Juliusz Zieliński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy nauczyciela i dyrektora szkoły w Złotowie, działacza Związku Polaków w Niemczech okresu międzywojennego. Zobacz też: Juliusz Zieliński – nauczyciel gimnazjum w Chojnicach i filomata pomorski z końca wieku XIX.
Juliusz Zieliński z Marią z Domańskich, 1912
fotografia z lat 20.

Juliusz Zieliński (ur. 6 maja 1881 w Komorsku (powiat świecki), zm. 9 stycznia 1944 w Dachau) – nauczyciel, działacz przedwojennego Związku Polaków w Niemczech, dyrektor polskiej szkoły w Złotowie (Krajna).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Do 1929[edytuj | edytuj kod]

w otoczeniu uczniów

Syn polskich rolników: Jakuba Zielińskiego i Weroniki z domu Oszwałdowskiej. Maturę złożył w roku 1901 w niemieckim Seminarium Nauczycielskim w Tucholi, po czym od roku szkolnego 1901/1902 podjął pracę w szkolnictwie powszechnym: najpierw w szkole w Kozłowie, następnie w Buku Pomorskim[a], a od 1912 w Białochowie, gdzie w listopadzie tego roku ożenił się z Marią z domu Domańską, córką nauczyciela Franciszka Domańskiego i siostrą księdza Bolesława Domańskiego[b]; szkołę w Białochowie objął w tym samym roku po swym odchodzącym na emeryturę teściu.

Podczas I wojny światowej jako poddany Królestwa Prus pełnił służbę w armii niemieckiej; powołano go 12 stycznia 1915 i po przeszkoleniu skierowano w lipcu na front wschodni przeciw Rosji w stopniu podoficerskim (Unteroffizier) jako sanitariusza[c]. Tam na początku sierpnia został ranny w bitwie nad Narwią; po powrocie do zdrowia w październiku skierowano go do Francji – na pozycje nad rzekami Sommą i Oise, gdzie przebywał do stycznia 1916. Po kilkukrotnych pobytach w szpitalu spowodowanych niewydolnością serca 17 sierpnia 1916 został zwolniony z wojska. Wrócił do rodziny do Białochowa, gdzie podjął ponownie pracę w szkole.

W latach 19191920, po odrodzeniu się Polski, włączył się w tworzenie struktur państwowości polskiej na Pomorzu; m.in. został komendantem Straży Obywatelskiej[d]; potem, 14 stycznia 1920, starosta grudziądzki mianował go komisarycznym wójtem na obwód Dusocin, a dzień później także na funkcję komisarycznego urzędnika stanu cywilnego w obwodzie Białochowo[e].

Jeszcze w tym samym roku wyjechał z rodziną z Białochowa i osiadł w odległym o 10 km Szembruczku[f], gdzie został kierownikiem szkoły. 14 sierpnia 1920 grudziądzki powiatowy komendant Straży Narodowej mianował go obwodowym komendantem 18. kompanii Straży Narodowej[g] na obwód Łasin. 20 września 1921 Pomorska Izba Skarbowa mianowała go zastępcą członka komisji wymiarowej na powiat wiejski Grudziądz. Był też członkiem organizacji kombatanckiej – Związku Powstańców i Wojaków.

1929–1939[edytuj | edytuj kod]

z uczniami i żoną na wycieczce do Wieliczki

W 1929 został urlopowany ze szkolnictwa w Polsce i skierowany do szkolnictwa polskiego poza granice kraju. 1 lipca trafił do Złotowa, do nowo utworzonej tam szkoły[1][h] (wówczas na terytorium Niemiec pod niem. nazwą Flatow); od początku roku szkolnego 1929/1930 objął jej kierownictwo[i][j]. Będąc jej dyrektorem mieszkał przez większość czasu poza Polską[k], gdzie została jego rodzina[l] (miał córkę Irenę[m] i dwóch synów[n], Edwarda[o] i Henryka[p]), przyjeżdżając do kraju jedynie na krótko. Wraz z innymi nauczycielami szkoły brał udział w życiu kulturalnym Złotowszczyzny, organizował wycieczki dzieci do Polski (m.in. do Wieliczki ze zwiedzaniem Poznania, Częstochowy i Krakowa), przygotowywał dziecięce przedstawienia okolicznościowe[q][2] (np. jasełka przed Bożym Narodzeniem), wygłaszał pogadanki i referaty dla rodziców przy kawie i pączkach, a nawet niekiedy (wspólnie z Józefem Mozolewskim i Izydorem Mackowiczem) organizację owych pogadanek współfinansował[3].

Pracując i aktywnie działając na polu społeczno-kulturalnym polskiej mniejszości narodowej na Pomorzu odwiedzał często w pobliskim Zakrzewie swego szwagra, ks. Bolesława Domańskiego, proboszcza miejscowej parafii, „Księdza Patrona” Polaków w Rzeszy Niemieckiej, od 1931 prezesa Związku Polaków w Niemczech. Wraz z ks. Domańskim i nauczycielem Kanią kierował pracami towarzystwa młodzieży w Zakrzewie[4].

