Opoczno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Opoczno (ujednoznacznienie).
Opoczno
Zamek w Opocznie, obecnie Muzeum Regionalne
Zamek w Opocznie, obecnie Muzeum Regionalne
Herb Flaga
Herb Opoczna Flaga Opoczna
Dewiza: Nasza historia i dzień dzisiejszy jest naszą dumą
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat opoczyński
Gmina Opoczno
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie XIV w.
Burmistrz Rafał Kądziela
Powierzchnia 24,75[1] km²
Wysokość 190 m n.p.m.
Populacja (2015)
• liczba ludności
• gęstość

21 901[1]
887[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 44
Kod pocztowy 26-300
Tablice rejestracyjne EOP
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Opoczno
Opoczno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Opoczno
Opoczno
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Opoczno
Opoczno
Ziemia 51°22′38″N 20°17′13″E/51,377222 20,286944
TERC
(TERYT)
1101307044
Urząd miejski
ul. Staromiejska 6
26-300 Opoczno
Strona internetowa

Opocznomiasto w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Opoczno. Położone nad rzeką Wąglanką, na krańcu Wyżyny Przedborskiej, historycznie w Małopolsce. Stare Opoczno i Nowe Opoczno były miastami królewskimi Korony Królestwa Polskiego[2]. Miasto królewskie w powiecie opoczyńskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku[3].

Opoczno znajduje się w czołówce rankingu polskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem[4].

Według danych 2015 roku, miasto liczyło 21 901 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj]

Miasto leży we wschodniej części województwa łódzkiego, w północnej części mezoregionu Wzgórza Opoczyńskie[5], szerzej na pograniczu Wyżyny Małopolskiej i Niziny Mazowieckiej, u ujścia rzeki Wąglanki do Drzewiczki – prawego dopływu Pilicy.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim, gdzie było siedzibą powiatu. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. piotrkowskiego, zaś przed 1975 r. do woj. kieleckiego.

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: Targ w Opocznie.
  • 1191 – wymienienie drewnianego kościoła pw. św. Magdaleny[6]
  • 1284 – wzmianka o miejscowości Opoczno w związku z przypisaniem osady przez Leszka Czarnego do kolegiaty sandomierskiej
  • 1347 – przeniesienie osady z kościołem św. Marii Magdaleny ze Staromieścia (w rejonie dzisiejszego cmentarza parafialnego) na obecne miejsce
  • 1349 – Kazimierz Wielki wymienia Opoczno w dokumencie jako miejscowość leżącą na drodze kupieckiej z komorą celną. Opoczno leżało na skrzyżowaniu drogi z Torunia do Lwowa oraz z Wrocławia do Włodzimierza Wołyńskiego
  • 1365 – przywilej Kazimierza Wielkiego przenoszący miasto Opoczno z prawa średzkiego na prawo magdeburskie[7]
  • Pierwszym starostą miasta w 1368 został Sobek z Wyszkowic
  • 1409, 1413, 1414, 1432 – na zamku w Opocznie przebywał król Władysław Jagiełło
  • Rozwój miasta nastąpił w okresie od XIV do XVI wieku
  • XV – XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[8]
  • 1405 – na terenie miasta został zbudowany szpital. Budynek spłonął w pożarze miasta w roku 1462
  • 1440 – sprzedanie przez króla starostwa Mszczujowi ze Skrzynna herbu Łabędź za 400 grzywien
  • 1459 – król przeniósł zastaw Opoczna z rąk Jana Mszczujowica ze Skrzynna w ręce kasztelana radomskiego Eustachego ze Sprowy
  • 1478 – po śmierci Eustachego ze Sprowy prawa do dochodów ze starostwa przeszły na jego synów Jana i Stanisława Odrowążów ze Sprowy
  • 1483 – wielki pożar miasta, w związku z czym król zwolnił mieszczan z podatków na 8 lat
  • 1550 – za zgodą króla Zygmunta Augusta miasto zostało wyposażone w sieć wodociągów
  • 1555 – starostwo wykupił za zgodą króla stolnik sieradzki Wincenty Przerembski
  • 1646 – w Opocznie wybudowana została synagoga
  • 1655, 11 września – pod miastem doszło do potyczki pomiędzy wojskami polskimi i szwedzkimi pod dowództwem feldmarszałka Wittenberga[9]. W wyniku trwających wojen szwedzkich miasto zostało zniszczone
  • 1787 – na zamku w sali sądowej owacyjnie przywitany został król Stanisław August Poniatowski
  • 1793 – wybudowanie nowego murowanego parterowego dworu starostwa w Opocznie-Starostwie
  • 1795 – wcielenie do zaboru austriackiego
  • 1809 – miasto włączone do Księstwa Warszawskiego
  • 1815 – miasto w zaborze rosyjskim
  • 1874 – odbudowa zamku na starych fundamentach
  • 1880 – uruchomiono produkcję płytek ceramicznych, dziś znanych pod marką „Opoczno” lub „Opoczno S.A.”
  • Kolejnym trudnym dla miasta okresem są lata 1891–1893, kiedy wybucha epidemia cholery
  • 1900 – w Opocznie powstała Ochotnicza Straż Ogniowa
  • 1910 – na terenie miasta zbudowano sieć elektryczną
  • maj 1915 – do miasta wkraczają węgierskie oddziały gen. Hermana von Kövessa
  • 2 sierpnia 1919 – miasto w wyniku ustalenia nowego podziału administracyjnego zostało przyłączone do województwa kieleckiego
  • 1 kwietnia 1939 – Opoczno zostaje włączone do województwa łódzkiego
  • W wyniku niemieckich działań wojennych w grudniu 1939 na terenie miasta założone zostaje getto żydowskie
  • 1953 – otwarta zostaje pierwsza linia autobusowa PKS
  • maj 1979 – otwarty zostaje Miejski Dom Kultury
  • luty 1990 – ukazuje się pierwszy numer tygodnika zatytułowanego „Opoczyńskie Wieści”
  • 1994 – powstaje czasopismo Nowe Echa skierowane do mieszkańców gminy Opoczno
  • 1999 – miasto podczas reformy administracyjnej staje się stolicą nowego powiatu opoczyńskiego. W ramach reformy szkolnictwa w mieście utworzono dwa gimnazja
  • Na początku roku 2000 honorowym obywatelem miasta Opoczna został Jan Paweł II
  • 14 grudnia 2014 – otwarcie stacji kolejowej Opoczno Południe

