Przysucha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Przysucha (ujednoznacznienie).
Przysucha
Przysucha
Herb
Herb Przysuchy
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat przysuski
Gmina Przysucha
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1710-1870, 1958
Burmistrz Tadeusz Tomasik
Powierzchnia 7,02[1] km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

6304
898 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 26-400
Tablice rejestracyjne WPY
Położenie na mapie powiatu przysuskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu przysuskiego
Przysucha
Przysucha
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Przysucha
Przysucha
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przysucha
Przysucha
Ziemia 51°21′30″N 20°37′42″E/51,358333 20,628333
TERC
(TERYT)
1142123064
Urząd miejski
Plac Kolberga 11
26-400 Przysucha
Strona internetowa

Przysuchamiasto w województwie mazowieckim, w powiecie przysuskim, położone na krańcu Wzniesień Południowomazowieckich, w pobliżu rzeki Radomki. Historycznie leży w Małopolsce.

Według danych z 31 marca 2011 roku, miasto miało 6304 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, na południowym krańcu Równiny Radomskiej, ok. 40 km na zachód od Radomia. W pobliżu miasta (przy granicy administracyjnej) przepływa rzeka Radomka. Historycznie leży w Małopolsce.

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 12 (Radom-Piotrków Trybunalski) (projektowana droga ekspresowa S12), a poza tym drogi do Klwowa, Szydłowca i Końskich. W miejscowości Skrzyńsko znajduje się stacja kolejowa Przysucha na linii z Radomia do Łodzi.

Historia[edytuj]

Toponimia[edytuj]

Przysucha wymieniana była jako osada nad rzeką Radomką powstała w bagnistej kotlinie, która często musiała być osuszana by móc stanowić miejsce zamieszkania. Przedrostek przy- formował nazwy miejscowości, więc Przysucha to tereny przy suchym, bezleśnym miejscu.

Wieś przedlokacyjna[edytuj]

Pierwsze wzmianki o miejscowości (jako Przesucha) pochodzą z 1415 i związane są z osobą Rafała, syna Warsza ze Skrzyńska. Jest on pierwszą występującą w źródłach osobą, która w swej tytulaturze używała zwrotu "z Przysuchy".

Następna informacja na temat Przysuchy pochodzi z 1490. Wtedy to niejaki Paweł z Przysuchy nabył 4 łany kmiece w Wielkim Skrzynnie.

Wiadomo, że w 1508 i 1509 Przysucha należała do rodu Morsztynów, a w 1510 jej właścicielem był Męcina z Przysuchy. W tymże roku wieś liczyła sześć zagród na sześciu łanach. W Przysusze znajdowała się wówczas karczma, a nieopodal pracowała kuźnica na 3 koła "koneczne". Na początku XVI w. Przysucha należała do parafii Skrzyńsko, na rzecz której oddawano dziesięcinę w wysokości 3 grzywien. W 1526 istniała kuźnica o 2 kołach i młyn o 1 kole, a dziesięcina oddawana była z pięciu i pół łanu.

Lokacja miasta[edytuj]

11 grudnia 1710 przywilej królewski, wydany dla Antoniego Czermińskiego herbu Wieniawa przez Augusta II Mocnego, zezwala na osadzanie się rzemieślników, także zagranicznych, i odbywanie targów. Żona Czermińskiego, Zofia, była wdową pod Jakubie Gabbonim, dzierżawcy zakładów samsonowskich przejętych w 1718 przez biskupów krakowskich i miała w Przysusze powstać manufaktura konkurującą z zakładami w Samsonowie. Spiętrzono wody Radomki i utworzono 9 stawów, z których woda napędzała maszyny kuźnic, papierni, młynów do mielenia rud, szabelni, a także tartaku i olejarni.

