Przysucha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Przysucha (ujednoznacznienie).
Przysucha
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat przysuski
Gmina Przysucha
Prawa miejskie 17101870, 1958
Burmistrz Tomasz Matlakiewicz
Powierzchnia 7,02[1] km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

6008[2]
855,8 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 48
Kod pocztowy 26-400
Tablice rejestracyjne WPY
Położenie na mapie gminy Przysucha
Mapa konturowa gminy Przysucha, w centrum znajduje się punkt z opisem „Przysucha”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Przysucha”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Przysucha”
Położenie na mapie powiatu przysuskiego
Mapa konturowa powiatu przysuskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Przysucha”
Ziemia51°21′30″N 20°37′42″E/51,358333 20,628333
TERC (TERYT) 1423064
SIMC 0973777
Urząd miejski
Plac Kolberga 11
26-400 Przysucha
Strona internetowa

Przysuchamiasto w województwie mazowieckim, w powiecie przysuskim, siedziba powiatu i gminy Przysucha, położone na krańcu Wzniesień Południowomazowieckich, w pobliżu rzeki Radomki. Historycznie leży w Małopolsce.

Według danych z 31 marca 2011 roku, miasto miało 6304 mieszkańców[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, na południowym krańcu Równiny Radomskiej, ok. 40 km na zachód od Radomia. W pobliżu miasta (przy granicy administracyjnej) przepływa rzeka Radomka.

Przysucha położona jest w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej oraz ziemi radomskiej[4].

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 12 (Radom-Piotrków Trybunalski) (projektowana droga ekspresowa S12), a poza tym drogi do Klwowa, Szydłowca i Końskich. W miejscowości Skrzyńsko znajduje się stacja kolejowa Przysucha na linii z Radomia do Łodzi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Przysucha wymieniana była jako osada nad rzeką Radomką powstała w bagnistej kotlinie, która często musiała być osuszana by móc stanowić miejsce zamieszkania. Przedrostek "przy-" formował nazwy miejscowości, więc Przysucha to tereny przy suchym, bezleśnym miejscu.

Wieś przedlokacyjna[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o miejscowości (jako Przesucha) pochodzą z 1415 i związane są z osobą Rafała, syna Warsza ze Skrzyńska. Jest on pierwszą występującą w źródłach osobą, która w swej tytulaturze używała zwrotu „z Przysuchy”.

Następna informacja na temat Przysuchy pochodzi z 1490. Wtedy to niejaki Paweł z Przysuchy nabył 4 łany kmiece w Wielkim Skrzynnie.

Wiadomo, że w 1508 i 1509 Przysucha należała do rodu Morsztynów, a w 1510 jej właścicielem był Męcina z Przysuchy. W tymże roku wieś liczyła sześć zagród na sześciu łanach. W Przysusze znajdowała się wówczas karczma, a nieopodal pracowała kuźnica na 3 koła „koneczne”. Na początku XVI w. Przysucha należała do parafii Skrzyńsko, na rzecz której oddawano dziesięcinę w wysokości 3 grzywien. W 1526 istniała kuźnica o 2 kołach i młyn o 1 kole, a dziesięcina oddawana była z pięciu i pół łanu.

Prywatna wieś szlachecka, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie radomskim województwa sandomierskiego[5].

Lokacja miasta[edytuj | edytuj kod]

11 grudnia 1710 przywilej królewski, wydany dla Antoniego Czermińskiego herbu Wieniawa przez Augusta II Mocnego, zezwala na osadzanie się rzemieślników, także zagranicznych, i odbywanie targów. Żona Czermińskiego, Zofia, była wdową pod Jakubie Gabbonim, dzierżawcy zakładów samsonowskich przejętych w 1718 przez biskupów krakowskich i miała w Przysusze powstać manufaktura konkurującą z zakładami w Samsonowie. Spiętrzono wody Radomki i utworzono 9 stawów, z których woda napędzała maszyny kuźnic, papierni, młynów do mielenia rud, szabelni, a także tartaku i olejarni.

W 1714 król zezwolił na powstawanie cechów rzemieślniczych i odbywanie się targów dwa razy w tygodniu (soboty i niedziele). Wkrótce po tym napływający rzemieślnicy niemieccy (głównie z Saksonii i Śląska) założyli miasto zwane Czermnem. Osada posiadała rynek, znajdujący się dziś na placu kard. Wyszyńskiego.

