Gubernia radomska

Gubernia radomska
Радомская губерния
	gubernia
	1844–1917
	; Gmach Rządu Gubernialnego w Radomiu
	Herb
Państwo	Królestwo Polskie
Siedziba	Radom
Powierzchnia	12 352 km²
Populacja (1910); • liczba ludności	; 1 117 300
• gęstość	92 os./km²
	Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów	7
	Położenie na mapie Królestwa Polskiego;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gubernia radomska (ros. Радомская губерния) – jednostka administracyjna w Królestwie Polskim istniejąca w latach 1844–1917. Powstała w wyniku połączenia guberni sandomierskiej oraz guberni kieleckiej.

Jej stolica mieściła się tak samo jak w czasach guberni sandomierskiej w Radomiu. Gubernia radomska dzieliła się 8 powiatów: kielecki, miechowski, olkuski, opatowski, opoczyński, radomski, sandomierski, stopnicki.

Siedziba władz guberni

Siedzibą władz guberni był Pałac Sandomierski – klasycystyczny budynek wzniesiony w latach 1825–1827 według projektu Antonia Corazziego – architekta sprowadzonego w 1819 z Toskanii na prośbę rządu Królestwa Polskiego, a konkretnie dzięki staraniom Stanisława Staszica. Spełniał on rolę reprezentacyjnej siedziby władz aż do upadku Królestwa Kongresowego w 1916 roku.

Podział administracyjny

Powiaty i okręgi do 1866

Do roku 1866 gubernia liczyła 8 powiatów (ujezdów) i 19 okręgów.

powiat kielecki
- okręg jędrzejowski
- okręg kielecki
powiat miechowski
- okręg miechowski
- okręg proszowicki
- okręg skalbmierski
powiat olkuski
- okręg lelowski
- okręg pilicki
- okręg olkuski
powiat opatowski
- okręg opatowski
- okręg solecki
powiat opoczyński
- okręg konecki
- okręg opoczyński
- okręg szydłowiecki
powiat radomski
- okręg kozienicki
- okręg radomski
powiat sandomierski
- okręg sandomierski
- okręg staszowski
powiat stopnicki
- okręg stopnicki
- okręg szydłowski

W czasie powstania styczniowego Rząd Narodowy 28 marca 1863 r. ogłosił Regulamin władz administracyjnych w byłym Królestwie Kongresowym. Według regulaminu zniesiono podział administracyjny na gubernie, a zamiast tego byłe Królestwo Kongresowe podzielono na osiem województw w granicach z 1816 r. Na terenach obejmujących gubernię radomską przywrócono województwo krakowskie, oraz województwo sandomierskie^[2].

W 1866 z guberni radomskiej wyłączono południowe powiaty, z których na powrót utworzono gubernię kielecką.

Powiaty od 1867

Od 1867 roku wieku gubernia liczyła 7 powiatów:

iłżecki
kozienicki
koński
opatowski
opoczyński
radomski
sandomierski

Miasta

Podobnie jak w pozostałych guberniach Królestwa Polskiego zmiana ustroju terytorialnego dokonana w końcu lat 60. XIX w. pozbawiła większość miast guberni radomskiej praw miejskich. Status miasta zachowało 11 miejscowości. Poza Radomiem były nimi Końskie, Kozienice, Opatów, Opoczno, Ostrowiec, Przedbórz, Sandomierz, Staszów, Szydłowiec i Zawichost (w 1888 r. prawa miejskie stracił także Zawichost).