W 1714 król zezwolił na powstawanie cechów rzemieślniczych i odbywanie się targów dwa razy w tygodniu (soboty i niedziele). Wkrótce po tym napływający rzemieślnicy niemieccy (głównie z Saksonii i Śląska) założyli miasto zwane Czermnem. Osada posiadała rynek, znajdujący się dziś na placu Kard. Wyszyńskiego.

W 1723 w Przysusze zlokalizowano żydowskie miasto o charakterze handlowo-usługowym (był to ważny ośrodek chasydyzmu). Dopiero w 1745 na tereny dzisiejszej Przysuchy zaczęła sprowadzać się ludność katolicka. W 1728 roku zmarł Antoni Czermiński, zaś dobra przysuskie przypadły wdowie po nim – Mariannie Ewie z Krasickich, która około 1738 wyszła ponownie za mąż za Jana Dembińskiego. Jan, a od 1754 jego spadkobierca – Franciszek, wspierali rozwój przemysłu w swoich włościach. W latach siedemdziesiątych XVIII w. osada posiadała wielkie piece hutnicze, rurarnię, tartak, młyny i papiernię. Na rok 1777 w Przysusze istniało 39 domów niemieckich, 85 żydowskich i 29 polskich. Dzielnica polska, zwana Urszulinem na cześć Urszuli Dembińskiej z Morsztynów, żony Franciszka, posiadała podobnie jak dzielnica niemiecka i żydowska oddzielne prawa miejskie. W roku 1777 zmarł Franciszek Dembiński, zaś dobra przejął dziedzic – Ignacy. Ignacy był żonaty trzykrotnie, ale doczekał się tylko córek, z których Amelia otrzymała w wianie Przysuchę.

Okres zaborów[edytuj]

Dwór Dembińskich z XIX w., obecnie Muzeum im. Oskara Kolberga

Upadek Rzeczypospolitej był także upadkiem Przysuchy. Pomimo przynależności do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 do Królestwa Polskiego, Przysucha traciła znaczenie, głównie przez zależność miasta od dworu, odebranie wielu praw mieszczanom a częściowo przez przemarsze wojsk austriackich podczas powstania kościuszkowskiego. Wydobycie i wytop niskoprocentowej rudy żelaza (16%-18%), występującej w okolicy miasta przestawał się opłacać. W 1825 roku Amelia Dembińska wyszła za mąż za Ludwika Dembińskiego herbu Nieczuja (inna rodzina Dembińskich). Dembińscy herbu Nieczuja gospodarzyli w Przysusze aż do 1945 roku, wybudowali tu m.in. dwór, obecnie muzeum. Przysucha utraciła prawa miejskie w 1870 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj]

Lekkie ożywienie przemysłu poprawiło trochę sytuację w regionie. Duży rozwój nastąpił jednak w dziedzinie kultury i edukacji za sprawą otwarcia Szkoły Spółdzielczej i Podstawowej. Ludność miasta w roku 1939 wynosiła 4850 mieszkańców, z czego Żydzi stanowili 2980 osób.

Pomnik ku czci poległych żołnierzy (2007; widok sprzed przebudowy rynku)

II wojna światowa[edytuj]

6 września 1939 na Przysuchę spadły bomby i zniszczyły ponad 70 domów i budynki folwarku. W czasie wojny Niemcy założyli getto, w którym umieszczono ponad 5000 Żydów – większość wywieziono do obozu w Treblince.

Lasy Przysuskie były areną bardzo zaciekłych walk partyzanckich. Stacjonowały tam oddziały mjr. Hubala, Inspektoratu Piotrkowskiego i 72 pp Ziemi Radomskiej. Wielokrotne akcje partyzanckie przyniosły Niemcom ogromne straty, np. podczas walk w Stefanowie, 6 września 1944, Niemcy stracili 140 żołnierzy a 230 odniosło rany.

