Żarnów (gmina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gmina Żarnów)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Żarnów
gmina wiejska
Herb
Herb gminy
Województwo łódzkie
Powiat opoczyński
Wójt Krzysztof Błażej Nawrocki
Powierzchnia 141,06 km²
Liczba sołectw 30
Ludność (2011)
 • liczba ludności
 • gęstość

6097[1]
43 osób/km²
Strefa numeracyjna 44
Tablice rejestracyjne EOP
TERYT 1007082
Urząd gminy
26-330 Żarnów
ul. Opoczyńska 5 
Strona internetowa gminy
Biuletyn Informacji Publicznej gminy

Żarnów (do 1954 gmina Topolice) – gmina wiejska w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie piotrkowskim.

Siedziba gminy to Żarnów.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Gmina Żarnów położona jest w południowej części powiatu opoczyńskiego w województwie łódzkim, na pograniczu z powiatem koneckim i województwem świętokrzyskim. Zajmuje powierzchnię 14070 ha. Charakteryzuje się dobrą infrastrukturą komunalną i dogodnymi połączeniami komunikacyjnymi z Piotrkowem Trybunalskim, Łodzią, Kielcami, Opocznem i Końskimi, poprzez drogę krajową nr 74 (Kielce - Żarnów - Sulejów) oraz drogi wojewódzkiej nr 726 (Żarnów - Opoczno - Inowłódz - Rawa Mazowiecka) i nr 746 (Żarnów - Końskie). Przez gminę Żarnów przebiega Centralna Magistrala Kolejowa (CMK), łącząca Śląsk z Warszawą i portami Trójmiasta.

Graniczy od zachodu z gminą Aleksandrów, od północy z gminą Paradyż, od wschodu z gminami Białaczów i Końskie, a od południa z gminami Ruda Maleniecka, Fałków i Przedbórz.

Położenie żarnowskiej gminy wyznaczają współrzędne geograficzne: 51° 19’ N - kraniec północny (rejon wsi Straszowa Wola - Dorobna Wola - Radwan); 51° 11’ N - kraniec południowy (rejon wsi Klew - Reczków - Józefów Stary - Brzezie); 20° 16’ E - kraniec wschodni (rejon wsi Malków - Grabków - Bedlno); 19° 59’ E - kraniec zachodni (rejon wsi Klew - Reczków - Józefów Stary - Brzezie). Pod względem fizyczno - geograficznym, według tzw. regionalizacji prof. Kondrackiego, obszar gminy Żarnów wchodzi w skład prowincji: Wyżyny Polskie, podprowincji: Wyżyna Małopolska, makroregionu: Wyżyna Przedborska oraz mezoregionu: Wzgórza Opoczyńskie.

Gmina sąsiaduje z czterema gminami województwa łódzkiego i trzema gminami, należącymi do województwa świętokrzyskiego. Łączna długość jej granic wynosi 92 km. Graniczy ona z gminami: Białaczów - na odcinku 15,5 km, Paradyż - 19,5 km, Aleksandrów - 17 km i Przedbórz - 0,5 km (woj. łódzkie). Granice z gminami: Fałków (14,5 km), Ruda Maleniecka (14 km) oraz Końskie (11 km) wyznaczają granicę województwa świętokrzyskiego.[2]

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2007[3] gmina Żarnów ma obszar 141,06 km², w tym:

  • użytki rolne: 70%
  • użytki leśne: 22%

Gmina stanowi 13,56% powierzchni powiatu opoczyńskiego.

Gmina Żarnów jest położona w południowej części Wzgórz Opoczyńskich, stanowiących łagodne przejście z Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej ku równinom Mazowsza. Wzgórza Opoczyńskie to występujące na powierzchni utwory jurajskie, tworzące dwie płaskie antykliny, rozdzielone synkliną, którą wypełniają skały wieku kredowego. Gmina Żarnów leży na jednej z tych antyklin, charakteryzującej się obszarem o nierównej konfiguracji. Ten krajobraz nieregularnie porozrzucanych pagórków pochodzenia morenowego, składa się z bardzo wielu dolin i wzgórz. W północnej oraz w części centralnej Ziemi Żarnowskiej - przeważają doliny, natomiast  we wschodniej i zachodniej części gminy - łagodne wzgórza.