Gminy wiejskie

Wykaz gmin guberni radomskiej wg stanu z 1867 roku^[3]
Lp.	Gmina		Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
Lp.	Nazwa rosyjska	Nazwa polska	Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
46	Блазины	Błaziny	6	320	2499	iłżecki
132	Велькавесь	Wielka Wieś	12	330	2015	iłżecki
143	Вершховиска	Wierzchowiska	16	322	1934	iłżecki
600	Кшижановице	Krzyżanowice	17	386	2512	iłżecki
615	Лазиска	Łaziska	16	260	1705	iłżecki
639	Лнпско	Lipsko	19	315	2027	iłżecki
668	Любеня	Lubienia	6	254	1595	iłżecki
714	Мижецъ	Mirzec	5	339	2520	iłżecki
755	Мѣховъ	Miechów	25	380	2750	iłżecki
842	Павловице	Pawłowice	5	390	2645	iłżecki
860	Пентковине	Pętkowice	16	325	2789	iłżecki
980	Ржепинъ	Rzepin	9	269	1786	iłżecki
982	Ржечневъ	Rzeczniów	11	325	2748	iłżecki
1061	Скаржиско	Skarżysko	15	347	1956	iłżecki
1101	Солецъ	Solec	8	347	2286	iłżecki
1114	Стараховице	Starachowice	12	382	2431	iłżecki
1159	Сѣнно	Sienno	16	305	4844	iłżecki
1163	Тарчекъ	Tarczek	15	347	2508	iłżecki
1218	Хибица	Chybice	44	274	2038	iłżecki
1227	Хотча	Chotcza	10	344	2430	iłżecki
1243	Цепелёвъ	Ciepielów	14	346	2512	iłżecki
1250	Цышица-Гурна	Ciszyca Górna	12	316	2104	iłżecki
50	Близинъ	Bliżyn	25	531	3308	konecki
78	Борковице	Borkowice	29	315	3092	konecki
233	Говарчевъ	Gowarczów	34	368	2683	konecki
260	Горы-Мокрые	Góry Mokre	16	210	1508	konecki
333	Добромѣржъ	Dobromierz	23	176	1316	konecki
361	Дурачевъ	Duraczów	25	510	3979	konecki
531	Конскъ	Końskie	26	378	3378	konecki
703	Медзержа	Miedzierza	39	704	5084	konecki
779	Неклань	Niekłań	37	447	3684	konecki
921	Пшедборжъ	Przedbórz	12	230	1689	konecki
931	Пьяновъ	Pijanów	39	427	3587	konecki
955	Радошице	Radoszyce	33	982	5764	konecki
1001	Руда-Маленецкая	Ruda Maleniecka	34	513	4461	konecki
1073	Скотники	Skotniki	19	206	1642	konecki
1221	Хлевиска	Chlewiska	47	887	5288	konecki
1268	Чермно	Czermno	16	235	2089	konecki
1280	Шидловецъ	Szydłowiec	26	512	4361	konecki
36	Бжезница	Brzeźnica	13	393	3152	kozienicki
39	Бжоза	Brzóza	9	285	2850	kozienicki
57	Бобровники	Bobrowniki	20	311	2183	kozienicki
250	Гора-Пулавская	Góra Puławska	22	465	3434	kozienicki
272	Грабовъ-надъ-Вислою	Grabów nad Wisłą	27	481	4003	kozienicki
273	Грабовъ-надъ-Пилицею	Grabów nad Pilicą	27	408	3212	kozienicki
366	Едльня	Jedlnia	12	409	2939	kozienicki
508	Козенице	Kozienice	19	517	4442	kozienicki
631	Липа	Lipa	21	394	2468	kozienicki
683	Магнушевъ	Magnuszew	23	301	2923	kozienicki
794	Облясы	Oblasy	18	366	2911	kozienicki
894	Полична	Policzna	15	453	3360	kozienicki
989	Рознишевъ	Rozniszew	26	275	2930	kozienicki
1032	Сарновъ	Sarnów	21	408	3530	kozienicki
1035	Сверже-Гурне	Świerże Górne	20	420	3180	kozienicki
1052	Сецѣховъ	Sieciechów	14	396	2768	kozienicki
1146	Сусковоля	Suskowola	13	323	2440	kozienicki
1193	Тчовъ	Tczów	15	479	3292	kozienicki
23	Бацьковице	Baćkowice	6	276	1952	opatowski
24	Башовице	Baszowice	9	246	1786	opatowski
66	Бодзеховъ	Bodzechów	19	247	2420	opatowski
69	Боксице	Boksyce	25	322	2780	opatowski
185	Войцеховице	Wojciechowice	27	401	2932	opatowski
218	Генсице	Gęsice	8	261	1619	opatowski
219	Гжегожевице	Grzegorzowice	14	314	2257	opatowski
302	Дембно	Dębno	17	203	1314	opatowski
438	Иваписка	Iwaniska	33	349	2826	opatowski
605	Кщоновице	Krzczonowice	20	265	2554	opatowski
