Komiks

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przykład czarno-białego komiksu
Okładka amerykańskiego komiksu pt. America's Best Comics nr 24 z grudnia 1946
Komiks "Wikedpedia"
Zmarły przed sądem Boskim Mistrza godzinek Rohan (XV wiek) - filakterie zawierające wypowiedzi zmarłego i Boga wyglądają jak prototypy późniejszych komiksowych "dymków".

Komikssekwencyjna historia obrazkowa, często z dodanym tekstem, publikowana w prasie lub w formie osobnych zeszytów, która wykształciła się jako odrębna forma wydawnicza na przełomie XIX i XX wieku z gazetowej grafiki satyrycznej.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Polski wyraz "komiks" jest spolszczeniem angielskiego zwrotu "comic strip", który upowszechnił się w liczbie mnogiej jako potoczny skrótowiec "comics". Nazwa ta przyjęła się także w innych językach jednak stosowane są w nich również odrębne nazwy jak np. francuski odpowiednik "bande dessinee" lub włoski "fumetti" czyli po polsku "dymki"[1].

Pojęcia "the comics strip" po raz pierwszy użył amerykański pisarz Gilbert Seldes w prekursorskiej książce o amerykańskiej kulturze masowej "The Seven Liveely Arts" wydanej w 1924 roku w USA. Angielski termin "comics strip" oznacza "długi, wąski pasek; serię obrazków umieszczonych w linii"[2]. W takiej formie był bowiem reprodukowany w amerykańskich codziennych gazetach. Skrótu "comics" na nazwanie gatunku po raz pierwszy użyto w latach 30. XX wieku i rozpowszechnił się on później na całym świecie dopiero po II wojnie światowej. We Francji w 1914 roku komiksy nazywane były "histoires en images" (pol. historie obrazkowe) oraz "illustrations" (pol. ilustracje), a w Wielkiej Brytanii i USA początkowo nazywano je "adventures" (pol. przygody) oraz "funnies". Na całym świecie, poza Stanami Zjednoczonymi, zarówno nazwa comics jak również terminologia z nim związana nie była obecna w większości słowników i encyklopedii przed rokiem 1950. Jeszcze w 1953 roku w jednym z anglojęzycznych słowników termin comics zakwalifikowany został jako neologizm[3].

W Polsce używano również rodzimych nazw na określenie gatunku. W okresie międzywojennym oraz w okresie PRL podobnie jak we Francji używano nazwy "historyjki obrazkowe" oraz "kolorowe zeszyty"[4].

Definicja[edytuj | edytuj kod]

Definicja pracy uznawanej za komiks nie jest jednoznaczna. Istnieje kilka równoległych teorii na ten temat, z których najbardziej popularne są zazwyczaj dwie. Pierwsza rozpowszechniona głównie w USA uznaje za komiks sekwencyjną historię obrazkową, publikowaną co najmniej w dwóch odcinkach (dzięki czemu stanowi serię) z zastosowaniem kadrów oraz charakterystycznych dymków, zawierających wewnątrz tekst.

Mniej ortodoksyjna definicja, która rozpowszechniona jest głównie w Europie za komiks uznaje opowiadanie, tworzące narrację za pomocą co najmniej dwóch kadrów z rysunkami (najczęstszą formą komiksu jest zbiór kadrów, zwany planszą). Kadry zazwyczaj zaopatrzone są w teksty narratora (po boku) i / lub wypowiedzi postaci (w dymkach). O zakwalifikowaniu danej narracji jako komiksu, decyduje m.in. : wkomponowanie tekstu w obraz, graficzne elementy upływu czasu (tzw. "rynna"), powiązanie semantyczne kadrów, ikoniczność znaków[5].

Rozbieżności interpretacji tego co jest komiksem, a co nim nie jest wynikają bezpośrednio z faktu, że nowoczesna forma komiksu jaką znamy obecnie wykształciła się w latach dwudziestych w USA. Rozpowszechniła się ona w XX wieku na całym świecie wraz ze wzrostem popularności amerykańskiej popkultury. Amerykanie uważają komiks za przejaw swojej rodzimej kultury narodowej i w tym duchu definiują zjawisko podczas kiedy Europejczycy szukają źródeł w znacznie dłuższej od amerykańskiej perspektywie europejskiej kultury i sztuki.