Największe wzniesienia w gminie stanowią Sielecka Góra i Diabla Góra, które są najwyższymi punktami Wzgórz Opoczyńskich. Sielecka Góra jest nieco wyższa, bowiem jej wysokość bezwzględna wynosi 285,6 m n.p.m., natomiast wysokość Diablej Góry sięga 285,1 m n.p.m. Zbocza Diablej Góry od strony wschodniej, a Sieleckiej Góry od strony zachodniej, charakteryzują się dość znacznymi wysokościami względnymi (mierzonymi od szczytu do podnóża wzniesień), sięgającymi nawet 50-80 metrów. Mimo, iż szczyty tych wzniesień są obecnie zalesione, to jednak są atrakcyjnymi punktami widokowymi dla turystów, a dawniej ułatwiały orientację w terenie wszystkim okolicznym mieszkańcom.[4]

Rezerwaty przyrody[edytuj | edytuj kod]

Na terenie gminy znajdują się następujące rezerwaty przyrody[5]:

  • rezerwat przyrody Jodły Sieleckie W pobliżu masywu Sieleckiej Góry, wśród lasów iglastych, znajduje się bardzo interesujący rezerwat przyrody „Jodły Sieleckie”. Mający ponad 33 ha rezerwat leśny, powstał po to, by chronić rzadkie w regionie stanowiska jodły na granicy jej zasięgu, zachowywać i przywracać naturalny charakter tym fragmentom zbiorowisk roślin, które mają zaburzoną strukturę oraz chronić stanowiska roślin, uznanych za rzadkie.
Inną, ważną funkcją rezerwatu jest zachowanie tzw. dukli - świadectw wydobywania tu ubogich, syderytowych rud żelaza metodą odkrywkową, a także obserwacja regeneracji ekosystemu leśnego na obszarze zmienionym przez prymitywne górnictwo kopalin. Wiadomo, iż od zarania dziejów wokół Żarnowa wydobywano bogactwa mineralne: drobnoziarniste piaskowce jurajskie, rudy żelaza, gliny i iły ceramiczne, piaski i żwiry. W związku z rozwojem górnictwa, tutejszy krajobraz, nawet na terenach równinnych, został znacznie zmieniony, przez co obecnie jest bardzo urozmaicony. Liczne odkrywki, kamieniołomy, wyrobiska i hałdy są pozostałościami po dawnych kopalniach, znajdujących się w okolicach Żarnowa, Sielca, Nowej i Łysej Góry, Paszkowic, Chełst, Tresty Wesołej, Myśliborza, Ruszenic, Pilichowic, Klewa i Skórkowic.
Zamieszkujący te terytoria ludzie, wydobywający wymienione skarby przez wieki - to potomkowie dawnych gwarków, poszukujących surowców, zaliczanych do najlepszych na ziemiach polskich. XIX - wieczny geograf W. Politowski w swojej „Jeografii Królestwa Polskiego”, nazwał okoliczną ziemię – „porcelanową” i stwierdził, że eksploatowane w okolicach Żarnowa gliny i iły należą do najlepszych i najbardziej wartościowych w kraju.[6]
  • rezerwat przyrody Diabla Góra Diabla Góra jest miejscem szczególnym dla mieszkańców okolicznych wsi. Wznosi się wśród acydofilnych lasów dębowych i borów sosnowych, na pograniczu opoczyńsko-koneckim.
Bujnie rozwijająca się tam flora na miejscowych kwaśnych glebach, znalazła optymalne warunki rozwoju. Na szczycie góry i na jej stokach, zalegają sczerniałe bryły żółtego i różowego piaskowca, które dały początek fantastycznej opowieści ludowej o próbie budowania tutaj piekła przez diabły. Z tym miejscem wiąże się również przysłowie: Gdy od Diablej Góry idą chmury, to dzień dżdżysty i ponury.
W obrębie wzniesienia, zwłaszcza w północnych jego partiach (w okolicach wsi Wolica), znajdują się kamieniołomy, znane już w XV wieku i określane nazwą „Góra Skórkowska”. W XIX wieku wokół Diablej Góry toczyły się walki powstańcze. W latach I wojny światowej (1914-1915) przebiegała tam linia frontu pomiędzy wojskami rosyjskimi i austriacko-niemieckimi. W okresie II wojny światowej toczyły się tam krwawe walki partyzantów 25 pp AK z hitlerowcami, a słynna bitwa pod Diablą Górą odbyła się w dniu 16 sierpnia 1944 roku. Od 1988 roku Diabla Góra jest rezerwatem leśno-krajobrazowym (159 ha), w którym ochronie podlega „wzgórze piaskowcowe z borem mieszanym”.[6]
Warunki glebowe i użytkowanie gruntów
Gleby gminy Żarnów są na ogół mało urodzajne, tak jak w