612	Лаговъ	Łagów	9	301	2062	opatowski
689	Мальковице	Malkowice	30	339	2916	opatowski
734	Модлибожице	Modliborzyce	16	249	1766	opatowski
783	Нетулиско	Nietulisko	13	327	2531	opatowski
791	Носовъ	Nosów	19	251	1848	opatowski
816	Опатовъ	Opatów	20	289	2145	opatowski
933	Пюрковъ	Piórków	3	331	2412	opatowski
971	Рембовъ	Rembów	27	340	2696	opatowski
1000	Руда-Костельная	Ruda Kościelna	21	247	1835	opatowski
1024	Садове	Sadowie	13	247	2083	opatowski
1263	Ченстоцице	Częstocice	29	318	2780	opatowski
1270	Чижовъ-Шляхетскій	Czyżów Szlachecki	20	246	1602	opatowski
1304	Юльяновъ	Julianów	21	252	1697	opatowski
1312	Якубовице	Jakubowice	24	289	2241	opatowski
113	Бялачевъ	Białaczów	15	353	3337	opoczyński
133	Велькаволя	Wielka Wola	12	268	1754	opoczyński
400	Заіончковъ	Zajączków	18	343	2275	opoczyński
587	Кунички	Kuniczki	14	235	1828	opoczyński
607	Кщоновъ	Krzczonów	25	293	2466	opoczyński
695	Махоры	Machory	26	469	3285	opoczyński
773	Невершинъ	Niewierszyn	17	240	1793	opoczyński
798	Овчары	Owczary	10	179	1278	opoczyński
823	Опочно	Opoczno	24	431	3113	opoczyński
827	Осса	Ossa	11	294	1886	opoczyński
927	Пшисуха	Przysucha	17	241	1736	opoczyński
942	Радзице	Radzice	9	241	1638	opoczyński
952	Радоня	Radonia	19	300	2090	opoczyński
1009	Русиновъ	Rusinów	15	248	2274	opoczyński
1036	Своржице	Sworzyce	15	240	1786	opoczyński
1070	Скржинско	Skrzyńsko	14	281	2619	opoczyński
1088	Смогоржевъ	Smogorzów	15	171	1820	opoczyński
1139	Студзянна	Studzianna	25	248	1633	opoczyński
1140	Стужно	Stużno	17	273	2089	opoczyński
1143	Сульгостовъ	Sulgostów	17	266	1945	opoczyński
1177	Трояновице	Trojanowice	18	268	1738	opoczyński
1202	Уневель	Unewel	20	405	2535	opoczyński
1317	Янковъ	Janków	13	251	1932	opoczyński
54	Блотница	Błotnica	27	424	3355	radomski
61	Богуславице	Bogusławice	21	440	2808	radomski
127	Велегура	Wielogóra	22	348	2524	radomski
176	Воляновъ	Wolanów	29	400	2953	radomski
208	Вѣнява	Wieniawa	29	302	2670	radomski
217	Гембаржовъ	Gębarzew	27	323	2162	radomski
223	Гзовице	Gzowice	24	360	2326	radomski
367	Едлянка	Jedlanka	30	328	3072	radomski
402	Закшевъ	Zakrzew	26	306	2506	radomski
406	Залѣсице	Zalesice	9	409	1926	radomski
502	Коваля-Стемпоциня	Kowala–Stępocina	26	291	2416	radomski
512	Козловъ	Kozłów	9	308	2067	radomski
597	Кучки	Kuczki	27	428	3483	radomski
720	Мировъ	Mirów	12	453	2767	radomski
825	Оронскъ	Orońsko	25	318	2392	radomski
888	Подгаекъ	Podgajek	30	430	3625	radomski
905	Потворовъ	Potworów	28	325	2742	radomski
939	Радзановъ	Radzanów	23	300	2421	radomski
951	Радомъ	Radom	35	524	3613	radomski
1136	Стромецъ	Stromiec	18	370	2434	radomski
1148	Суха	Sucha	29	286	2827	radomski
152	Вильчице	Wilczyce	22	379	2721	sandomierski
157	Висьнева	Wiśniowa	23	306	2461	sandomierski
253	Горки	Górki	44	514	4492	sandomierski
297	Двикозы	Dwikozy	21	420	2825	sandomierski
535	Копрживница	Koprzywnica	23	462	3212	sandomierski
637	Липникъ	Lipnik	29	353	2880	sandomierski
643	Лоневъ	Łoniów	36	455	3761	sandomierski
795	Образовъ	Obrazów	21	466	3129	sandomierski
835	Осѣкъ	Osiek	17	624	4488	sandomierski
863	Пенховъ	Pęchów	36	444	3496	sandomierski
1014	Руща-Дольна	Ruszcza Dolna	16	211	1285	sandomierski
1020	Рытвяны	Rytwiany	13	309	2475	sandomierski
1026	Самборжецъ	Samborzec	22	500	3756	sandomierski
1189	Турско	Tursko	26	435	3125	sandomierski