W zależności od przyjętej definicji zmienia się periodyzacja ram czasowych, w których forma komiksu się wykształciła. Badacze zjawiska, którzy przyjmują wersję ortodoksyjną uznającą za komiks jedynie formę jaka obowiązuje obecnie uznają za początek komiksu przełom XIX i XX wieku. Z kolei mniej rygorystyczne kryteria przyjęte przez badaczy, którzy szukają historycznych korzeni oraz form, z których komiks się wykształcił za protokomiksy uznają wcześniejsze artystyczne prace malarskie i rysunkowe. Wiąże się to również z aktualnymi, eksperymentalnymi formami komiksowymi. Awangardowe komiksy często w ogóle nie zawierają tekstów i prowadzą narrację jedynie za pomocą grafiki nie posiadając ani charakterystycznych dymków, ani żadnych tekstów, ani nawet osobnych, odseparowanych kadrów zawierających rysunki. Ewolucja oraz różnorodność form graficznych czasem sprawia trudności w zakwalifikowaniu danej pracy jako komiks.

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

W Stanach Zjednoczonych w procesie projektowania, tworzenia oraz publikowania komiksów na duży rynek amerykański wykształciła się w specjalistycznych wydawnictwach praca zespołowa. Ze względu na zorganizowaną pracę w zespole w komercyjnych firmach wydających duże ilości serii wielu rodzajów komisów, podobnie jak w przypadku innych firm wydawniczych pracą kieruje zespół redakcyjny. W USA nastąpiła również charakterystyczna dla specyfiki komiksów specjalizacja zawodowa: projektanci - zajmujący się tworzeniem wyglądu postaci bohaterów, scenarzyści - tworzący warstwę fabularną historii, inkerzy - zajmujący się jedynie wykonaniem tzw. "outline" czyli czarnego rysunku tuszem, koloryści - nakładający tylko kolory oraz liternicy - rysujący jedynie dymki z tekstem oraz efekty z tym związane. Komercyjna metoda tworzenia komiksów początkowo charakterystyczna była dla USA gdzie działały korporacje medialne "przemysłowo" zajmujące się przetwarzaniem grafiki: The Walt Disney Company oraz podległego mu Marvel Comics oraz należący do koncernu Time Warner - DC Comics. Komercyjny sukces oraz globalny zasięg tych firm spowodował, że metody pracy zaadaptowali również producenci komiksów z innych krajów świata m.in. japońskich twórców Manga, a także rozwinął się on w niektórych państwach europejskich np. działająca w Polsce francuska firma Egmont.

Dla Europy jednak bardziej charakterystyczne jest zjawisko spersonalizowanych oraz indywidualnych form komiksowych. Dominuje tutaj komiks autorski gdzie komiksy tworzone są przez jednego twórcę, a najczęściej przez zespół dwóch autorów: scenarzysty oraz rysownika. Na kontynencie europejskim dzięki odmiennej metodzie tworzenia komiksów wytworzył się także komiks artystyczny oraz awangardowy, który w Stanach Zjednoczonych ma mniejsze znaczenie oraz niewielki udział na rynku komiksów.

Artyści czerpią często inspirację z książek, filmów i innych dziedzin sztuki. Od lat same stają się inspiracją nowo powstających filmów. Krótkie historie komiksowe umieszczane są w czasopismach, wydawane w formie zeszytów, albumów, czy wreszcie bibliofilskich edycji w ozdobnej oprawie.

Formaty[edytuj | edytuj kod]

