Jan Gamarnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Gamarnik
Яковъ Цудиковичъ Гамарникъ
Ян Гамарник 1933.jpg
lata 30.
Data i miejsce urodzenia 2 czerwca?/14 czerwca 1894
Żytomierz
Data i miejsce śmierci 31 maja 1937
Moskwa
I sekretarz WKP(b) Białoruskiej SRR
Okres od 4 grudnia 1928
do 3 stycznia 1930
Przynależność polityczna WKP(b)
Poprzednik Wilhelm Knorinsz
Następca Konstantin Gej
przewodniczący kijowskiego gubernialnego komitetu rewolucyjnego
Okres od 18 października 1920
do kwietnia 1921
Poprzednik Michaił Wietoszkin
Następca post zniesione
przewodniczący kijowskiego gubernialnego ispołkoma
Okres od 25 kwietnia 1921
do lipca 1923
Poprzednik post ustanowiony
Następca Hryhorij Hryńko
Yan Gamarnik Signature 1920.png

Jan Gamarnik, ros. Ян Борисович Гамарник, biał. Ян Гамарнік (ur. 2 czerwca?/14 czerwca 1894 w Żytomierzu, zm. 31 maja 1937 w Moskwie) – rosyjski działacz komunistyczny, przewodniczący Zarządu Politycznego Armii Czerwonej i ludowy wicekomisarz obrony (1930-1937), ofiara tzw. sprawy Tuchaczewskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w urzędniczej żydowskiej[1] rodzinie żytomierskiej jako Jakоw Сudikowicz Gamarnik[2][3]. W dzieciństwie przeniósł się razem z rodziną do Odessy i tam ukończył gimnazjum. Od piętnastego roku życia zmuszony był utrzymywać się samodzielnie, zaś jako siedemnastolatek zainteresował się marksizmem[1]. W 1913 r. pracował w Malinie jako prywatny korepetytor. Rok później rozpoczął studia w Instytucie Psychoneurologicznym w Petersburgu („Петербургский психоневрологический институт”), jednak po roku przeniósł się na studia prawnicze na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie. Tam poznał komunistycznych działaczy Mykoły Skrypnyka i Stanisława Kosiora; pod ich wpływem wstąpił w 1916 roku do SDPRR(b). Prowadził agitację w kijowskich zakładach „Arsenał”[1].

Rewolucja i wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu rewolucji lutowej stanął na czele kijowskiego komitetu SDPRR(b). Został aresztowany przez ukraińskie władze na wieść o zbrojnym przewrocie bolszewików w Petersburgu, odzyskał wolność podczas powstania bolszewików w Kijowie kilka dni później[1]. Był członkiem utworzonego przez bolszewików komitetu wojskowo-rewolucyjnego, który wszczął w styczniu 1918 r. robotnicze powstanie przeciwko Centralnej Radzie, z centrum w fabryce "Arsenał". Zostało ono stłumione przez oddziały wierne radzie[4].

W okresie, gdy ziemie ukraińskie znajdowały się pod kontrolą Niemiec, prowadził działalność polityczną w podziemiu, występując przeciwko Niemcom i wspieranym przez nich marionetkowym rządom ukraińskim. Na przełomie r. 1918 i 1919 przygotowywał w Charkowie powstanie przeciwko Dyrektoriatowi[1]. W 1918 roku przyjechał do Moskwy i poznał osobiście Lenina, a także wszedł w skład KC KP(b)U. Brał udział w tłumieniu powstania lewicowych eserowców[1].

W 1919 r. wszedł do rady rewolucyjno-wojskowej Południowej Grupy Wojsk 12 Armii, dowodzonej przez Ionę Jakira. Następnie był komisarzem 58 dywizji strzeleckiej. W lutym 1920 r., po zwycięstwie Armii Czerwonej nad Armią Ochotniczą, został skierowany do pracy partyjnej najpierw w Odessie, a następnie w Kijowie[1].

1923-1937[edytuj | edytuj kod]

W latach 1923-1928 pracował na Dalekim Wschodzie, wdrażając m.in. politykę industrializacji[1]. Od 1927 roku I sekretarz Dalwoskrajkoma WKP(b) oraz przewodniczący dalriewkoma oraz Dalwoskrajispołkoma. Rok później przeniesiony na Białoruś, gdzie stał na czele KP(b)B w latach 1928-1929, odpowiadając m.in. za politykę kolektywizacji[1]. Popierając politykę kolektywizacji, poparł w 1929 r. Stalina w walce z tzw. prawicową opozycją (Bucharin, Rykow, Tomski)[1].