W 1723 w Przysusze zlokalizowano żydowskie miasto o charakterze handlowo-usługowym (był to ważny ośrodek chasydyzmu). Dopiero w 1745 na tereny dzisiejszej Przysuchy zaczęła sprowadzać się ludność katolicka. W 1728 roku zmarł Antoni Czermiński, zaś dobra przysuskie przypadły wdowie po nim – Mariannie Ewie z Krasickich, która około 1738 wyszła ponownie za mąż za Jana Dembińskiego. Jan, a od 1754 jego spadkobierca – Franciszek, wspierali rozwój przemysłu w swoich włościach. W latach siedemdziesiątych XVIII w. osada posiadała wielkie piece hutnicze, rurarnię, tartak, młyny i papiernię. Na rok 1777 w Przysusze istniało 39 domów niemieckich, 85 żydowskich i 29 polskich. Dzielnica polska, zwana Urszulinem na cześć Urszuli Dembińskiej z Morsztynów, żony Franciszka, posiadała podobnie jak dzielnica niemiecka i żydowska oddzielne prawa miejskie. W roku 1777 zmarł Franciszek Dembiński, zaś dobra przejął dziedzic – Ignacy. Ignacy był żonaty trzykrotnie, ale doczekał się tylko córek, z których Amelia otrzymała w wianie Przysuchę.

Okres zaborów[edytuj | edytuj kod]

Domy w Przysusze około 1880
Dwór Dembińskich z XIX w., obecnie Muzeum im. Oskara Kolberga

Upadek Rzeczypospolitej był także upadkiem Przysuchy. Pomimo przynależności do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 do Królestwa Polskiego, Przysucha traciła znaczenie, głównie przez zależność miasta od dworu, odebranie wielu praw mieszczanom a częściowo przez przemarsze wojsk austriackich podczas powstania kościuszkowskiego. Wydobycie i wytop niskoprocentowej rudy żelaza (16%-18%), występującej w okolicy miasta przestawał się opłacać. W 1825 roku Amelia Dembińska wyszła za mąż za Ludwika Dembińskiego herbu Nieczuja (inna rodzina Dembińskich). Dembińscy herbu Nieczuja gospodarzyli w Przysusze aż do 1945 roku, wybudowali tu m.in. dwór, obecnie muzeum. Przysucha utraciła prawa miejskie w 1870 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Lekkie ożywienie przemysłu poprawiło trochę sytuację w regionie. Duży rozwój nastąpił jednak w dziedzinie kultury i edukacji za sprawą otwarcia Szkoły Spółdzielczej i Podstawowej. Ludność miasta w roku 1939 wynosiła 4850 mieszkańców, z czego Żydzi stanowili 2980 osób.

Pomnik ku czci poległych żołnierzy (2007; widok sprzed przebudowy rynku)

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

6 września 1939 na Przysuchę spadły bomby i zniszczyły ponad 70 domów i budynki folwarku. W czasie wojny Niemcy założyli getto, w którym umieszczono ponad 5000 Żydów – większość wywieziono do obozu w Treblince.

Lasy Przysuskie były areną bardzo zaciekłych walk partyzanckich. Stacjonowały tam oddziały mjr. Hubala, Inspektoratu Piotrkowskiego i 72 pp Ziemi Radomskiej oraz oddział Gwardii Ludowej „Lwy” składający się m.in. z uciekinierów z gett żydowskich[6]. W lasach przysuskich dochodziło w 1944 roku do licznych walk oddziałów Gwardii Ludowej/Armii Ludowej z oddziałami Narodowych Sił Zbrojnych[7]. Wielokrotne akcje partyzanckie przyniosły Niemcom ogromne straty, np. podczas walk w Stefanowie, 6 września 1944, Niemcy stracili 140 żołnierzy a 230 odniosło rany.

Rozwój w PRL[edytuj | edytuj kod]

Blok przy ul. Legionów Polskich

17 stycznia 1945 wojska radzieckie przybyły do Przysuchy. W pierwszych miesiącach oszacowano liczbę ludności na poziomie 1500 osób – głównie rzemieślników, handlarzy i rolników. W roku 1956 Przysucha stała się siedzibą powiatu. Prawa miejskie odzyskała w 1958. W okresie istnienia powiatu wybudowano kopalnie gliny, zakład ceramiczny, zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego, odlewnię żeliwa i zakład krawiecki. W ramach reformy administracyjnej w 1975 zlikwidowano powiaty i podzielono kraj na 49 województw. Przysucha znalazła się w województwie radomskim.