Rozwój w PRL[edytuj]

Blok przy ul. Legionów Polskich

17 stycznia 1945 wojska radzieckie przybyły do Przysuchy. W pierwszych miesiącach oszacowano liczbę ludności na poziomie 1500 osób – głównie rzemieślników, handlarzy i rolników. W roku 1956 Przysucha stała się siedzibą powiatu. Prawa miejskie odzyskała w 1958. W okresie istnienia powiatu wybudowano kopalnie gliny, zakład ceramiczny, zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego, odlewnię żeliwa i zakład krawiecki. W ramach reformy administracyjnej w 1975 zlikwidowano powiaty i podzielono kraj na 49 województw. Przysucha znalazła się w województwie radomskim.

Po 1989[edytuj]

Po prywatyzacji większości zakładów na terenie miasta, zaczęły się przekształcenia. Masowe zwolnienia z zakładów pracy i wysokie bezrobocie czyniły Przysuchę mało atrakcyjną. Członkostwo w UE było impulsem do wolnego rozwoju.[potrzebny przypis]. W roku 1999 przeprowadzono kolejną reformę administracyjną, w ramach której reaktywowano powiat przysuski. Przysucha znalazła się w województwie mazowieckim.

Kalendarium[edytuj]

1415 – pierwsze wzmianki o miejscowości
1710 – prawa miejskie
1713 – powstał ośrodek górniczo-hutniczy eksploatujący okoliczne złoża rud żelaza
1795 – miasto pod zaborem austriackim
1809 – miasto w Księstwie Warszawskim
1815 – w Królestwie Polskim
1870 – utrata praw miejskich
1956 – Przysucha została siedzibą powiatu
1958 – ponowne nadanie praw miejskich
1975 – likwidacja powiatu przysuskiego, Przysucha w województwie radomskim
1999 – reaktywacja powiatu przysuskiego, Przysucha w województwie mazowieckim

Historia Żydów w Przysusze[edytuj]

Synagoga z XVIII w. (ok. 1778)

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Przysusze już w 1713, a więc zaraz po nadaniu praw miejskich. Powstała osobna dzielnica żydowska z własnym Rynkiem Żydowskim. Wówczas też zbudowano synagogę i kirkut. Rozkwit kahału nastąpił w I połowie XIX wieku (75% Żydów w miasteczku). Na przełomie XVIII i XIX wieku stała się Przysucha głównym ośrodkiem chasydyzmu na zachód od Wisły, za sprawą dwóch cadyków: Jakowa Icchaka Rabinowicza (Świętego Żyda) i od 1813 jego następcy, Symcha Bunina Buncharda. Święty Żyd, był sławny na całą Rzeczpospolitą, a legenda otoczyła go już za życia. Miał wielu sławnych uczniów, stworzył centrum myśli chasydzkiej, które następnie przeniosło się do Aleksandrowa, Kocka i Góry Kalwarii. W jego ohelu składano niezliczone kwitłech z prośbami, a rabin Szejn (ur. 1870) z Kalisza błogosławił pielgrzymów w imieniu Świętego Żyda. W roku 1939 mieszkało w Przysusze około 2500 Żydów. 15 sierpnia 1942 roku Niemcy utworzyli tu getto. Uwięzili w nim około 5 tys. osób z Przysuchy, a także z Przytyka i Płocka. W dniach 27-31 października wszystkich wywieźli do obozu zagłady w Treblince.

Liczba ludności Przysuchy na przestrzeni dziejów[edytuj]

Źródła:[2][3][4][5]

Urodzeni w Przysusze[edytuj]

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Przysuchy w 2014 roku [6].


Piramida wieku Przysucha.png

Zabytki[edytuj]

Turystyka[edytuj]

Przez Przysuchę przechodzi szlak turystyczny zielony zielony szlak turystyczny im. ks. Jana Wiśniewskiego: Skrzyńsko (Przysucha PKP) – PrzysuchaBorkowiceRzucówStefankówGóra Altanarezerwat przyrody "Ciechostowice".