Był przewodniczącym złotowskiego rejonu konferencyjnego, wygłaszał tam odczyty i pogadanki skierowane tak do kolegów nauczycieli, jak i szerszych kręgów Polonii ziemi złotowskiej, V Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech. Jedna z opinii władz szkolnych określała jego działalność następująco:

 fragment opinii Józefa Mozolewskiego, od 1930 inspektora szkolnego Związku Polskich Towarzystw Szkolnych w Berlinie i nauczyciela w Złotowie, z 15 lipca 1938
...umiał [...] znaleźć mnóstwo dróg i sposobów do konsekwentnego wcielania w życie moralnych i kulturalnych wartości własnego Narodu, wdrażając powierzoną sobie młodzież do śmiałego i czynnego wyznawania przekonań polskich

Od 1939[edytuj | edytuj kod]

zawiadomienie o śmierci oraz wpis w księdze obozowej KL Dachau

Wybuch II wojny światowej zastał Juliusza Zielińskiego z rodziną w Grudziądzu[r], wraz z żoną[s] ewakuowali się na wschód. Uniknął w ten sposób egzekucji, które nastąpiły w pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk niemieckich na nauczycielach wzywanych pod pretekstem organizowania dla nich „konferencji”[t]. Po upadku Warszawy powrócił z rodziną do Grudziądza, i tu wkrótce, na początku października 1939, aresztowany został przez Selbstschutz wraz całą grupą miejscowej inteligencji. Więziony był w przekształconym w więzienie segregacyjne dla Polaków „Internacie Kresowym”[u]. Przetrzymywany w więzieniu pod zarzutem „polonizowania dzieci niemieckich w Złotowie” był wielokrotnie przesłuchiwany, ale zwolniony został do domu po kilku tygodniach, 8 grudnia 1939.

Z pozostałą w domu rodziną (tzn. z żoną i wnuczką, ponieważ obaj synowie, walczący w szeregach Wojska Polskiego, po kampanii wrześniowej znaleźli się w niewoli, zięć ukrywał się przed Niemcami, a córce Irenie nakazano opuszczenie mieszkania[v]) przebywał kilka zimowych miesięcy, do marca 1940, kiedy aresztowało go Gestapo[w]. W więzieniu w Grudziądzu przebywał kilka dni, po czym został z całą grupą wywieziony w nieznanym kierunku. Po kilku tygodniach nadeszła wiadomość, że przebywa w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen[x]. We wrześniu 1940 przewieziony został do KL Dachau, gdzie otrzymał numer obozowy 17519. Zmarł w obozie w styczniu 1944, według oficjalnego komunikatu na „puchlinę brzuszną” (Bauchwassersucht)[y]. Podczas jego pobytu w obozie małżeństwu Zielińskich skonfiskowano dom przy ul. Filomatów w Grudziądzu, żona Maria musiała wyprowadzić się poza miasto[z]; zmarła w 1948.

Tablica pamiątkowa[aa] w ścianie Szkoły Podstawowej nr 1 w Złotowie
JZielinski - podpis.jpg

