Jan Gerhard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Gerhard
Wiktor Lew Bardach
pułkownik pułkownik
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1921
Lwów
Data i miejsce śmierci 20 sierpnia 1971
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1940-1952
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Orzeł LWP.jpgLudowe Wojsko Polskie
Jednostki 34 Pułku Piechoty
Stanowiska dowódca pułku
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca dziennikarz i publicysta, autor powieści Łuny w Bieszczadach
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Walecznych Krzyż Partyzancki

Jan Gerhard, właśc. Wiktor Lew Bardach (ur. 17 stycznia 1921 we Lwowie, zm. 20 sierpnia 1971 w Warszawie) – pułkownik Ludowego Wojska Polskiego, uczestnik francuskiego ruchu oporu, pisarz, dziennikarz, publicysta, członek PZPR i poseł na Sejm.

Grób płk. Gerharda na Wojskowych Powązkach

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Działalność polityczna i wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Jan Gerhard urodził się jako Wiktor Bardach w rodzinie żydowskiej mieszkającej we Lwowie, gdzie ukończył III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. Przed wojną był członkiem prawicowej organizacji syjonistycznej Bejtar. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i w 1940 r. został żołnierzem wojska polskiego organizowanego we Francji. W czasie walk został ranny i trafił do niewoli niemieckiej. Po zwolnieniu zamieszkał w Montpellier, rozpoczął studia i nawiązał kontakt z francuskim ruchem oporu. W 1941 został członkiem francuskiej partii komunistycznej.

Wysłany do Tuluzy przeprowadzał zamachy i akcje dywersyjne. W marcu 1943 bez zgody partii przeprowadził nieudany zamach na kino Varietes w którym wyświetlano niemiecki film Żyd Suss[1]. Po lądowaniu aliantów w Normandii, w stopniu majora walczył razem z Amerykanami przeciw Niemcom. Po zdobyciu Paryża został dowódcą oddziału piechoty polskiej. Po zakończeniu wojny razem ze swoją jednostką wrócił do Polski[1].

W latach 1945–1952, żołnierz Wojska Polskiego. Był m.in. dowódcą 34 Pułku Piechoty. W tej funkcji 28 marca 1947 r. uczestniczył w inspekcji wojskowej w Bieszczadach, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski[2][3]. Następnie brał udział w Akcji "Wisła" w Bieszczadach. Według świadków z 34 Budziszyńskiego pułku piechoty Gerhard zlecił np. wykonanie publicznej egzekucji ciężko rannego UPA-owca ujawnionego w czasie akcji przesiedleńczej na wozie ewakuowanej rodziny ukraińskiej. Z jego rozkazu zlikwidowano też na miejscu bez sądu innych ujętych członków UPA[4].

29 września 1952 r. aresztowany przez GZI MON pod fałszywym zarzutem udziału, z inspiracji wywiadu francuskiego, w spisku na życie gen. Świerczewskiego. Zwolniony w 1954 r.

W kolejnych latach był redaktorem naczelnym tygodnika "Forum", w latach 1965–1968 kierownikiem literackim zespołu filmowego "Rytm". Napisał m.in. powieść dokumentalną Łuny w Bieszczadach, na motywach której został zrealizowany film Ogniomistrz Kaleń, oraz szereg studiów politycznych: Czas generała (1965), Grenadierzy (1957), Wojna i ja (1958), Zoolityka (1965), Francuzi (1965), Nie ma El Dorado i Wielkie intermezzo.

Prawdopodobnie w końcu 1970 roku powołano komisję mającą na celu sprawdzenie okoliczności śmierci generała Świerczewskiego i w konsekwencji na przełomie 1970/71 komisja rozpoczęła badania. Komisją miał kierować Marian Naszkowski, a jednym z jej członków miał być Jan Gerhard. Raport komisji (jeśli nawet powstał) nie ujrzał światła dziennego. Najpierw nieznani sprawcy dokonali włamania do domu Naszkowskiego i z jego sejfu zabrano tylko raport o okolicznościach śmierci generała Waltera, pomimo że były tam kosztowności, a później w dziwnych okolicznościach zmarł sam Jan Gerhard.