Po 1989[edytuj | edytuj kod]

Po prywatyzacji większości zakładów na terenie miasta, zaczęły się przekształcenia. Masowe zwolnienia z zakładów pracy i wysokie bezrobocie czyniły Przysuchę mało atrakcyjną. Członkostwo w UE było impulsem do wolnego rozwoju.[potrzebny przypis]. W roku 1999 przeprowadzono kolejną reformę administracyjną, w ramach której reaktywowano powiat przysuski. Przysucha znalazła się w województwie mazowieckim.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

1415 – pierwsze wzmianki o miejscowości
1710 – prawa miejskie
1713 – powstał ośrodek górniczo-hutniczy eksploatujący okoliczne złoża rud żelaza
1795 – miasto pod zaborem austriackim
1809 – miasto w Księstwie Warszawskim
1815 – w Królestwie Polskim
1870 – utrata praw miejskich
1956 – Przysucha została siedzibą powiatu
1958 – ponowne nadanie praw miejskich
1975 – likwidacja powiatu przysuskiego, Przysucha w województwie radomskim
1999 – reaktywacja powiatu przysuskiego, Przysucha w województwie mazowieckim

Historia Żydów w Przysusze[edytuj | edytuj kod]

Synagoga z XVIII w. (ok. 1778)

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Przysusze już w 1713, a więc zaraz po nadaniu praw miejskich. Powstała osobna dzielnica żydowska z własnym Rynkiem Żydowskim. Wówczas też zbudowano synagogę i kirkut. Rozkwit kahału nastąpił w I połowie XIX wieku (75% Żydów w miasteczku). Na przełomie XVIII i XIX wieku stała się Przysucha głównym ośrodkiem chasydyzmu na zachód od Wisły, za sprawą dwóch cadyków: Jakowa Icchaka Rabinowicza (Świętego Żyda) i od 1813 jego następcy, Symchy Bunima. Święty Żyd, był sławny na całą Rzeczpospolitą, a legenda otoczyła go już za życia. Miał wielu sławnych uczniów, stworzył centrum myśli chasydzkiej, które następnie przeniosło się do Aleksandrowa, Kocka i Góry Kalwarii. W jego ohelu składano niezliczone kwitłech z prośbami, a rabin Szejn (ur. 1870) z Kalisza błogosławił pielgrzymów w imieniu Świętego Żyda. Społeczność żydowska posiadała w mieście bożnicę[8]. W roku 1939 mieszkało w Przysusze około 2500 Żydów. 15 sierpnia 1942 roku Niemcy utworzyli tu getto. Uwięzili w nim około 5 tys. osób z Przysuchy, a także z Przytyka i Płocka. W dniach 27-31 października wszystkich wywieźli do niemieckiego obozu zagłady w Treblince.

Liczba ludności Przysuchy na przestrzeni dziejów[edytuj | edytuj kod]

Źródła:[3][9][10][11]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Przysuchy w 2014 roku[2].


Piramida wieku Przysucha.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez Przysuchę przechodzi szlak turystyczny zielony zielony szlak turystyczny im. ks. Jana Wiśniewskiego: Skrzyńsko (Przysucha PKP) – PrzysuchaBorkowiceRzucówStefankówAltanarezerwat przyrody „Ciechostowice”.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Przysusze znajduje się siedziba Miejskiego Klubu Sportowego „Oskar” Przysucha. Klub sportowy założony w 1965 roku. Barwy czerwono-czarne. Trener od kwietnia 2015 – Arkadiusz Grzyb. Stadion „Oskara” mieści się przy ulicy Radomskiej 24 w Przysusze. Pojemność 800 miejsc (366 siedzących). Oświetlenia brak. Wymiary 105x60 m. W sezonie 2014/15, „Oskar” występuje w IV lidze (grupa Mazowsze Południe), od sezonu 2015/16 po zwycięstwie w dwóch meczach barażowych, występować będzie w III lidze (grupa łódzko-mazowiecka)[12][13][14].

W Przysusze działa też klub siatkarski UKS Tempo[potrzebny przypis].