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Przeniesiony tu po zdaniu w 1905 drugiego egzaminu nauczycielskiego.
  2. Jednego z najbardziej aktywnych działaczy Związku Polaków w Niemczech i proboszcza parafii w Zakrzewie.
  3. Ze względu na słaby wzrok (krótkowzroczność) i wadę serca uznano, że nie nadaje się do służby liniowej.
  4. Odznaczony za to został w 1927 roku Odznaką Honorową Frontu Pomorskiego.
  5. Obie te funkcje pełnić miał, zgodnie z wydanym mu dokumentem starosty, „od chwili przejścia władzy w ręce wojsk polskich”, bowiem pomimo że II Rzeczpospolita powstała ponad rok wcześniej, to na Pomorzu (w tym także w Grudziądzu – gdzie wojsko polskie wkroczyło 23 stycznia 1920 – i okolicach) sytuacja jeszcze do roku 1920 pozostawała nieuregulowana; m.in. zaślubiny Polski z morzem nastąpiły dopiero w lutym tego roku.
  6. Wszystkie wymienione w tym rozdziale miejscowości znajdują się w obecnym województwie kujawsko-pomorskim.
  7. Funkcja ta upoważniała w tym czasie do działań o charakterze policyjnym.
  8. Miała ona status prywatnej szkoły mniejszości narodowej; miała dwie klasy: młodsza obejmowała cztery młodsze roczniki szkolne, a druga, prowadzona przez kierownika szkoły – cztery starsze; formalnie rok szkolny w tej szkole rozpoczął się 21.10.1929, i uczyło się w niej 61 uczniów; liczba ta w roku 1939 spadła do 37.
  9. Według opublikowanych po wojnie wspomnień Marii Zientary-Malewskiej pierwszym kierownikiem tej szkoły był pan Sierpiński, a kierownictwo objął Juliusz Zieliński dopiero po nim.
  10. Oprócz Juliusza Zielińskiego w szkole tej nauczycielami byli: Maria Kurtzmann, Jadwiga Kapałówna, Józef Mozolewski, Maria Zientara.
  11. Według opublikowanego w 2012 r. pamiętnika uczennicy polskiej szkoły w Złotowie, Bernadety Kowalskiej, J.Zieliński w Złotowie mieszkał w na stancji u p. Kubackiej, w nieistniejącym już dziś domu naprzeciw kościoła.
  12. W 1932 przeniosła się z Szembruczka do Grudziądza.
  13. Irena (ur. 1914, po mężu Szostek) była matką ks. prof. Andrzeja Szostka i kustoszem Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu; zmarła w 1991.
  14. Najstarszy z synów Juliusza Zielińskiego, urodzony w 1916 roku Edmund, zmarł w niemowlęctwie.
  15. Edward (ur. 1918) w czasie wojny trafił do niewoli, a po wojnie pozostał za granicą; zmarł w 1963.
  16. Henryk (ur. 1920) również trafił do niewoli, a po wojnie został profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego; zmarł w 1981.
  17. Podczas lekcji, ucząc polskich pieśni, akompaniował sobie grą na skrzypcach.
  18. W lipcu 1939 zakończył swą pracę w Złotowie i od sierpnia przebywał w Grudziądzu na wakacjach; w nowym roku szkolnym 1939/40 miał podjąć pracę w tym mieście w szkole powszechnej nr 13.
  19. Córka ze swym maleńkim dzieckiem wyjechała dzień wcześniej, a obaj synowie walczyli na froncie.
  20. W ramach akcji określanej dziś jako Intelligenzaktion na Pomorzu.
  21. Utworzony w roku 1928 w budynku kasyna podoficerskiego przy koszarach im. Stefana Czarnieckiego „Internat Kresowy Towarzystwa Pomocy Dzieciom i Młodzieży Polskiej z Kresów”; budynek ten, przy ul. św. Wojciecha 33, dziś już nie istnieje.
  22. Przez pewien czas przetrzymywano ją w obozie w Tuszewie pod Grudziądzem, a na koniec nakazano wyjazd do Generalnego Gubernatorstwa; dopuszczenie do „nieodpowiedniego” małżeństwa Ireny z mężczyzną pochodzącym spoza Pomorza było nota bene także jednym z zarzutów i oskarżeń stawianych jej ojcu Juliuszowi.
  23. Do aresztowania doszło akurat podczas kilkudniowego pobytu córki w domu rodziców, kiedy przyjechała zabrać do Krakowa swoje parumiesięczne dziecko.
  24. Tam spotkał się m.in. ze znanym sobie ze Złotowa działaczem Związku Polaków w Niemczech i kierownikiem tamtejszego Banku Ludowego, Janem Kocikiem.
  25. Według informacji, które jego rodzina otrzymała po wojnie od jednego z byłych więźniów Dachau został zagazowany.
  26. Maria Zielińska była wielokrotnie naciskana przez władze okupacyjne do podpisania volkslisty, co miałoby rzekomo pozwolić na zwolnienie Juliusza z obozu, a zarazem utrzymać mieszkanie. Jednym z argumentów miał być fakt, że podczas I wojny światowej Juliusz Zieliński służył w armii pruskiej. Z drugiej strony przebywający wówczas w niewoli synowie Edward i Henryk mogliby – w wypadku jej zgody – zostać powołani do wojska niemieckiego.
  27. Zastąpiła ona inną, wmurowaną tu w 1959 roku, w 30. rocznicę utworzenia w Złotowie szkoły polskiej (na tej pierwszej tablicy była błędna forma imienia: „Julian”).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leon Kowalski, Czas próby. Wspomnienia nauczyciela z ziemi złotowskiej (1930-1939), Wydawnictwo Poznańskie, 1965.
  • Ziemia Złotowska, praca zbiorowa pod red. Wojciecha Wrzesińskiego, Gdańsk 1969, s. 123.
  • Maria Zientara-Malewska, Złotowszczyzna, Wydawnictwo Łódzkie, 1971 (s. 64–70)
  • Maria Zientara-Malewska, Wspomnienia nauczycielki spod znaku rodła, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1985 (s. 114–115).
  • Janusz Justyna, Pamiętajcie o dyrektorze (art. z serii „Historia Ziemi Złotowskiej”), „Aktualności lokalne”, nr 17/658, 27 kwietnia 2011, s. 16.
  • Zofia Jelonkowa, Po wizycie prof. Teresy Szostek (Uniwersytet Wrocławski) w Złotowie, portal Muzeum Ziemi Złotowskiej, 2011 r.
  • „Juliusz Zieliński bohater nieco zapomniany”, zlotow.naszemiasto.pl, 4.08.2011
  • Złotów nasz i wasz, cz. 2, wyd. Biblioteki Muzeum Ziemi Złotowskiej pod red. Zofii Jelonkowej, Złotów 2012, ​ISBN 978-83-935282-0-2​.
  • Ziemia Złotowska, praca zbiorowa pod red. Wojciecha Wrzesińskiego, Gdańsk 1969, s. 123.