Jan Gerhard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Gerhard
Wiktor Lew Bardach
pułkownik pułkownik
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1921
Lwów
Data i miejsce śmierci 20 sierpnia 1971
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1940–1952
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Orzeł LWP.jpgSiły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Jednostki 34 Pułku Piechoty
Stanowiska dowódca pułku
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca dziennikarz i publicysta, autor powieści Łuny w Bieszczadach
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Partyzancki

Jan Gerhard, właśc. Wiktor Lew Bardach (ur. 17 stycznia 1921 we Lwowie, zm. 20 sierpnia 1971 w Warszawie) – polski żołnierz, pisarz i publicysta; w latach 1939–1940 żołnierz Wojska Polskiego we Francji, w latach 1941–1944 uczestnik francuskiego ruchu oporu, w latach 1945–1952 żołnierz Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej; poseł na Sejm V kadencji (PZPR); prozaik i publicysta, w latach 1965–1971 redaktor naczelny tygodnika „Forum”.

Grób płk. Gerharda na Wojskowych Powązkach

Życiorys[edytuj]

Działalność polityczna i wojskowa[edytuj]

Jan Gerhard urodził się jako Wiktor Bardach w rodzinie żydowskiej mieszkającej we Lwowie, gdzie ukończył III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. Przed wojną był członkiem prawicowej organizacji syjonistycznej Bejtar. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i w 1940 r. został żołnierzem wojska polskiego organizowanego we Francji. W czasie walk został ranny i trafił do niewoli niemieckiej. Po zwolnieniu zamieszkał w Montpellier, rozpoczął studia i nawiązał kontakt z francuskim ruchem oporu. W 1941 został członkiem francuskiej partii komunistycznej.

Wysłany do Tuluzy przeprowadzał zamachy i akcje dywersyjne. W marcu 1943 bez zgody partii przeprowadził nieudany zamach na kino Varietes, w którym wyświetlano niemiecki film Żyd Suss[1]. Po lądowaniu aliantów w Normandii w stopniu majora walczył razem z Amerykanami przeciw Niemcom. Po zdobyciu Paryża został dowódcą oddziału piechoty polskiej. Po zakończeniu wojny razem ze swoją jednostką wrócił do Polski[2].

W latach 1945–1952, żołnierz Wojska Polskiego. Był m.in. zastępcą dowódcy[3] oraz dowódcą 34 Pułku Piechoty. W tej funkcji 28 marca 1947 r. uczestniczył w inspekcji wojskowej w Bieszczadach, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski[4][5]. Następnie brał udział w Akcji „Wisła” w Bieszczadach. Według świadków z 34 Budziszyńskiego pułku piechoty Gerhard zlecił np. wykonanie publicznej egzekucji ciężko rannego UPA-owca ujawnionego w czasie akcji przesiedleńczej na wozie ewakuowanej rodziny ukraińskiej. Z jego rozkazu zlikwidowano też na miejscu bez sądu innych ujętych członków UPA[6].

29 września 1952 r. aresztowany przez GZI MON pod fałszywym zarzutem udziału, z inspiracji wywiadu francuskiego, w spisku na życie gen. Świerczewskiego. Zwolniony w 1954 r.

W kolejnych latach był redaktorem naczelnym tygodnika „Forum”, w latach 1965–1968 kierownikiem literackim zespołu filmowego „Rytm”. Napisał m.in. powieść dokumentalną Łuny w Bieszczadach, na motywach której został zrealizowany film Ogniomistrz Kaleń, oraz szereg studiów politycznych: Czas generała (1965), Grenadierzy (1957), Wojna i ja (1958), Zoolityka (1965), Francuzi (1965), Nie ma El Dorado i Wielkie intermezzo.

Prawdopodobnie w końcu 1970 roku powołano komisję mającą na celu sprawdzenie okoliczności śmierci generała Świerczewskiego i w konsekwencji na przełomie 1970/71 komisja rozpoczęła badania. Komisją miał kierować Marian Naszkowski, a jednym z jej członków miał być Jan Gerhard. Raport komisji (jeśli nawet powstał) nie ujrzał światła dziennego. Najpierw nieznani sprawcy dokonali włamania do domu Naszkowskiego i z jego sejfu zabrano tylko raport o okolicznościach śmierci generała Waltera, pomimo że były tam kosztowności, a później w dziwnych okolicznościach zmarł sam Jan Gerhard.

Morderstwo, śledztwo i proces[edytuj]

Gdy 20 sierpnia 1971 Gerhard - ówcześnie redaktor naczelny Forum - nie zjawił się jak zwykle w pracy, a jego żona i córka były za granicą, po południu sekretarka zawiadomiła milicję. Milicjanci odkryli, że Gerhard zginął zasztyletowany w swoim warszawskim mieszkaniu, a ponieważ w lokalu pozostały pieniądze i wiele cennych rzeczy, wydawało się, że sprawa miała charakter polityczny. Zbrodnia wywołała duże poruszenie w całym kraju. Jedna z hipotez śledztwa dotyczyła porachunków z burzliwej przeszłości Jana Gerharda, jego domniemanej działalności w Czerwonej Orkiestrze, inna związana była z nacjonalistami ukraińskimi[7]. Z mieszkania zostały zabrane m.in. czeki podróżne, które następnie zostały puszczone w obieg i umożliwiły dotarcie do zabójcy.