Morderstwo śledztwo i proces[edytuj | edytuj kod]

Gdy 20 sierpnia 1971 Gerhard - ówcześnie redaktor naczelny Forum - nie zjawił się jak zwykle w pracy, a jego żona i córka były za granicą, po południu sekretarka zawiadomiła milicję. Milicjanci odkryli, że Gerhard zginął zasztyletowany w swoim warszawskim mieszkaniu, a ponieważ w lokalu pozostały pieniądze i wiele cennych rzeczy, wydawało się, że sprawa miała charakter polityczny. Zbrodnia wywołała duże poruszenie w całym kraju. Jedna z hipotez śledztwa dotyczyła porachunków z burzliwej przeszłości Jana Gerharda, jego domniemanej działalności w Czerwonej Orkiestrze, inna związana była z nacjonalistami ukraińskimi[5]. Z mieszkania zostały zabrane m.in. czeki podróżne, które następnie zostały puszczone w obieg i umożliwiły dotarcie do zabójcy.

Po przesłuchaniu 1850 świadków oraz przeprowadzeniu 9 tysięcy rozmów operacyjnych o morderstwo oskarżony został narzeczony córki, student architektury Zygmunt Garbacki oraz jego kolega Marian Wojtasik. Według oficjalnego śledztwa powodem zbrodni był cel rabunkowy. Ponieważ Gerhard nie wyrażał zgody na małżeństwo córki z Garbackim, ten bronił się w śledztwie twierdząc że zabójstwa dokonał z miłości do Małgorzaty Gerhard, natomiast Wojtasik że z powodów patriotycznych, uważał bowiem że Gerhard jest odpowiedzialny za śmierć gen. Karola Świerczewskiego[6]. Proces wzbudził duże emocje, a na salę rozpraw sprzedawano bilety wstępu. Obaj sprawcy zostali skazani na kary śmierci, a wyroki wykonano[7].

Współcześni historycy twierdzą podobnie jak Mieczysław Rakowski że nie ma podstaw do podważania oficjalnej wersji morderstwa. Premier Rakowski jako kolega Jana Gerharda napisał[6]

Quote-alpha.png
Motywy mordu były nieprawdopodobnie przyziemne. Po prostu dwóch bydlaków postanowiło zarżnąć człowieka.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Odznaczony m.in. Krzyżami Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi (1947)[8], Orderem Srebrnym Virtuti MIlitari, Krzyżami Walecznych i Partyzanckim[9]. W 1966 roku otrzymał nagrodę państwową II. stopnia[10].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • Łuny w Bieszczadach, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1980 (wydanie XI)
  • Autopamflet, Czytelnik, Warszawa 1971
  • Berlin - 1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970
  • Wielkie intermezzo, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Żołnierze i dyplomaci, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Niecierpliwość, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967 (wydanie III)
  • Charles de Gaulle, tom I i II, Książka i Wiedza, Warszawa 1973
  • Francuzi, Czytelnik, Warszawa 1965
  • Czas Generała, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965 (wydanie II)
  • Grenadierzy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1957
  • Wojna i ja, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958
  • Zoolityka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 17,.
  2. Zbigniew Jantoń: VIII. Śmierć generała Karola Świerczewskiego. [dostęp 2013-04-30].
  3. Włodzimierz Kalicki: 28 marca 1947 r. Zamiast chleba - generał. Gazeta Wyborcza, 2012-04-01. [dostęp 2013-04-30].
  4. Grzegorz Motyka, Kryptonim Bieszczady, w: "Polityka" nr 34 (2617), s. 70
  5. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 18,.
  6. 6,0 6,1 Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 19,.
  7. Tygodnik Dobry Tydzień, nr. 5 (14) 26 stycznia 2015, s. 44
  8. M.P. z 1947 r. Nr 59, poz. 418
  9. "Kurier Polski", nr 196 z 23 sierpnia 1971, s. 2 (nekrolog)
  10. Nowiny Rzeszowskie, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Fokus: Tajemniczy mord pogromcy UPA. Warszawa: 2015.
  • Zabójstwo z premedytacją, Warszawa, 1987.