Jan Gerhard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Gerhard
Wiktor Lew Bardach
pułkownik pułkownik
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1921
Lwów
Data i miejsce śmierci 20 sierpnia 1971
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1940-1952
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Orzeł LWP.jpgSiły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Jednostki 34 Pułku Piechoty
Stanowiska dowódca pułku
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca dziennikarz i publicysta, autor powieści Łuny w Bieszczadach
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Partyzancki

Jan Gerhard, właśc. Wiktor Lew Bardach (ur. 17 stycznia 1921 we Lwowie, zm. 20 sierpnia 1971 w Warszawie) – pułkownik Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, uczestnik francuskiego ruchu oporu, pisarz, dziennikarz, publicysta, członek PZPR i poseł na Sejm PRL V kadencji.

Grób płk. Gerharda na Wojskowych Powązkach

Życiorys[edytuj]

Działalność polityczna i wojskowa[edytuj]

Jan Gerhard urodził się jako Wiktor Bardach w rodzinie żydowskiej mieszkającej we Lwowie, gdzie ukończył III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. Przed wojną był członkiem prawicowej organizacji syjonistycznej Bejtar. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i w 1940 r. został żołnierzem wojska polskiego organizowanego we Francji. W czasie walk został ranny i trafił do niewoli niemieckiej. Po zwolnieniu zamieszkał w Montpellier, rozpoczął studia i nawiązał kontakt z francuskim ruchem oporu. W 1941 został członkiem francuskiej partii komunistycznej.

Wysłany do Tuluzy przeprowadzał zamachy i akcje dywersyjne. W marcu 1943 bez zgody partii przeprowadził nieudany zamach na kino Varietes w którym wyświetlano niemiecki film Żyd Suss[1]. Po lądowaniu aliantów w Normandii, w stopniu majora walczył razem z Amerykanami przeciw Niemcom. Po zdobyciu Paryża został dowódcą oddziału piechoty polskiej. Po zakończeniu wojny razem ze swoją jednostką wrócił do Polski[1].

W latach 1945–1952, żołnierz Wojska Polskiego. Był m.in. zastępcą dowódcy[2] oraz dowódcą 34 Pułku Piechoty. W tej funkcji 28 marca 1947 r. uczestniczył w inspekcji wojskowej w Bieszczadach, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski[3][4]. Następnie brał udział w Akcji "Wisła" w Bieszczadach. Według świadków z 34 Budziszyńskiego pułku piechoty Gerhard zlecił np. wykonanie publicznej egzekucji ciężko rannego UPA-owca ujawnionego w czasie akcji przesiedleńczej na wozie ewakuowanej rodziny ukraińskiej. Z jego rozkazu zlikwidowano też na miejscu bez sądu innych ujętych członków UPA[5].

29 września 1952 r. aresztowany przez GZI MON pod fałszywym zarzutem udziału, z inspiracji wywiadu francuskiego, w spisku na życie gen. Świerczewskiego. Zwolniony w 1954 r.

W kolejnych latach był redaktorem naczelnym tygodnika "Forum", w latach 1965–1968 kierownikiem literackim zespołu filmowego "Rytm". Napisał m.in. powieść dokumentalną Łuny w Bieszczadach, na motywach której został zrealizowany film Ogniomistrz Kaleń, oraz szereg studiów politycznych: Czas generała (1965), Grenadierzy (1957), Wojna i ja (1958), Zoolityka (1965), Francuzi (1965), Nie ma El Dorado i Wielkie intermezzo.

Prawdopodobnie w końcu 1970 roku powołano komisję mającą na celu sprawdzenie okoliczności śmierci generała Świerczewskiego i w konsekwencji na przełomie 1970/71 komisja rozpoczęła badania. Komisją miał kierować Marian Naszkowski, a jednym z jej członków miał być Jan Gerhard. Raport komisji (jeśli nawet powstał) nie ujrzał światła dziennego. Najpierw nieznani sprawcy dokonali włamania do domu Naszkowskiego i z jego sejfu zabrano tylko raport o okolicznościach śmierci generała Waltera, pomimo że były tam kosztowności, a później w dziwnych okolicznościach zmarł sam Jan Gerhard.

Morderstwo, śledztwo i proces[edytuj]

Gdy 20 sierpnia 1971 Gerhard - ówcześnie redaktor naczelny Forum - nie zjawił się jak zwykle w pracy, a jego żona i córka były za granicą, po południu sekretarka zawiadomiła milicję. Milicjanci odkryli, że Gerhard zginął zasztyletowany w swoim warszawskim mieszkaniu, a ponieważ w lokalu pozostały pieniądze i wiele cennych rzeczy, wydawało się, że sprawa miała charakter polityczny. Zbrodnia wywołała duże poruszenie w całym kraju. Jedna z hipotez śledztwa dotyczyła porachunków z burzliwej przeszłości Jana Gerharda, jego domniemanej działalności w Czerwonej Orkiestrze, inna związana była z nacjonalistami ukraińskimi[6]. Z mieszkania zostały zabrane m.in. czeki podróżne, które następnie zostały puszczone w obieg i umożliwiły dotarcie do zabójcy.