całym Opoczyńskiem. Na większości terenów zalegają piaski polodowcowe o podłożu przepuszczalnym. Występują tu również tzw. szczerki (piaski z domieszką glinek) oraz bielice, nadające się głównie pod uprawę żyta, jęczmienia, owsa i ziemniaków. Pozostałe to gleby torfowe, bagienne, mułowo - bagienne i rędziny. Zdecydowana większość gruntów w gminie przypada na bardzo słabe gleby zaliczane do V i VI klasy bonitacyjnej (62%), natomiast pozostałe grunty, kwalifikujące się do wyższych klas bonitacyjnych (35,6% - gleby klasy IV; 2,4% - klasy III) wymagają jednak uregulowania stosunków wodnych. Miejscowe gleby od dawna słynęły ze swej nieurodzajności, co w przeszłości niejednokrotnie znajdowało swe odbicie w twórczości ludowej. Krąży tu nawet znana opowieść, że szatan kusząc Chrystusa bogactwem różnych krain świata, zasłonił nieurodzajną Ziemię Opoczyńską, gdyż bardzo wstydził się tutejszego ubóstwa. Powszechnie znane w Żarnowie jest również przysłowie: „Opoczyńskie kraje - korzec siejesz, kopę zbierasz, kopa korzec daje”. Ponadto przed wiekami uważano, że tutejsze nieurodzajne ziemie dają takie plony, że „ziarno za ziarno, słoma za robotę, a plewy darmo”. Bardzo wymownie scharakteryzował ubogą Ziemię Opoczyńską Stanisław Staszic (1755-1826), jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Oświecenia, zajmujący się m.in. planowaniem rozwoju gospodarczego kraju. Podróżując po tych terenach w 1803 roku, stwierdził: „(...) kraj piaszczysty ciągle i smutny, (...) sapowaty, okryty piaskiem i kamieniami”. Na Ziemi Żarnowskiej znajduje się dużo lasów, a tereny przyleśne (najczęściej nieurodzajne) są sukcesywnie zalesiane. Według Głównego Urzędu Statystycznego, w 2012 roku lesistość gminy wynosiła 24,7%. Powierzchnia lasów ogółem wynosiła 3477,5 ha, z czego obszar lasów publicznych stanowił 2128,5 ha (w tym 62,9 ha lasów, będących własnością Gminy Żarnów).[7]

Szata roślinna i świat zwierząt
Żarnowskie lasy podlegające Nadleśnictwu Opoczno z siedzibą