Gimnazjum w Przysusze im. św. Stanisława Kostki posiada klasy o profilu sportowym, należące do Siatkarskich Ośrodków Szkolnych.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przysucha – stolica powiatu jest zarazem jedynym ośrodkiem miejskim w powiecie. Na poziomie ponadlokalnym pełni ona funkcje obsługi ludności w zakresie szkolnictwa średniego i zawodowego, specjalistycznej opieki zdrowotnej, kultury, otoczenia biznesu (banki) i administracji (m.in. instytucje i służby podległe Starostwu Powiatowemu). Miasto posiada w skali lokalnej znaczący potencjał gospodarczy. Czynniki decydujące o atrakcyjności lokalizacyjnej miasta dla różnych funkcji są zróżnicowane:

  • lokalizacja przy drodze krajowej Nr 12 LublinPiotrków Trybunalski, potencjał ludnościowy, zasoby gruntów i obiektów do wykorzystania na cele inwestycyjne, istniejąca infrastruktura techniczna oraz otoczenie biznesu, zasoby naturalne – predysponują ośrodek do lokalizacji na jego obszarze funkcji produkcyjnych i usługowych;
  • lokalizacja w rejonie lasów przysusko-szydłowieckich, walory środowiska kulturowego, istniejące instytucje kultury oraz infrastruktura turystyki i rekreacji, dobra dostępność komunikacyjna – stanowią podstawę do rozwoju funkcji turystyki i wypoczynku;
  • funkcje administracyjne, dobre powiązanie komunikacyjne z obszarem powiatu, znikoma konkurencja innych ośrodków miejskich o znaczeniu lokalnym, wzrastające wymagania w zakresie dostępu ludności do usług – predysponują miasto do rozwoju funkcji obsługi ludności.

Oświata i edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Przysusze funkcjonują:

przedszkola:

  • Samorządowe Przedszkole Nr 1 w Przysusze

szkoły podstawowe:

gimnazja:

  • Publiczne Gimnazjum w Przysusze im. św. Stanisława Kostki

szkoły ponadgimnazjalne:

  • Zespół szkół ponadgimnazjalnych Nr 1
  • Zespół szkół ponadgimnazjalnych Nr 2

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Władze Przysuchy[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W okresie międzywojennym, przez około 30 miesięcy, mieszkała tu Loda Halama, żona hrabiego Andrzeja Dembińskiego, która po śmierci drugiego męża zrobiła karierę w Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Hollywood.
  • W przysuskiej gminie żydowskiej miała swoje korzenie rodzina Caspara Weinbergera – byłego sekretarza obrony (czyli ministra obrony) w rządzie USA za czasów prezydentury Ronalda Reagana[potrzebny przypis].
  • 1 lipca 2017 na terenie Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 odbył się Kongres Statutowy Prawa i Sprawiedliwości oraz Kongres Zjednoczonej Prawicy[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. a b Przysucha w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-10] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. a b Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – NSP 2011. [dostęp 2014-08-04].
  4. Franciszek Siarczyński: Opis powiatu radomskiego, Warszawa 1847, s. 165.
  5. Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  6. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 606
  7. Wojciech Lada „Bandyci z Armii Krajowej”, Znak 2018, s. 217 - 223
  8. Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa; Annuaire da la Pologne (y Compris la V.L. de Dantzig), Warszawa 1930, s. 262.
  9. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). [dostęp 17.11.2011]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-05)].
  10. Dane z lat 1820, 1860 i 1921 za Przysucha, historia miasta od czasów najdawniejszych do 1945 roku, Przysucha 2006, ​ISBN 978-83-925120-0-4​, strony 57 i 130.
  11. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118.
  12. Skarb – Oskar Przysucha. [dostęp 25 października 2014].
  13. Oskar Przysucha ma nowego trenera - echodnia.eu, echodnia.eu [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  14. Awans na jubileusz, czyli Oskar w III lidze! [ZDJĘCIA], sport.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  15. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-18].
  16. a b c Lokalni Liderzy: Tadeusz Tomasik. razemdlaradomki.pl. [dostęp 2016-11-08].
  17. Serwis Wyborczy PiS. wybory2005.pis.org.pl. [dostęp 2016-11-08].
  18. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2019-10-05].
  19. Ukryte znaczenie Przysuchy. Co wiemy o konwencji PiS?. newsweek.pl, 30 czerwca 2017. [dostęp 2017-07-07].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Tadeusz Zwolski, Radom i region radomski. Wydawnictwo regionalne „Radomka”, Radom 2003. ​ISBN 83-918093-0-7
  • Przysucha, historia miasta od czasów najdawniejszych do 1945 roku, Sebastian Piątkowski (red.), Przysucha: Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga, 2006, ISBN 978-83-925120-0-4, OCLC 170010593.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]