą pracę oświatową w ich okręgach. Zamiast walnych zebrań, postanowiono zwoływać sejmiki oświatowe. Pierwszy sejmik odbył się tego samego roku w Poznaniu – z udziałem 102 delegatów powiatowych z Prus, Śląska, Królestwa Polskiego oraz z emigracji, pod laską marszałkowską ks. Wawrzyniaka[1].

Na Górnym Śląsku do 1906 r. TCL założyło 196 bibliotek. Od 15 stycznia 1918 r. sekretariat TCL dla Górnego Śląska mieścił się w Gliwicach. Działalność TCL napotykała na szykany ze strony władz niemieckich, m.in. bibliotekę TCL w Opolu bojówkarze niemieccy zniszczyli wrzucając książki do Odry. Pomimo przeszkód pod egidą TCL w okresie plebiscytu na terenie wschodniego Górnego Śląska istniało 250 polskich bibliotek.

Z końcem 1921 T. C. L. posiadało przeszło 60 bibliotek z różną zawartością księgozbiorów, których ilość wahała się w poszczególnych bibliotekach od 4800 do 450. Biblioteki wypożyczały przeźrocza, których w 1921 miała w zasobach 402 serie z ilością 12 075 obrazów. Towarzystwo utrzymywało się z dotacji, darowizn i datków. Sprawozdanie kasowe z okresu od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1920 wykazał 1 477 831 marek dochodu i 1 342 281 marek rozchodu. Na dar narodowy 3 maja 1921 (przeznaczony na uniwersytety ludowe T. C. L.) samo tylko województwo poznańskie oraz Pomorze złożyły 2 065 120 marek[1].

Liczba książek zakupionych przez TCL w latach 1917–1921[1]
Rok Liczba książek Za sumę marek polskich
1917/18 23.959 47.714.99
1918/19 32.261 87.960.87
1919/20 71.908 406.929.21
1920/21 27.568 1.988.501.75

TCL działało do wybuchu wojny w roku 1939.

Okres po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej działacze przedwojenni, m.in. ks. dr Karol Milik, adwokat Nikisch, inżynier Wrociński, Wełnicz, podjęli próby reaktywacji TCL oraz działalności Uniwersytetu Ludowego. Władza uniemożliwiła taką działalność. W 1950 roku wojewoda poznański Feliks Widy-Wirski pod naciskiem Urzędu bezpieczeństwa rozwiązał TCL i majątek przejął Skarb Państwa (bez powiadamiania nawet ówczesnego prymasa Polski, kardynała Stefana Wyszyńskiego, który zgodnie ze Statutem TCL z roku 1933 był dysponentem majątku na wypadek likwidacji TCL). Na likwidatorkę majątku TCL wyznaczono Marię Zakolską. Wśród nieruchomości był także budynek Uniwersytetu Ludowego w Dalkach pod Gnieznem wraz z kilkuhektarowym parkiem. W budynku tym od 1945 do 1962 mieścił się szpital zakaźny, a następnie do 1995 roku internat szkoły pielęgniarskiej (Liceum Medycznego)[4].

Obecnie koła TCL znajdują się m.in. w Gnieźnie, Wrześni oraz Strzelnie. Dyrektorem TCL jest ks. kan. Alojzy Święciochowski[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Kierski, t.II 1925 ↓.
  2. Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 560, hasło „Towarzystwo Czytelni Ludowych”.
  3. Adam Wrzosek: Kapuściński Bolesław. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XII: Kapostas Andrzej – Klobassa Zręcki Karol. Kraków: PAN (www.psb.pan.krakow), 1966–196, s. 8.
  4. Towarzystwo Czytelni Ludowych i Prymasowski Uniwersytet Ludowy.
  5. Dom Turystyczny i Rekolekcyjny-Gniezno Turystyka w Gnieźnie.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]