w Sitowej występują głównie w środkowej i południowej części gminy oraz w rejonach wsi Klew, Sielec, Pilichowice, Dłużniewice, Nadole, Niemojowice, Wierzchowisko i Jasion. Na terenie gminy działa 8 kół łowieckich. Istniejące lasy są pozostałościami dawnej Puszczy Pilickiej, we wczesnym średniowieczu łączącej się z prastarą i owianą licznymi legendami Puszczą Świętokrzyską. Przez obszary puszczańskie, w kierunku Pilicy, ongiś toczyło swe wody bardzo wiele rzeczek, przedzierających się miejscami przez bagna, wąwozy i rozlewiska. W puszczy przeważały dęby i sosny. Żyły w niej m.in. niedźwiedzie, tury, łosie, jelenie i bobry. Jej mieszkańcy zajmowali się bartnictwem i łowiectwem. Do stopniowego wyniszczenia puszczy, przyczyniło się przede wszystkim osadnictwo żarowe, a później hutnictwo żelaza, oparte na węglu drzewnym. Na terytoriach Wzgórz Opoczyńskich, leżących na obszarze Krainy Świętokrzyskiej, 80% wszystkich lasów to drzewostan sosnowy. Ponadto występują tutaj dęby, graby, osiki, jesiony, brzozy, wierzby, świerki, jodły i modrzewie. W tzw. podszycie znajduje się jałowiec, jarząb, kruszyna, tarnina, leszczyna, czeremcha, trzmielina oraz bez. Natomiast w najniższych partiach lasu występuje m.in. borówka czernica, borówka bagienna, żurawina błotna, bagno, poziomka, jeżyna, malina, wrzos, żarnowiec, zawilec gajowy, przylaszczka, widłak, mchy i paprocie. Poza tym, w krajobrazie otwartym, występują najczęściej: modrzew polski, lipa drobnoziarnista i wielkolistna, klon zwyczajny, jawor srebrzysty jesionolistny, dąb szypułkowy, bezszypułkowy i czerwony, jesion wyniosły, wiąz górski, szypułkowy i polny, kasztanowiec, topola czarna, niekłańska i biała, wierzba krucha i purpurowa, iwa i rokita, olcha czarna, grusza polna, morwa biała, kalina koralowa, śliwa tarnina, głóg i ligustr pospolity. W regionie jest dużo zadrzewień śródpolnych, które pełnią ważne funkcje ochronne ich duży zasięg powoduje ograniczenie transpiracji roślin uprawnych oraz zmniejszenie parowania gleby. Przyczyniają się one do zwiększenia zapasów wody w glebie i wzrostu plonów. Są oazą dla dziko żyjących, drobnych zwierząt, ptaków i owadów, które pełnią pożyteczną rolę wobec ochrony naturalności ekosystemów biocenotycznych. Spośród wymienionych drzew, wiele określanych jest mianem wiekowych. Związane są one z historią regionu i liczną grupą osób, chroniących te zabytki przyrody, jako swoje „domowe drzewa”. Część tych drzew znajduje się na gruntach prywatnych, dlatego niewiele spośród nich zyskało ochronę prawną. Drzewa czcili nasi przodkowie, a my dbałością o nie wyrażajmy szacunek dla własnej przeszłości i kultury. Badania flory i fauny dorzecza Pilicy, w obrębie której leżą Wzgórza Opoczyńskie, dostarczają informacji na temat grup roślin i zwierząt. Badania prowadzone są w celu objęcia ochroną prawną obszarów o najwyższych walorach przyrodniczych. Badania naukowe służą zlokalizowaniu także stanowisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt, fragmentów naturalnej szaty roślinnej lasów, torfowisk, muraw oraz pojedynczych obiektów przyrodniczych. Jak dotychczas, tereny gminy Żarnów z wyjątkiem rejonów Diablej Góry i Sieleckiej Góry, nie są objęte ścisłą ochroną prawną, choć przede wszystkim należałoby objąć naukową opieką wyjątkowo urokliwą dolinę rzeki Czarnej i okoliczne stawy (o unikalnej, pierwotnej florze oraz faunie). Ze środowiskiem roślin związany jest interesujący świat zwierząt. Spośród nich najliczniejszą grupę stanowią owady lądowe i ptaki, wśród których obok pospolitych, licznie występują kuropatwy, kruki, sowy, puchacze, jarząbki, bociany i inne. Ponadto miewają tutaj swoje tokowiska cietrzewie. Sporadycznie można tutaj spotkać nawet bociany czarne i bażanty. W żarnowskich lasach żyją także liczne ssaki sarny, jelenie, dziki, lisy oraz zające. Z rzadkich gatunków ssaków, stwierdzono w naszym regionie obecność łosi wędrownych, danieli, łasic, kun i jeży.[8]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2007[9]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 6181 100 3089 50,0 3092 50,0
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
44 22 22

Dane z 31 grudnia 2011[1]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 6097 100 3016 49,47 3081 50,53

Miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Sołectwa[edytuj | edytuj kod]

Afryka, Antoniów, Bronów, Budków, Dąbie, Dłużniewice, Grębenice, Chełsty, Jasion, Klew, Klew-Kolonia, Malenie, Malków, Marcinków, Myślibórz, Miedzna Murowana, Niemojowice, Nadole, Paszkowice, Pilichowice, Ruszenice, Sielec, Skórkowice, Soczówki, Straszowa Wola, Topolice, Trojanowice, Wierzchowisko, Zdyszewice, Żarnów.

Pozostałe miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Adamów, Kamieniec, Ławki, Łysa Góra, Młynek, Niemojowice-Kolonia, Nowa Góra, Odrowąż, Poręba, Ruszenice-Kolonia, Siedlów, Skumros, Tomaszów, Widuch.

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Aleksandrów, Białaczów, Fałków, Końskie, Paradyż, Przedbórz, Ruda Maleniecka

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ludność w gminach według stanu w dniu 31.12.2011 r. – bilans opracowany w oparciu o wyniki NSP’2011 (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2011-12-31. [dostęp 2014-06-22].
  2. Krzysztof Nawrocki. Położenie geograficzne gminy Żarnów. „Nicolaus nr 20/2014”. s. 3. 
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. Krzysztof Nawrocki. Ukształtowanie powierzchni gminy Żarnów. „Nicolaus nr 20/2014”. s. 4. 
  5. Rejestr Form Ochrony Przyrody prowadzony przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi (stan na 02.02.2015 r.). [dostęp 18-02-2015].
  6. 6,0 6,1 Krzysztof Nawrocki. Rezerwat przyrody. „Nicolaus”. 20, 2014 (pol.). 
  7. Krzysztof Nawrocki. Warunki glebowe i użytkowanie gruntów. „Nicolaus nr 20/2014”. s. 6. 
  8. Krzysztof Nawrocki. Szata roślinna i świat zwierząt. „Nicolaus nr 20/2014”. s. 6. 
  9. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2007 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)