  • zeszyt - termin najczęściej odnosi się do amerykańskiego komiksu liczącego 24 strony i wydawanego w regularnych odstępach czasu (48 w typowym zeszycie frankofońskim). W Ameryce stosuje się na ich określenie słowo comics;
  • album - najczęściej stosowane określenie jednego egzemplarza komiksu wydanego jako książka, stosowane też na określenie pojedynczego zeszytu;
    • one-shot - amerykańskie określenie dotyczące pojedynczego albumu, niebędącego częścią serii;
    • tomik - określenie stosowane dla określenia albumów mangi, czasami samo słowo manga jest używane w odniesieniu do tomiku. W Japonii stosuje się termin tankōbon[6];
    • TPB - (od ang. trade paperback) określenie zbiorcze wydania kilku zeszytów / albumów. W potocznym języku środowiskowym czasem jako "trejd";
  • Powieść graficzna - komiks wydany od razu jako książka lub zbiór kilku zeszytów[7]. Część osób uważa, że ta forma komiksów posiada większe walory artystyczne; nieco mylne określenie, mające na celu odróżnianie "poważniejszych" albumów traktujących o poważniejszej tematyce niż przeciętny komiks; używane często, aby zastąpić pejoratywnie kojarzone w niektórych środowiskach określenie "komiks";
  • pasek to krótka forma komiksowa publikowana pierwotnie w gazetach codziennych. W Ameryce stosuje się na ich określenie słowo comic strips;

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Grafika satyryczna z czasów angielskiej wojny domowej (1642-49)

Początków komiksu niektórzy badacze doszukują się już w średniowieczu[8]. Tworzono historie obrazkowe z krótkimi komentarzami sławiące bohaterskie czyny czy historie świętych (np. tkanina z Bayeux). Na niektórych malowidłach czy miniaturach z ust przedstawionych postaci wychodziły banderole z ich wypowiedziami. Te formy graficzne zostają upowszechnione w czasach nowożytnych, gdy wraz z rozwojem druku, pojawiają się satyryczne grafiki polityczne.

Rozwój komiksów związany jest z rozwojem prasy XIX-wiecznej. Wówczas to zaczęto publikować w prasie codziennej krótkie historyjki obrazkowe w odcinkach. Miały one zwykle charakter humorystyczny, stąd też wywodzi się ich nazwa pochodząca z angielskiego: comic. Formę paska otrzymał komiks w początkach XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Ustaliły się jego typowe cechy: krótka i zwarta budowa złożona z kilku obrazków w formie paska, dymki z tekstami. Szybko zaczęły cieszyć się taką popularnością, że zaczęto je wydawać w formie zeszytów tzw. comic book. Do połowy XX wieku komiksy drukowane w gazetach były czarno-białe[9]. Dopiero w latach 70. w czasie wzrostu popularności komiksów na całym świecie zaczął dominować druk w kolorze.

Za pierwsze komiksy uznaje się zwykle serię Yellow Kid / Hogan's Alley[9][7].

Komiks w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Chłopcy przeglądający na ruinach Warszawy w 1939 r. pismo z komiksami "Gazetka Miki".

W Polsce pierwsze próby tworzenia sekwencyjnych opowieści obrazkowych pojawiły się zaraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Pierwszy cykl komiksowy ukazał się w Polsce w lutym 1919 roku we Lwowie na łamach tygodnika satyrycznego "Szczutek" i nosił tytuł "Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia - powieść współczesna"[10][11]. Komiks, który wychodził regularnie (ukazało się w sumie 28 powiązanych ze sobą odcinków, każdy składał się z 6 różnych obrazków). Akcja komiksu osadzona była w realiach t.zw. "wojen o granice" w czasie których trwały walki żołnierzy polskich z Rosjanami, Ukraińcami, Niemcami i Czechami. Autorami komiksu byli Kamil Mackiewicz oraz pochodzący ze Stanisławowa Stanisław Wasylewski. Popularność komiksu sprawiła, że "przygody Grzesia" zostały wydane w 1920 roku we Lwowie w formie zeszytowej[12].

Dwudziestolecie międzywojenne w Polsce przyniosło całą serię różnego rodzaju komiksów i krótkich historyjek obrazkowych, wśród najbardziej poczytnych były na przykład ilustrowana historia Koziołka Matołka (1932) autorstwa Kornela Makuszyńskiego i Mariana Walentynowicza, gdzie sekwencje obrazków prezentujących akcję były opatrzone słownym komentarzem[13], "przygody Froncka" o stosunkach polsko-niemieckich, "Przygody Wicka Buły w Raju" o zabarwieniu antysowieckim, "Heil Piffke" wyśmiewający politykę niemiecką względem Czech. Wśród światowych komiksów popularnością cieszyły się znane doskonale także obecnie przygody "Myszki Miki", czy komiks Alexa Raymonda o "Fleszu Gordonie" (w tłumaczeniu na polski - "Błysk Gordon")[4].

