Nikołaj Gogol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nikołaj Gogol
Ilustracja
Kopia portretu autorstwa F. Mollera z 1841
Imię i nazwisko Nikołaj Wasiljewicz Gogol
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1809
Soroczyńce Wielkie
Data i miejsce śmierci 4 marca 1852
Moskwa
Narodowość ukraińska
Język rosyjski
Dziedzina sztuki proza, dramat, publicystyka, liryka
Muzeum artysty Dom Gogola
Ważne dzieła
Faksymile

Nikołaj Wasiljewicz Gogol (ros. Николай Васильевич Гоголь [ɲɪkɐˈlaj vɐˈsʲiʎɪvʲɪt͡ɕ ˈɡoɡəʎ], właśc. Mykoła Wasyljowycz Janowśkyj (ukr. Микола Васильович Яновський); ur. 19 marca?/31 marca 1809[1] w Soroczyńcach Wielkich, zm. 4 marca 1852 w Moskwie) – rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i publicysta pochodzenia ukraińskiego[2][3][4][5]; klasyk literatury rosyjskiej.

Zasłynął jako autor komedii obyczajowych (Rewizor, Ożenek) i utworów o tematyce życia „małych ludzi” (Płaszcz, Nos). W swych satyrach często przedstawiał rosyjski system administracyjny, którego nieprawidłowości oceniał w kategoriach moralnych oraz oskarżał wynaturzonych przedstawicieli rosyjskiej szlachty, uzupełnionych wypowiedziami o pozytywnych cechach rosyjskiego charakteru narodowego.

Doprowadził do dominacji prozy fabularnej w literaturze rosyjskiej, był mistrzem wyrosłej z romantyzmu groteski, niezrównanym satyrykiem-humorystą. Wzbogacił język artystyczny o specyficzne i ekspresywne słownictwo opisywanych środowisk[6].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Nikołaj Gogol urodził się w Soroczyńcach Wielkich w ówczesnej guberni połtawskiej w ukraińskiej rodzinie ziemiańskiej Gogolów-Janowskich. Kształcił się w Połtawie, następnie w Nieżynie. W 1828 zamieszkał w Petersburgu, gdzie w latach 1829–1831 pracował jako urzędnik, próbował też swych sił jako aktor. W 1831 poznał Aleksandra Puszkina, który wspierał jego działalność pisarską i został jego przyjacielem. W 1834 Gogol zaczął wykładać historię na uniwersytecie w Petersburgu.

Gogol wydał pierwszy zbiór opowiadań w 1831. Były to Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki, dzieło inspirowane folklorem ukraińskim (kozackim)[7]. Do tematyki kozackiej Gogol wrócił jeszcze w powieści Taras Bulba[7]. Z czasem jego styl pisania ewoluował w kierunku skupienia na powszedniości i szerokiego stosowania zabiegu groteski[7].

W latach 1836–1841 przebywał za granicą, m.in. w Paryżu oraz w Rzymie, w tym okresie powstało jego główne dzieło – powieść Martwe dusze. Ukazały się one drukiem w maju 1842 – była to w zamierzeniach autora jedynie pierwsza część ogromnej epopei o Rosji, pomyślanej na wzór Boskiej komedii Dantego. Pomysł ten nigdy nie został zrealizowany. Ostateczny kształt otrzymał tylko tom pierwszy – gogolowskie „piekło”. Rysuje tam wizerunek rosyjskiego społeczeństwa i rosyjskiego ustroju – świat upośledzonych moralnie, bezdusznych ludzkich manekinów, Rosję ludzi martwych. „Martwe dusze” wywołały ogromne poruszenie. Mnożyły się ataki i napaści na Gogola, ciężkie oskarżenia o szkalowanie, a nawet zdradę własnego narodu. Równocześnie negatywnie nastawieni do instytucji caratu krytycy literaccy (jak Wissarion Bielinski) uznali dzieło za znakomitą satyrę prowincjonalnej Rosji czasów Mikołaja I[7].

Drugi tom Martwych dusz miał przedstawić zmienione poglądy pisarza, ten jednak widział, że w ten sposób popada w konflikt z prawdą życiową i artystyczną. Gotowe już rozdziały były niszczone, zachowały się jedynie ich fragmenty. Martwe dusze były ostatnim jego wielkim dziełem. W 1847 Gogol opublikował Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi, w których próbował przedstawić pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego i skłonić je do korzystnych zmian. Riasanovsky określa tekst jako „naiwny i reakcyjny”, przywołując wyrażony w nim pogląd, iż rosyjscy chłopi powinni pozostać analfabetami[7].