Zabytki[edytuj]

Zamek w Opocznie, odbudowany w 1874 roku
Kościół św. Marii Magdaleny z XVIII w. (cmentarny)

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[10] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • śródmieście miasta, nr rej.: 303 z 4.12.1956
  • zespół kościoła parafialnego pw. św. Bartłomieja, ul. Kościelna 2:
    • kościół, 1365, 1939, nr rej.: 307 z 1.12.1956 oraz 352 z 21.06.1967
    • dzwonnica, 1 poł. XIX, nr rej.: j.w.
    • plebania, 1622, nr rej.: 838 z 6.02.1959
  • zamek, obecnie muzeum, pl. Zamkowy 1, poł. XIV w., XVII w., 1927 nr rej.: 306 z 30.11.1956 oraz 272 z 3.11.1977
  • zespół dworski „starostwo”, ul. Parkowa / Kolberga, XVII-XIX w., nr rej.: 779 z 30.05.1972 oraz 256 z 6.10.1995:
    • dwór
    • oranżeria
    • spichrz (lamus)
    • dwa czworaki
    • park
  • dom „Esterki” (obecnie Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna), ul. Kościuszki 15, 1500, nr rej.: 305 z 30.11.1956 i z 21.06.1967
  • Nowy cmentarz żydowski w Opocznie – data jego powstania pozostaje nieznana, znajduje się on przy ulicy Limanowskiego 23. Wskutek dewastacji – najpewniej z okresu II wojny światowej – do naszych czasów nie zachowały się żadne nagrobki[11]. Zobacz też: Stary cmentarz żydowski w Opocznie

Zamek[edytuj]

 Osobny artykuł: Zamek w Opocznie.

Początki historii zamku sięgają XIV w., kiedy to z inicjatywy Kazimierza Wielkiego na terytorium Polski powstało wiele zamków obronnych. Zamek opoczyński, zbudowany jednocześnie z murami miasta, był typowym zamkiem miejskim tzn. leżał w obrębie miasta. Ze względu na brak źródeł trudno jest ustalić jak wyglądał w swojej pierwotnej formie.

Zamek opoczyński spełniał rolę siedziby administracyjnej starostów, którzy mieli obowiązek utrzymywania go w stanie pełnego przygotowania na wypadek wojny. Zamek w Opocznie spłonął prawdopodobnie w trakcie wielkiego pożaru miasta w XV wieku. Po remoncie użytkowano go w XVI i XVII wieku, aż do zniszczenia w czasach Potopu szwedzkiego. W ograniczonej formie użytkowano go także później m.in. w wieży mieściło się więzienie. W XVIII wieku po remoncie podejmowano w nim króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W pierwszej połowie XIX wieku był już ruiną. Dzisiejsza forma budynku to efekt historyzującej przebudowy z 1927 roku fragmentu gmachu z XIX wieku, który zbudowano w miejscu gotyckiego zamku.