Na początku kwietnia 1972 MSW poinformowało, że SB i MO ustaliły sprawców zabójstwa Jana Gerharda[7]. Po przesłuchaniu 1850 świadków oraz przeprowadzeniu 9 tysięcy rozmów operacyjnych 12 maja 1972 o morderstwo oskarżony został narzeczony córki, 27-letni student architektury Zygmunt Garbacki oraz jego kolega 26-letni Marian Wojtasik. a według oficjalnego śledztwa powodem zbrodni był cel rabunkowy (w akcie oskarżenia zarzucono oskarżonym popełnienie 20 innych przestępstw o tym charakterze)[8][9]. Proces przed Sądem Wojewódzkim dla m. st. Warszawy rozpoczął się 25 maja 1972[10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]. Ponieważ Gerhard nie wyrażał zgody na małżeństwo córki z Garbackim, ten bronił się w śledztwie, twierdząc, że zabójstwa dokonał z miłości do Małgorzaty Gerhard, natomiast Wojtasik - że z powodów patriotycznych, uważał bowiem, że Gerhard jest odpowiedzialny za śmierć gen. Karola Świerczewskiego[23]. Proces wzbudził duże emocje, a na salę rozpraw sprzedawano bilety wstępu. Wyrokiem SW z 16 czerwca 1972 obaj oskarżeni zostali skazani na kary śmierci[24], a wyroki wykonano[25].

Współcześni historycy - podobnie jak Mieczysław Rakowski - twierdzą, że nie ma podstaw do podważania oficjalnej wersji morderstwa. Premier Rakowski jako kolega Jana Gerharda napisał[23]:

Quote-alpha.png
Motywy mordu były nieprawdopodobnie przyziemne. Po prostu dwóch bydlaków postanowiło zarżnąć człowieka.

Odznaczenia[edytuj]

Odznaczony m.in. Krzyżami Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi (1947)[26], Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, Krzyżami Walecznych (dwukrotnie, 1946[27][28]) i Partyzanckim[29]. W 1966 roku otrzymał nagrodę państwową II. stopnia[30].

Publikacje[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • Łuny w Bieszczadach, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1980 (wydanie XI)
  • Autopamflet, Czytelnik, Warszawa 1971
  • Berlin - 1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970
  • Wielkie intermezzo, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Żołnierze i dyplomaci, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Niecierpliwość, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967 (wydanie III)
  • Charles de Gaulle, tom I i II, Książka i Wiedza, Warszawa 1973
  • Francuzi, Czytelnik, Warszawa 1965
  • Czas Generała, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965 (wydanie II)
  • Grenadierzy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1957
  • Wojna i ja, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958
  • Zoolityka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965

Przypisy

  1. a b Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 17,.
  2. Aneks. 20. Obsada personalna oficerów 34pp. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944-1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 407.
  3. Zbigniew Jantoń: VIII. Śmierć generała Karola Świerczewskiego. [dostęp 2013-04-30].
  4. Włodzimierz Kalicki: 28 marca 1947 r. Zamiast chleba - generał. Gazeta Wyborcza, 2012-04-01. [dostęp 2013-04-30].
  5. Grzegorz Motyka, Kryptonim Bieszczady, w: "Polityka" nr 34 (2617), s. 70
  6. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 18,.
  7. Ustalenie sprawców zabójstwa Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 97 z 9 kwietnia 1972. 
  8. Akt oskarżenia już w sądzie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 131 z 13 maja 1972. 
  9. Adolf Reut. Przed procesem w sprawie zabójstwa J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 140 z 22 maja 1972. 
  10. Rozpoczął się proces oskarżonych o zabójstwo Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, 4, Nr 144 z 26 maja 1972. 
  11. Drugi dzień procesu przeciwko zabójcom Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 145 z 27 maja 1972. 
  12. Z procesu zabójców Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, Nr 146 z 28 maja 1972. 
  13. Z procesu przeciwko oskarżonym o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 1, Nr 148 z 30 maja 1972. 
  14. Zeznania świadków. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 149 z 31 maja 1972. 
  15. W procesie o zabójstwo J. Gerharda – zeznają świadkowie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 151 z 2 czerwca 1972. 
  16. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Dziś zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 152 z 3 czerwca 1972. 
  17. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 2, Nr 153 z 4 czerwca 1972. 
  18. Proces o zabójstwo J. Gerharda zbliża się do końca. „Nowiny”, s. 2, Nr 156 z 7 czerwca 1972. 
  19. Proces o zabójstwo Jana Gerharda. Prokuratorzy wnoszą o karę śmierci. „Nowiny”, s. 2, Nr 159 z 10 czerwca 1972. 
  20. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Wystąpienie obrońców Zygmunta Garbackiego. „Nowiny”, s. 2, Nr 160 z 11 czerwca 1972. 
  21. Proces o zabójstwo J. Gerharda. Przemówienia i repliki prokuratorów i obrońców. „Nowiny”, s. 2, Nr 162 z 13 czerwca 1972. 
  22. Ostatnie słowo oskarżonych o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 163 z 14 czerwca 1972. 
  23. a b Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 19,.
  24. Zabójcy Jana Gerharda skazani na śmierć. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 166 z 17 czerwca 1972. 
  25. Tygodnik Dobry Tydzień, nr. 5 (14) 26 stycznia 2015, s. 44
  26. M.P. 1947 nr 59 poz. 418
  27. M.P. 1947 nr 29 poz. 264
  28. Aneks. 24. Lista żołnierzy 34pp odznaczonych za walkę z UPA. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944-1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 430.
  29. "Kurier Polski", nr 196 z 23 sierpnia 1971, s. 2 (nekrolog)
  30. Nowiny Rzeszowskie, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.

Bibliografia[edytuj]

  • Fokus: Tajemniczy mord pogromcy UPA. Warszawa: 2015.
  • Zabójstwo z premedytacją, Warszawa, 1987.