W PRL nazwa "komiks" (jako jeden z atrybutów Zachodu) była niemile widziana przez władze komunistyczne; oficjalnie używanymi nazwami były "historyjki obrazowe" (Tytus, Romek i A’Tomek) czy wręcz "kolorowe zeszyty" (Kapitan Żbik)[potrzebne źródło].

Marian Walentynowicz był także autorem rysunków żartobliwego komiksu "bez dymków" pt. "Walenty Pompka na wojnie" do tekstu Ryszarda Kiersnowskiego, drukowanego w 1957 r. przez ówczesny tygodnik dla młodzieży "Przygoda". Jedne z pierwszych peerelowskich komiksów publikował także Szymon Kobyliński. Był on autorem niemal legendarnego komiksu "Stary zegar" z roku 1957 roku[14] oraz trzech zeszytów z serii "Przygody pancernych i psa Szarika" (1970-1971). Publikował również w jednym z pierwszych magazynów komiksowych wydawanych w PRL - "Relaxie"[15]. W drugiej połowie lat 70. formy komiksowe uprawiał również polski rysownik Andrzej Mleczko. Rysował on komiksowe satyryczne komentarze do spektakli teatralnych granych przez Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi[16].

W ostatnich latach oprócz wersji papierowej komiksu powstało wiele komiksów sieciowych, ukazujących się w różnych odstępach czasu w Internecie.

Imprezy komiksowe[edytuj | edytuj kod]

W Polsce organizowane są imprezy popularyzujące sztukę komiksową. Są to:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy

  1. Krzysztof Teodor Toeplitz 1985 ↓, s. 7.
  2. Krzysztof Teodor Toeplitz 1985 ↓, s. 10.
  3. Krzysztof Teodor Toeplitz 1985 ↓, s. 9.
  4. 4,0 4,1 Adam Rusek, „Tarzan, Matołek i inni: Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1919–1939”, Biblioteka Narodowa 2001, ISBN 83-7009-315-9.
  5. Hubert Kowalewski: Seria tekstów o definicji komiksu na stronie Semiomiks. W: Semiomiks [on-line].
  6. Koyama-Richard, Brigitte, 1000 lat historii mangi, Wydawnictwo Naukowe PWN 2008
  7. 7,0 7,1 Szyłak, Jerzy: Komiks:Świat przerysowany, Wydawnictwo Słowo / Obraz Terytoria, 1999
  8. Asa Briggs, Peter Burke: Społeczna historia mediów. Od Gutenberga do Internetu. Warszawa: PWN, 2010, s. 12-13. ISBN 978-83-01-16455-3.
  9. 9,0 9,1 Smithsonian Collection of Newspaper Comics (1977)
  10. "Jak zaczynał polski komiks" wywiad z Adamem Ruskiem autorem książki "Tarzan, Matołek i inni. Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1919-1939" na stronach portalu komiksomania.
  11. Marek Misiora, "Bibliografia komiksów wydanych w Polsce", Centrala, Poznań 2010, ISBN 978-83-930146-2-0
  12. Kamil Mackiewicz, Stanisław Wasylewski, „Przygody Szalonego Grzesia”, Lwów 1920.
  13. Kornel Makuszyński, Marian Walentynowicz, "120 Przygód Koziołka Matołka", Gebethner i Wolff, Warszawa 1932
  14. "Stary zegar" Biuro Wydawniczo-Propagandowe "RUCH", Warszawa 1957
  15. Relax w internecie
  16. Andrzej Mleczko, "100 premier w rysunkach Andrzeja Mleczki", Teatr im. Jaracza w Łodzi, Łódź 1989, str.5.


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Teodor Toeplitz: "Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego". Warszawa: Czytelnik, 1985. ISBN 83-07-01080-2.
  • Marek Misiora, "Bibliografia komiksów wydanych w Polsce", Centrala, Poznań 2010, ISBN 978-83-930146-2-0.
  • Adam Rusek, „Tarzan, Matołek i inni: Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1919–1939”, Biblioteka Narodowa 2001, ISBN 83-7009-315-9.