W 1929 r. objął stanowisko przewodniczącego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej, zasiadał w Radzie Rewolucyjno-Wojskowej i był redaktorem naczelnym pisma "Krasnaja Zwiezda” (1929-1937)[1]. W 1930 r. mianowano go zastępcą ludowego komisarza spraw wojskowych i morskich, od 1934 - komisarza obrony. Wspierał działania Michaiła Tuchaczewskiego na rzecz modernizacji Armii Czerwonej[1]. Usuwał z podległych sobie struktur "dawnych białych", aprobował dokonywane przez NKWD aresztowania służących w wojsku radzieckim byłych carskich oficerów[1]. Skład osobowy Zarządu Politycznego ukształtował całkowicie według własnego uznania, cieszył się w wojsku niepodważalnym autorytetem[5].

W 1935 r., w związku z wdrożeniem nowych stopni wojskowych w Armii Czerwonej, otrzymał stopień komisarza armijnego I rangi[1]. W 1936 r. publicznie zaaprobował proces i egzekucję Grigorija Zinowjewa oraz Lwa Kamieniewa[1].

Sprawa Tuchaczewskiego i śmierć[edytuj | edytuj kod]

20 maja 1937 r., w przededniu rozpoczęcia masowej czystki w Armii Czerwonej, Jan Gamarnik został pozbawiony stanowiska i mianowany członkiem Rady Wojennej Środkowoazjatyckiego Okręgu Wojskowego. Kilka dni później miały miejsce aresztowania wysokich rangą dowódców, którzy mieli w połowie czerwca stanąć przed sądem w pokazowym procesie (Michaiła Tuchaczewskiego, Iony Jakira, Ijeronima Uborewicza, Borisa Feldmana, Roberta Ejdemana, Awgusta Korka)[6]. Gamarnik, który wcześniej wspólnie z Jakirem i Iwanem Dubowojem, starał się bronić Tuchaczewskiego przed aresztowaniem[7] a nadto wstawiał się również za aresztowanym wiosną 1937 r. komkorem Ilją Garkawym[8], przewidywał, że również zostanie uwięziony[6] i w związku z tym 31 maja zastrzelił się. Według Pawła Wieczorkiewicza wersja o samobójstwie Gamarnika nie jest całkowicie pewna i główny komisarz polityczny Armii Czerwonej mógł zostać zamordowany[9].

Pośmiertnie Gamarnik został usunięty z wojska jako przyjaciel Jakira, oskarżonego o udział w "wojskowo-faszystowskim spisku"[9]. 11 czerwca 1937 r. wszyscy oskarżeni zostali skazani na śmierć i natychmiast rozstrzelani, ogłoszono także, że Gamarnik współpracował z nimi w działaniach na rzecz restauracji kapitalizmu w ZSRR i w działaniach szpiegowskich i sabotażowych[10].

Chociaż Gamarnik nie został skazany, jego rodzinę dotknęły represje stosowane wobec krewnych "wrogów ludu". Szesnaście lat w więzieniach, obozach i na zesłaniu spędziła jego siostra Kłara Bogomołowa-Gamarnik[11]. Na dziesięć lat zsyłki skazano jego córkę Wiktoriję[12]. Żona Gamarnika, Bluma Awerbuch-Gamarnik, została aresztowana w sierpniu 1937 r., oskarżona o uczestnictwo w terrorystycznej organizacji kontrrewolucyjnej i rozstrzelana w 1941 r. na Kommunarce[13].

W 1955 roku zrehabilitowany. W 1978 r. wydany został zbiór wspomnień o nim[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Гамарник Ян Борисович, www.hrono.ru [dostęp 2018-02-20].
  2. ros. Горлов, Василий Михайлович. Военно-политическая деятельность Я. Б. Гамарника (1917—1937 гг.) : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.01 / Военно-полит. акад. им. В. И. Ленина. — Москва, 1990. — 23 с.
  3. Zachar Szybieka pisze z kolei w książce „Historia Białorusi 1795-2000” o austriackich korzeniach rodziny Gamarnika, zob. Szybieka Zachar, „Historia Białorusi 1795-2000”, Lublin 2002, ​ISBN 83-85854-74-6​.
  4. L. Bazylow, J. Sobczak, Encyklopedia rewolucji październikowej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, s. 153.
  5. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 91.
  6. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 66-67.
  7. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 44.
  8. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 61.
  9. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 67.
  10. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 69-70.
  11. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 402-403.
  12. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 1143.
  13. Авербух-Гамарник Блюма Савельевна ::: Мартиролог: Жертвы политических репрессий, расстрелянные и захороненные в Москве и Московской области в период с 1918 по 1953 год, www.sakharov-center.ru [dostęp 2018-02-20] (ang.).
  14. ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Биографии ]-- Ян Гамарник. Воспоминания друзей и соратников, militera.lib.ru [dostęp 2018-02-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Zysk i S-ka, Warszawa 2016, ​​ISBN 978-83-7785-794-6​​.
Poprzednik
Wilhelm Knorinsz
Emblem of the Byelorussian SSR (1981-1991).svg I Sekretarze Komunistycznej Partii (bolszewików) Białoruskiej SRR
1928-1930
Emblem of the Byelorussian SSR (1981-1991).svg Następca
Konstantin Gej