Sport[edytuj]

W Przysusze znajduje się siedziba Miejskiego Klubu Sportowego "Oskar" Przysucha. Klub sportowy założony w 1965 roku. Barwy czerwono-czarne. Trener od kwietnia 2015 – Arkadiusz Grzyb. Stadion "Oskara" mieści się przy ulicy Radomskiej 24 w Przysusze. Pojemność 800 miejsc (366 siedzących). Oświetlenia brak. Wymiary 105x60 m. W sezonie 2014/15, "Oskar" występuje w IV lidze (grupa Mazowsze Południe), od sezonu 2015/16 po zwycięstwie w dwóch meczach barażowych, występować będzie w III lidze (grupa łódzko-mazowiecka)[7][8][9].

W Przysusze działa też klub siatkarski UKS Tempo[potrzebny przypis].

Gimnazjum w Przysusze im. św. Stanisława Kostki posiada klasy o profilu sportowym, należące do Siatkarskich Ośrodków Szkolnych.

Gospodarka[edytuj]

Przysucha – stolica powiatu jest zarazem jedynym ośrodkiem miejskim w powiecie. Na poziomie ponadlokalnym pełni ona funkcje obsługi ludności w zakresie szkolnictwa średniego i zawodowego, specjalistycznej opieki zdrowotnej, kultury, otoczenia biznesu (banki) i administracji (m.in. instytucje i służby podległe Starostwu Powiatowemu). Miasto posiada w skali lokalnej znaczący potencjał gospodarczy. Czynniki decydujące o atrakcyjności lokalizacyjnej miasta dla różnych funkcji są zróżnicowane:

  • lokalizacja przy drodze krajowej Nr 12 LublinPiotrków Trybunalski, potencjał ludnościowy, zasoby gruntów i obiektów do wykorzystania na cele inwestycyjne, istniejąca infrastruktura techniczna oraz otoczenie biznesu, zasoby naturalne – predysponują ośrodek do lokalizacji na jego obszarze funkcji produkcyjnych i usługowych;
  • lokalizacja w rejonie lasów przysusko-szydłowieckich, walory środowiska kulturowego, istniejące instytucje kultury oraz infrastruktura turystyki i rekreacji, dobra dostępność komunikacyjna – stanowią podstawę do rozwoju funkcji turystyki i wypoczynku;
  • funkcje administracyjne, dobre powiązanie komunikacyjne z obszarem powiatu, znikoma konkurencja innych ośrodków miejskich o znaczeniu lokalnym, wzrastające wymagania w zakresie dostępu ludności do usług – predysponują miasto do rozwoju funkcji obsługi ludności.

Oświata i edukacja[edytuj]

W Przysusze funkcjonują:

przedszkola:

  • Samorządowe Przedszkole Nr 1 w Przysusze

szkoły podstawowe:

gimnazja:

  • Publiczne Gimnazjum w Przysusze im. św. Stanisława Kostki

szkoły ponadgimnazjalne:

  • Zespół szkół ponadgimnazjalnych Nr 1
  • Zespół szkół ponadgimnazjalnych Nr 2

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj]

Ciekawostki[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. a b Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – NSP 2011. [dostęp 04.08.2014].
  3. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). [dostęp 17.11.2011]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-05)].
  4. Dane z lat 1820, 1860 i 1921 za Przysucha, historia miasta od czasów najdawniejszych do 1945 roku, Przysucha 2006, ISBN 978-83-925120-0-4, strony 57 i 130.
  5. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118.
  6. http://www.polskawliczbach.pl/Przysucha, w oparciu o dane GUS.
  7. Skarb – Oskar Przysucha. [dostęp 25 października 2014].
  8. [1]
  9. [2]
  10. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj]

  • Czesław Tadeusz Zwolski, Radom i region radomski. Wydawnictwo regionalne "Radomka", Radom 2003. ISBN 83-918093-0-7
  • Przysucha, historia miasta od czasów najdawniejszych do 1945 roku, Przysucha 2006, ISBN 978-83-925120-0-4

Linki zewnętrzne[edytuj]