Gubernatorzy radomscy

Lp.	Imię i nazwisko, okres życia	Okres zajmowania urzędu
1	Henryk Deboli	1837–1838
2	Aleksy Aleksandrowicz Bochtiejew	1839–1845
3	Edward Białoskórski h. Awdaniec (1799–1881)	1845–1856
4	gen. baron Leoncjusz Opperman	1856–1862
5	Aleksander Ostrowski	1862–1863
6	Stanisław Piątkowski	1863–1864
7	gen. Henryk Konstanty Fanshawe (1822–1886)	1864–1865
8	gen. Dymitrij Gawriłowicz Anuczin (1833–1900)	1865–1879
9	książę Wasilij Michajłowicz Dołgoruki (1840–po 1894)	1880–1883
10	Arkadij Adriejewicz Tołoczanow (1830-1897)	1883-1888
11	Michaił Aleksandrowicz Majlewskij (1835–?)	1888–1895
12	Iwan Grigorjewicz Podgrodnikow (1840–1910)	1895–1899
13	Jewgenij Pawłowicz Szcirowskij	1899–1905
14	Dymitr Iwanowicz Zasiadko (1860–1927)	1906–1915

Administracja kościelna

Odpowiednikiem guberni radomskiej w administracji kościelnej była diecezja sandomierska (później jej nazwę zmieniono na sandomiersko-radomska). Ta jednostka przetrwała w nieznacznie zmienionej postaci aż do reformy struktury diecezjalnej w 1992. Obecnie większa część dawnej diecezji sandomierskiej znajduje się w diecezji radomskiej.

Literatura

Piątkowski, Sebastian: Radom – zarys dziejów miasta. Radom: SKRZR, 2000. ISBN 83-914912-0-X.
Вейнберг, Леонид Борисович: Радомская губерния. [B:] Архангельский, Александр Семёнович и.и. (pед.): Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. T. 26, c. 95–96. Петербург: издательским обществом Ф. А. Брокгауз – И. А. Ефрон, 1899. [b. ISBN]. (ros.) Wikiteka.
Swajdo, Jarosław: Między Wisłą a Pilicą. Dzieje podziałów administracyjnych w regionie kielecko-radomskim do 1975 roku. Kielce: Agencja „JP”, 2005. ISBN 83-88874-89-6.

Przypisy

↑ Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.
↑ Dorota Lewandowska: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861–1864. Archiwum Główne Akt Dawnych. [dostęp 2016-10-29].
↑ Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

Linki zewnętrzne

[1] Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.

[2] Dorota Lewandowska: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861–1864. Archiwum Główne Akt Dawnych. [dostęp 2016-10-29].

[:32-3] Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

[1]

[2]

[3]

Gubernatorzy	Henryk Deboli Aleksandr Bochtiejew Edward Białoskórski Leontij Oppierman Aleksander Ostrowski Stanisław Piątkowski Konstantin Fenszau Dmitrij Anuczin Wasilij Dołgorukow Arkadij Tołoczanow Michaił Majlewski Iwan Podgorodnikow Jewgienij Szczirowski Dmitrij Zasiadko Władimir Brianczaninow
Wicegubernatorzy	Arkadij Tołoczanow Aleksandr Fribies Michaił Siewastjanow Rudolf Buksgiewdien Garald Gaffierbierg Iwan Rejngard Nikołaj Astafiew Nikołaj Dołgowo-Saburow

Hasła przekrojowe	Historia Żydów w Radomiu
Radom do 1795	Konfederacja radomska (1767) Nihil novi (1505) Piotrówka Puszcza Radomska Statut Łaskiego (1505) Trybunał Skarbowy Koronny (1613–1764) Unia wileńsko-radomska (1401) Zamek Królewski i Dom Starościński (1370)
Radom pod zaborami	2 BS (?–1914) 3 ppl (1819–1820) 4 phuz (1803–1804) 5 ppl (1815–1831) Cm. ewangelicki (1833) Cm. rzymskokatolicki (1812) Cm. żydowski (1831) Cyrkuł radomski (1795–1809) Departament radomski (1810–1815) Dziennik Departamentowy Radomski Dz.Urz. Guberni Radomskiej (1845–1866) Dz.Urz. Guberni Sandomierskiej (1838–1844) Gubernia radomska (1844–1915) Gubernia sandomierska (1837–1844) Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska Komisja Szkolna Ziemi Radomskiej (1915–1917) Obwód radomski (1816–1842) Synagoga (1884) Park im. Tadeusza Kościuszki (1827) Stary Ogród (1820) Teatr Rozmaitości (1809) województwo sandomierskie (1816–1837) Wiadomości Gubernialne Guberni Radomskiej
Radom od 1918	2 dappanc (1945–1949) 2 pal (1948) 24 pp (1918) 60 lpsz (1958–2000) 72 pp (1922–1939) 93 pp (1939) Biało-Czerwone Iskry (1969) Dystrykt radomski (1939–1945) Dzień Dobry Ziemi Radomskiej (1934–1939) Fabryka Broni „Łucznik” Getto radomskie Głos Radomski Kocioł radomski (1939) MUBP Radom (1945–1954) Obwód Radom AK Orlik (1998) Radomer Cajtung Radomer-Kielcer Cajtung Radomer Leben Radomer-Kielcer Leben Radomer Sztyme Radomer Wochenblat Radomskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Radoskór” strajk w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu (1981) województwo radomskie (1976–1998) „W Służbie Narodu” wydarzenia radomskie (1976) „Życie Robotnicze”