Kolegiata św. Bartłomieja[edytuj]

Kościół zbudowano w stylu gotyckim około 1365 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Posiadał jedną nawę i wieżę. Został zrujnowany w 1812 roku gdy pełnił rolę szpitala. Restaurowany około 1850 przez Henryka Marconiego, rozebrany częściowo 1934 z zachowaniem gotyckiego prezbiterium będącego obecnie boczną kaplicą. Istniejący współcześnie kościół wybudowano w latach 1935–1949.

  • kaplica gotycka (dawne prezbiterium kościoła z XIV wieku)
  • chrzcielnica gotycka z XV wieku z herbami Rola, Nałęcz, Orzeł, Jastrzębiec, Leliwa, Odrowąż, Poraj, Łabędź
  • nagrobek renesansowy rycerza Adam Śmigielskiego z Bnina herbu Ogończyk z 1616 r.
  • nagrobek renesansowy chorążego rawskiego Piotra Załuskiego z 1630 r.
  • nagrobek Jerzego Karwickiego i Anny z Podlodowskich z 1623 roku
  • stalle renesansowe

Dom Esterki[edytuj]

Znajdująca się przy rynku kamienica, jest obok zamku, plebanii i zachowanego gotyckiego prezbiterium kościoła, najstarszym zachowanym budynkiem w mieście. Tradycja wiąże powstanie domu Esterki z legendarną ukochaną króla Kazimierza Wielkiego – Żydówką Esterą. Legenda głosi, że Kazimierz Wielki poznał Esterkę polując w lasach pod Opocznem. Podobno gdy zbierała zioła dla swojego dziadka, wypadł na nią spłoszony tur i już miał ją zmiażdżyć, gdy przeszyty oszczepem runął u jej stóp. Początkowo król nie zdradzał, kim jest i podawał się za dworzanina królewskiego.

Istniejący dzisiaj budynek powstał w XVI wieku, lecz uległ zrujnowaniu w 1 poł. XIX wieku. Został odbudowany w 1893 r. w nowym kształcie, a w 1927 roku ponownie przebudowany wg projektu architekta Majewskiego i z tego okresu pochodzi jego dzisiejszy wygląd. Z pierwotnego budynku na parterze zachowały się dwie sale o sklepieniu kolebkowym oraz tak samo sklepiona piwnica. Ponad oknami pierwszego piętra dojrzeć można fragmenty majuskułowych napisów łacińskich z XVI wieku "Zręczna rada nastąpiła" "Mąż doskonały służył czasowi" "Wszystko obiecał poświęcić pracy i Bogu" "Mąż cierpliwy błądził wygnany z miasta jako pasterz któremu oddano w opiekę rzeczy,(miasto)". W górnej części frontonu widnieje herb województwa sandomierskiego, do którego Opoczno niegdyś należało. Na frontonie kamienicy 19 marca 1931 r. wmurowano tablicę z popiersiem marszałka Józefa Piłsudskiego Obecnie w budynku znajduje się biblioteka[12].

Plebania[edytuj]

Na placu Kościelnym znajduje się piętrowa kamienna plebania z 1622 roku. Podobno w 1655 roku przebywał w niej dowodzący szwedzką armią w czasie Potopu feldmarszałek Arvid Wittenberg. Obecnie na parterze zachowały się pomieszczenia sklepione kolebkowo z lunetami. Nad wejściem wmurowana jest kamienna płyta z poł. XVII w. z herbami Dębno i Lewart. Pośrodku znajduje się tablica żeliwna z napisem informującym o fundacji plebanii przez Jana Alberta Liwskiego, proboszcza opoczyńskiego. Na płycie widnieje również godło z Orłem Białym i herbem Wazów[13].