Pochowany 4 marca 1852. Po odkopaniu jego grobu znaleziono ciało odwrócone twarzą w dół, co dało początek spekulacjom, że pochowano go żywcem w stanie śpiączki.

Wybrana twórczość[8][edytuj | edytuj kod]

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • 1835 – Ożenek (ros. Женитьба) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Rewizor (ros. Ревизор) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Teatralny rozjazd (ros. Театральный разъезд после представления новой комедии)
  • 1842 – Gracze: Komedia w 1 akcie (ros. Игроки) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • 1831 – Jarmark w Soroczyńcach (ros. Сорочинская ярмарка)
  • 1831-1832 – Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (ros. Вечера на хуторе близ Диканьки) – cykl utworów, m.in.
    • Noc wigilijna (ros. Ночь перед Рождеством) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • Noc majowa, czyli Topielica (ros. Майская ночь, или Утопленница) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • Zaczarowane miejsce (ros. Заколдованное место)
  • 1835 – Mirgorod (ros. Миргород) – zbiór utworów:
  • Cykl Petersburskie opowiadania (ros. Петербургские повести):
    • 1835 – Newski Prospekt (ros. Невский проспект) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Pamiętnik szaleńca lub Pamiętnik wariata lub Zapiski wariata (ros. Записки сумасшедшего) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Portret (ros. Портрет) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • 1835 – Wózek lub Powóz (ros. Коляска) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1836 – Nos (ros. Нос) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
    • 1842 – Płaszcz lub Szynel (ros. Шинель) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
  • 1835 – Arabeski (ros. Арабески) – zbiór utworów, m.in. Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca, Portret
  • 1842 – Martwe dusze (ros. Мёртвые души) – polskie tłumaczenie Władysław Broniewski
  • 1842 – Rzym (ros. Рим) – rozdział z nieukończonej powieści Annunziata (ros. Аннунциата); polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski

Publicystyka[edytuj | edytuj kod]

  • 1847 – Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi (ros. Выбранные места из переписки с друзьями)
  • 1847 – Spowiedź autorska (ros. Авторская исповедь)
  • 1852 – Rozważania o boskiej liturgii (ros. Размышления о Божественной Литургии) – polskie tłumaczenie Wacława Maria Korzyn

Opery na podstawie sztuk Gogola[edytuj | edytuj kod]

Popiersie Gogola w Sadzie Aleksandrowskim, w Petersburgu, autorstwa Wasilija Pietrowicza Krejtana
  • Noc wigilijna
  • Taras Bulba
    • Mykoła Łysenko, premiera Kijów 1903
    • Marcel Samuel-Rousseaus Tarass Boulba, premiera Paryż 1919
    • Ernst Richter w oparciu o powieść Johannesa Kempfe według Gogola; partytura wyd. 1930
  • Ożenek
    • Modest Musorgski (1868; I akt), Nikołaj Czeriepnin (1930; II akt, instrumentacja całości); premiera Essen 1937
    • Bohuslav Martinů (1952), premiera Nowy Jork 1953
  • Noc majowa
    • Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1880
    • Mykoła Łysenko Topielica, premiera Charków 1885
  • Jarmark w Soroczyńcach
    • Modest Musorgski Jarmark soroczyński (1874-80 niedok.); dokończenie m.in. C. Cui, premiera Moskwa 1913; nowe opracowanie N. Czeriepnin, premiera Monte Carlo 1923
  • Nos
  • Gracze
    • Dymitr Szostakowicz (1941-42; niedok.); dokończenie Krzysztof Meyer – premiera Wuppertal 1984
  • Wij
    • Karel Moor, premiera Praga 1903
  • Portret

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. (inne źródła mówią o 20 marca?/1 kwietnia 1809 1809.
  2. Гоголь, Николай Васильевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  3. Tom Parfitt, Literary giant Nikolai Gogol opens new chapter in rivalry between Russia and Ukraine, The Guardian, 2009 [zarchiwizowane z adresu].
  4. Why did Gogol write in Russian?, XIX век.
  5. Gogol: russe et ukrainien en même temps.
  6. Gogol Nikołaj W. - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-11-25] (pol.).
  7. a b c d e Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 370. ISBN 978-83-233-2615-1.
  8. Gogol Mikołaj - książki » BiblioNETka, www.biblionetka.pl [dostęp 2017-11-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku polskim

Źródła w języku rosyjskim

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]