Na początku kwietnia 1972 MSW poinformowało, że SB i MO ustaliły sprawców zabójstwa Jana Gerharda[8]. Po przesłuchaniu 1850 świadków oraz przeprowadzeniu 9 tysięcy rozmów operacyjnych 12 maja 1972 o morderstwo oskarżony został narzeczony córki, 27-letni student architektury Zygmunt Garbacki oraz jego kolega 26-letni Marian Wojtasik. a według oficjalnego śledztwa powodem zbrodni był cel rabunkowy (w akcie oskarżenia zarzucono oskarżonym popełnienie 20 innych przestępstw o tym charakterze)[9][10]. Proces przed Sądem Wojewódzkim dla m. st. Warszawy rozpoczął się 25 maja 1972[11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22][23]. Ponieważ Gerhard nie wyrażał zgody na małżeństwo córki z Garbackim, ten bronił się w śledztwie, twierdząc, że zabójstwa dokonał z miłości do Małgorzaty Gerhard, natomiast Wojtasik - że z powodów patriotycznych, uważał bowiem, że Gerhard jest odpowiedzialny za śmierć gen. Karola Świerczewskiego[24]. Proces wzbudził duże emocje, a na salę rozpraw sprzedawano bilety wstępu. Wyrokiem SW z 16 czerwca 1972 obaj oskarżeni zostali skazani na kary śmierci[25], a wyroki wykonano[26].

Współcześni historycy - podobnie jak Mieczysław Rakowski - twierdzą, że nie ma podstaw do podważania oficjalnej wersji morderstwa. Premier Rakowski jako kolega Jana Gerharda napisał[24]:

Quote-alpha.png
Motywy mordu były nieprawdopodobnie przyziemne. Po prostu dwóch bydlaków postanowiło zarżnąć człowieka.

Odznaczenia[edytuj]

Odznaczony m.in. Krzyżami Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi (1947)[27], Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, Krzyżami Walecznych (dwukrotnie, 1946[28][29]) i Partyzanckim[30]. W 1966 roku otrzymał nagrodę państwową II. stopnia[31].

Publikacje[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • Łuny w Bieszczadach, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1980 (wydanie XI)
  • Autopamflet, Czytelnik, Warszawa 1971
  • Berlin - 1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970
  • Wielkie intermezzo, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Żołnierze i dyplomaci, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Niecierpliwość, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967 (wydanie III)
  • Charles de Gaulle, tom I i II, Książka i Wiedza, Warszawa 1973
  • Francuzi, Czytelnik, Warszawa 1965
  • Czas Generała, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965 (wydanie II)
  • Grenadierzy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1957
  • Wojna i ja, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958
  • Zoolityka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965

Przypisy

  1. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 17.
  2. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 17,.
  3. Aneks. 20. Obsada personalna oficerów 34pp. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944-1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 407.
  4. Zbigniew Jantoń: VIII. Śmierć generała Karola Świerczewskiego. [dostęp 2013-04-30].
  5. Włodzimierz Kalicki: 28 marca 1947 r. Zamiast chleba - generał. Gazeta Wyborcza, 2012-04-01. [dostęp 2013-04-30].
  6. Grzegorz Motyka, Kryptonim Bieszczady, w: „Polityka” nr 34 (2617), s. 70
  7. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 18,.
  8. Ustalenie sprawców zabójstwa Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 97 z 9 kwietnia 1972. 
  9. Akt oskarżenia już w sądzie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 131 z 13 maja 1972. 
  10. Adolf Reut. Przed procesem w sprawie zabójstwa J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 140 z 22 maja 1972. 
  11. Rozpoczął się proces oskarżonych o zabójstwo Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, 4, Nr 144 z 26 maja 1972. 
  12. Drugi dzień procesu przeciwko zabójcom Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 145 z 27 maja 1972. 
  13. Z procesu zabójców Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, Nr 146 z 28 maja 1972. 
  14. Z procesu przeciwko oskarżonym o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 1, Nr 148 z 30 maja 1972. 
  15. Zeznania świadków. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 149 z 31 maja 1972. 
  16. W procesie o zabójstwo J. Gerharda – zeznają świadkowie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 151 z 2 czerwca 1972. 
  17. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Dziś zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 152 z 3 czerwca 1972. 
  18. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 2, Nr 153 z 4 czerwca 1972. 
  19. Proces o zabójstwo J. Gerharda zbliża się do końca. „Nowiny”, s. 2, Nr 156 z 7 czerwca 1972. 
  20. Proces o zabójstwo Jana Gerharda. Prokuratorzy wnoszą o karę śmierci. „Nowiny”, s. 2, Nr 159 z 10 czerwca 1972. 
  21. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Wystąpienie obrońców Zygmunta Garbackiego. „Nowiny”, s. 2, Nr 160 z 11 czerwca 1972. 
  22. Proces o zabójstwo J. Gerharda. Przemówienia i repliki prokuratorów i obrońców. „Nowiny”, s. 2, Nr 162 z 13 czerwca 1972. 
  23. Ostatnie słowo oskarżonych o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, Nr 163 z 14 czerwca 1972. 
  24. a b Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 19,.
  25. Zabójcy Jana Gerharda skazani na śmierć. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 166 z 17 czerwca 1972. 
  26. Tygodnik Dobry Tydzień, nr. 5 (14) 26 stycznia 2015, s. 44
  27. M.P. z 1947 r. Nr 59, poz. 418
  28. M.P. z 1947 r. Nr 29, poz. 264
  29. Aneks. 24. Lista żołnierzy 34pp odznaczonych za walkę z UPA. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944-1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 430.
  30. Kurier Polski”, nr 196 z 23 sierpnia 1971, s. 2 (nekrolog)
  31. Nowiny Rzeszowskie, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.

Bibliografia[edytuj]

  • Fokus: Tajemniczy mord pogromcy UPA. Warszawa: 2015.
  • Zabójstwo z premedytacją, Warszawa, 1987.