Mury obronne i bramy miejskie[edytuj]

Mury obronne w Opocznie rozpoczęto budować zapewne wkrótce po lokacji miasta w 1365 r. Mury zbudowane z kamienia miały długość około 950 metrów i wzmacniały je wysunięte prostokątne baszty otwarte od strony miasta. Mury wzmiankowano w 1550 roku. W XVII wieku remontowano je w obawie przed atakiem Tatarów i Turków. Na mapie miasta z 1820 roku widać jeszcze znaczne zachowane odcinki murów. Do dzisiaj zachował się jedynie fragment średniowiecznego muru obronnego w piwnicy domu przy ul. Kołomurnej 13. Nie wiadomo czy Opoczno miało dwie czy trzy bramy miejskie, wzmiankowano jedynie jedną z nich w 1455 roku u wylotu ulicy biegnącej z rynku ku rzece. W 1599 roku na podstawie zezwolenia Zygmunta III Wazy przebito nową bramę od strony Krakowskiego Przedmieścia i był to wylot z zamku na zewnątrz obwodu fortyfikacji. Zarówno mury jak i bramy miejskie zostały rozebrane podczas regulacji w XIX wieku[14].

Zanieczyszczenie powietrza[edytuj]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Opoczno zostało sklasyfikowane jako szóste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[15]. W 2014 roku dopuszczalny średnioroczny poziom rakotwórczego benzo(a)pirenu został tam przekroczony niemal piętnastokrotnie i wyniósł 14,6 ng/m³[16][17][18].

Rok Średnioroczny poziom

benzo(a)pirenu (BaP)

Przekroczenie

poziomu dopuszczalnego

2014 14,6 ng/m³[17]. 1460%
2013 14,6 ng/m³[19]. 1460%
2012 19,2 ng/m³[20]. 1920%
2011 18,0 ng/m³[21]. 1800%

Komunikacja[edytuj]

Budowana na CMK stacja Opoczno Południe, (2014 r.)

Drogowa[edytuj]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 12 (przyszła droga ekspresowa S12) oraz droga wojewódzka nr 726. Z Tomaszowem Mazowieckim Opoczno łączy droga wojewódzka nr 713 do Łodzi.

Kolejowa[edytuj]

 Zobacz też: Opoczno Południe.

Na obrzeżach miasta przebiega Centralna Magistrala Kolejowa (linia kolejowa nr 4) Od 14 grudnia 2014 r funkcjonuje tu stacja kolejowa Opoczno Południe

Ze stacji kolejowej Opoczno (Linia kolejowa nr 25) odchodzi bocznica do zakładu płytek ceramicznych "Opoczno".

Miejska[edytuj]

W Opocznie działa Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Opocznie

Polityka[edytuj]

Burmistrzem miasta jest Rafał Kądziela, pełniący tę funkcję od 2014 roku. Na czele Rady Miejskiej stoi Grzegorz Wołąkiewicz.

Edukacja[edytuj]

  • Przedszkola
    • Przedszkole Nr 2
    • Przedszkole Nr 4
    • Przedszkole Nr 5
    • Przedszkole Nr 6
    • Przedszkole Nr 8
  • Szkoły podstawowe
    • Szkoła Podstawowa nr 1
    • Szkoła Podstawowa nr 2
    • Szkoła Podstawowa nr 3
    • Szkoła specjalna nr 4 w Opocznie.
    • Zespół Szkół Prywatnych w Opocznie
  • Gimnazja
    • Gimnazjum nr 1
    • Gimnazjum nr 2
    • Gimnazjum nr 3
    • Zespół Szkół Prywatnych w Opocznie
  • Szkoły średnie
    • Liceum Ogólnokształcące przy Zespole Szkół Samorządowych nr 1
    • Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego
    • Centrum Informatyki w Opocznie
    • Prywatne Technikum Uzupełniające dla Dorosłych
    • Liceum Ogólnokształcące przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Ekonomiczne przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Mechaniczne przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Handlowe przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Obsługi Turystycznej przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Logistyczne przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Informatyczne przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Elektryczne przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Technikum Analityczne i Technologii Żywności przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Stanisława Staszica
  • Szkoły wyższe

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie[24]

Rejon wileński:

Urodzeni w Opocznie[edytuj]

Obywatele honorowi[edytuj]

  • Stanisław Nałęcz Małachowski otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Opoczno w kwietniu 1791 jako reprezentant spraw mieszczańskich i współtwórca Konstytucji 3 maja[25].
  • Józef Piłsudski otrzymał obywatelstwo w uznaniu wielkiej roli i znaczenia w życiu i rozwoju Państwa Polskiego 27 marca 1935[26].
  • Dr Władysław Dziadosz 4 marca 1936 tytuł Honorowego Obywatela Miasta Opoczno w podziękowaniu za poparcie działań samorządu miejskiego[27].
  • Edward Śmigły-Rydz 18 lipca 1937 roku Rada Miejska miasta Opoczno „dając wyraz najgłębszego uznania dla zasług Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, tak dla dzieła odzyskania Niepodległości Państwa Polskiego, jak i budowy w Narodzie Siły i Jedności (...) aktem uroczystym postanowiła Wielkiemu Synowi Ojczyzny i Wodzowi Narodu (...) nadać obywatelstwo honorowe miasta Opoczna”[28].
  • Jan Paweł II 30 grudnia 1999 roku w Rada Miejska w Opocznie jednomyślnie nadała Honorowe Obywatelstwo Gminy-Miasta Opoczno „Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II, największemu Polakowi, Naszemu Przewodnikowi w „Trzecie Tysiąclecie” w uznaniu nieocenionych zasług dla Państwa i Narodu Polskiego, w podziękowaniu za wielki wkład w odzyskanie przez Rzeczpospolitą suwerenności”[29].
  • Ryszard Kaczorowski 8 marca 2005 roku otrzymał obywatelstwo jako ostatni Prezydent II Rzeczypospolitej na uchodźstwie, w uznaniu zasług w krzewieniu polskości na emigracji[30].
  • Kardynał Stanisław Dziwisz 11 października 2007 roku otrzymał tytułu Honorowego Obywatela Miasta „w podziękowaniu za wierną i ofiarną służbę Umiłowanemu Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II i Przewodnictwo Duchowe w prowadzeniu Jego ścieżkami Narodu Polskiego”[31].

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Opoczna w 2014 roku [32].


Piramida wieku Opoczno.png

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2015 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 22-07-2015, s. 171. ISSN 1505-5507. [dostęp 2016-02-08].
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski: województwo sandomierskie: XIII-XVI wiek, Kielce 1994, s. 19.
  3. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  4. Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa. 
  5. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  6. J. Łaski, Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, wyd. J.Łukowski, Gniezno 1881, t.1, s.640
  7. Z. Guldon, J. Muszyńska, Powstanie i dzieje miasta w okresie przedrozbiorowym (do 1795 r.), w: Opoczno. Studia z Dziejów..., s. 31–83
  8. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  9. http://www.wilanow-palac.pl/patrick_gordon_rane_w_starciu_pod_opocznem_otrzymuje.html
  10. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 22 listopada 2008].
  11. Internet Archive Wayback Machine
  12. http://www.opoczno.i-gmina.pl/files/11680_Zal_Nr_5.pdf
  13. http://www.opoczno.i-gmina.pl/files/11680_Zal_Nr_5.pdf
  14. Jarosław Widawski "Miejskie mury obronne w Państwie Polskim do początku XV wieku" Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, wyd. MON 1973 s. 328–332
  15. 33 z 50 miast UE z najgorszym powietrzem jest w Polsce.. wiadomosci.gazeta.pl. [dostęp 2016-05-21].
  16. Czystość powietrza w Tomaszowie i Opocznie: Powietrze w regionie łódzkim truje jak papierosy. opoczno.naszemiasto.pl, 2016-01-05. [dostęp 2016-05-21].
  17. a b Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim w 2014 r.. wios.lodz.pl, 2015-11-19. [dostęp 2016-05-21].
  18. Stacje pomiarowe - Opoczno-Pl. Kościuszki 15. wios.lodz.pl. [dostęp 2016-05-21].
  19. wios.lodz.pl - Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim w 2013 r.. 2014-11-20. [dostęp 2016-01-18].
  20. wios.lodz.pl - Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim w 2012 r.. 2013. [dostęp 2016-01-18].
  21. wios.lodz.pl - Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim w 2011 r.. 2012. [dostęp 2016-01-18].
  22. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 9 stycznia 2015.
  23. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 8, marzec 2015. 
  24. opoczno.pl - Miasta partnerskie. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  25. opoczno.pl - Honorowy obywatel - Stanisław Nałęcz-Małachowski. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  26. Honorowy obywatel – Józef Piłsudski. opoczno.pl, 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  27. opoczno.pl - Honorowy obywatel - Władysław Dziadosz. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  28. Honorowy obywatel – Edward Rydz-Śmigły. opoczno.pl, 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  29. opoczno.pl - Honorowy obywatel - Jan Paweł II. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  30. opoczno.pl - Honorowy obywatel - Ryszard Kaczorowski. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  31. opoczno.pl - Honorowy obywatel - Stanisław Dziwisz. 2010-04-01. [dostęp 2014-12-11].
  32. http://www.polskawliczbach.pl/Opoczno, w oparciu o dane GUS.

Linki zewnętrzne[edytuj]